Bu sistematik icmal heyvandarlıq müəssisələrindən yaranan tullantı sularının ortaya çıxan və yenidən ortaya çıxan virus xəstəliklərinin izlənməsində erkən xəbərdarlıq göstəricisi kimi istifadəsini araşdırır. Heyvandarlıq mənşəli tullantı su əsaslı nəzarət (Livestock Wastewater-Based Surveillance, L-WBS), təsərrüfat tullantı sularında, heyvan peyini ilə əlaqəli maye mühitlərdə və kənd təsərrüfatı tullantı axınlarında olan patogenlərə aid molekulyar göstəriciləri analiz etməklə heyvan populyasiyalarında virus dövranının izlənməsinə kömək edən ekoloji nəzarət yanaşmasıdır. Araşdırma PRISMA 2020 çərçivəsində Google Scholar, PubMed, Scopus və Web of Science verilənlər bazalarında 30 noyabr 2025-ci ilədək dərc olunmuş tədqiqatları nəzərdən keçirmiş; 4394 qeyddən 36 tədqiqatı sistematik icmala, onlardan 19-nu keyfiyyət sintezinə daxil etmişdir. Prioritet virus törədiciləri yüksək patogenli quş qripi A(H5N1), Yapon ensefaliti virusu (JEV), donuzların epidemik diareya virusu (PEDV), Afrika donuz taunu virusu (ASFV) və hepatit E virusudur (HEV). İcmal ekoloji virus göstəricilərinin bəzi epidemiyalarda klinik bildirişlərdən əvvəl aşkar edilə bildiyini, lakin real vaxtda erkən xəbərdarlığın uğurunun və sürü səviyyəsində xəstəlik yayılması ilə kəmiyyət əlaqələrinin hələ kifayət qədər təsdiqlənmədiyini göstərir.

Tədqiqat həmçinin virusların tullantı suya daxilolma yollarını, ətraf mühitdə davamlılığını, iqlim və kənd təsərrüfatı istehsal sistemlərinin xəstəlik dinamikasına təsirini, birbaşa və dolayı iqtisadi itkiləri və Vahid Sağlamlıq (One Health) yanaşması ilə inteqrasiya olunmuş nəzarət imkanlarını qiymətləndirir. Araşdırılan iqtisadi nümunələr arasında H5N1 səbəbindən təsirlənmiş hər süd inəyinə təxminən 950 ABŞ dolları və Çində Afrika donuz taunu ilə əlaqəli təxminən 25,9 milyard ABŞ dolları istehsal itkisi vardır. Bu rəqəmlər müxtəlif ilkin tədqiqatlardan götürülmüş xəstəlik təsirləridir; L-WBS tətbiqinin təmin etdiyi ölçülmüş qənaət deyil. Əsas metodoloji məhdudiyyətlər heyvan peyini və təsərrüfat tullantı sularının mürəkkəb tərkibi, standartlaşdırılmamış nümunə hazırlama üsulları, virus nuklein turşusu ilə infeksion virus arasındakı fərq və erkən xəbərdarlıq imkanının böyük ölçüdə retrospektiv sübutlara əsaslanmasıdır.

Tədqiqatın əsas problemi

Heyvandarlıqda ortaya çıxan yoluxucu xəstəliklər yalnız heyvan sağlamlığına təsir etmir. Süd və ət istehsalı, heyvanların hərəkəti, beynəlxalq ticarət, kənd yerlərində dolanışıq mənbələri, qida təhlükəsizliyi və müəyyən zoonoz törədicilər olduqda insan sağlamlığı da xəstəliklərin nəticələrindən təsirlənə bilər.

İntensiv heyvandarlıq təsərrüfatlarında çox sayda heyvanın məhdud sahələrdə saxlanması, heyvanların və məhsullarının müxtəlif bölgələr arasında daşınması, ortaq su və yem mənbələri və qeyri-kafi biotəhlükəsizlik tədbirləri xəstəliklərin yayılmasını asanlaşdıra bilər.

Ənənəvi baytarlıq nəzarəti çox vaxt heyvanların klinik əlamətlərinin qiymətləndirilməsinə, fərdi bioloji nümunələrə və xəstəlik bildirişlərinə əsaslanır. Lakin virus daşıyan bütün heyvanlar eyni vaxtda klinik əlamət göstərməyə bilər. Bəzi infeksiyalarda virusun saçılması xəstəlik əlamətlərindən əvvəl başlaya bilər.

Tullantı su əsaslı nəzarət buna görə heyvan populyasiyasından ayrı-ayrılıqda nümunə götürmək əvəzinə heyvanlardan ətraf mühitə yayılan bioloji siqnalları araşdırmağı hədəfləyir. Təsərrüfatdakı peyin çuxuru, heyvan saxlanılan yerdən gələn yuma suyu və ya müəyyən kənd təsərrüfatı tullantı su xətti ətraf mühitdə dövr edən virus törədiciləri haqqında məlumat daşıya bilər.

Bununla belə, tullantı su nümunəsinin müsbət olması öz-özlüyündə müəyyən sayda heyvanın yoluxduğunu, virusun hələ də yoluxdurucu olduğunu və ya ətraf mühit vasitəsilə yoluxmanın baş verdiyini göstərmir. L-WBS klinik baytarlıq məlumatları ilə birlikdə şərh edilməli olan tamamlayıcı göstəricidir.

Heyvandarlıqda tullantı su əsaslı nəzarət necə işləyir?

Heyvandarlıqda tullantı su əsaslı nəzarət heyvanların nəcis, sidik, ifrazat və ya digər bioloji materiallarla ətraf mühitə buraxa bildiyi virus göstəricilərinin təsərrüfat tullantı sularında toplanması, uyğun üsullarla konsentrasiyası və molekulyar analizlə aşkarlanması prosesidir. Əldə olunan nəticələr ekoloji virus dövranını izləmək, mümkün xəstəlik artımlarını müəyyənləşdirmək və hədəfli baytarlıq araşdırmasını dəstəkləmək üçün istifadə olunur; təkbaşına infeksiya diaqnozunu və ya epidemiya təsdiqini əvəz etmir.

Virusun tullantı suya çatma yolları

Heyvanlar infeksiya zamanı virus materialını nəcis, sidik, süd, qan və ya digər ifrazatlarla ətraf mühitə buraxa bilər. Virus materialının tullantı suya hansı yolla keçməsi virusun sahibindən və infeksiyanın bioloji xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Donuz təsərrüfatlarında nəcis və peyin şlamı mühüm nümunə götürmə mühitləri ola bilər. Südçülük təsərrüfatlarında isə heyvan saxlanılan yerlərin təmizlənməsi və süd istehsalı ilə bağlı yuma suları müxtəlif bioloji materialları daşıya bilər.

Kəsim məntəqələrində qan, toxuma mayeləri və yuma suları; kənd təsərrüfatı drenajlarında isə peyin daşıyan səthi axın ekoloji nümunənin tərkibinə təsir edə bilər.

Tədqiqatın əhatəsində ümumi şəhər tullantı su sistemləri yalnız kənd təsərrüfatı və ya heyvandarlıqla əlaqəli mənbələr xüsusi şəkildə fərqləndirilə bildikdə heyvandarlıq nəzarəti baxımından mənalı sayılmışdır. Bu fərqləndirmə şəhər tullantı suyundakı siqnalı səhvən müəyyən heyvandarlıq təsərrüfatına aid etməmək üçün vacibdir.

Tullantı su nümunəsindən molekulyar nəticəyə gedən proses

L-WBS tətbiqlərinin əsas iş axını mənbədə araşdırılan üsullara əsasən aşağıdakı mərhələlərlə izah edilə bilər:

1. Nümunə götürmə nöqtəsinin müəyyənləşdirilməsi: Heyvan saxlanılan yerin drenajı, peyin laqunu, kənd təsərrüfatı tullantı xətti və ya kəsim məntəqəsinin çıxışı kimi mənbəyi müəyyən edilə bilən mühit seçilir.
2. Nümunənin götürülməsi: Tullantı suyun və ya peyinlə əlaqəli mayenin təmsiledici nümunəsi toplanır. Nümunənin tərkibi heyvan növünə və tullantıların idarə olunması sisteminə görə dəyişə bilər.
3. İlkin emal: Həddindən artıq bərk maddə, lif, çöküntü və analizi əngəlləyə bilən komponentlər üçün uyğun ayırma prosedurları tətbiq olunur.
4. Virusun konsentrasiyası: Az miqdarda virus materialının aşkarlanmasını asanlaşdırmaq üçün çökdürmə, filtrasiya və ya digər konsentrasiya üsullarından istifadə oluna bilər.
5. Nuklein turşusunun çıxarılması: Hədəf virusun genomuna uyğun olaraq RNA və ya DNA əldə edilir.
6. Molekulyar aşkarlama: RT-qPCR, qPCR, ddPCR və ya sekanslama kimi uyğun analizlərlə hədəf virus materialı araşdırılır.
7. Məlumatların şərhi: Nəticələr nümunə götürmə vaxtı, ətraf mühit dəyişənləri, heyvan sağlamlığı qeydləri və digər nəzarət məlumatları ilə birlikdə qiymətləndirilir.
8. Hədəfli müdaxilə: Ekoloji xəbərdarlıq lazım gəldikdə əlavə klinik test, biotəhlükəsizlik yoxlaması və ya müvafiq xəstəliyə uyğun baytarlıq müdaxiləsini başlada bilər.

Bu axın sistematik icmalda araşdırılmış üsulların izahlı sintezidir; icmal müəlliflərinin bütün mərhələləri bir təsərrüfatda tətbiq etdiyi yeni eksperimental quruluş deyil.

Ənənəvi klinik nəzarətdən fərqi

Ənənəvi nəzarət çox vaxt xəstə və ya şübhəli heyvanlardan götürülən nümunələr əsasında aparılır. Tullantı su nəzarəti isə sürüdən ətraf mühitə yayılan birləşik bioloji siqnalları araşdırır.

Bu yanaşma klinik əlamət göstərməyən heyvanlardan gələn virus materialının izlənməsini mümkün edə bilər. Bununla belə, toplu nümunə götürmə hansı heyvanın yoluxduğunu birbaşa müəyyən edə bilmir.

Buna görə L-WBS-nin gücü fərdi diaqnoz qoymaqdan deyil, daha geniş heyvan populyasiyasında hədəfli araşdırma tələb edə biləcək ekoloji dəyişiklikləri üzə çıxarmaqdan qaynaqlanır.

Tullantı su monitorinqi heyvan xəstəlikləri üçün necə erkən xəbərdarlıq təmin edə bilər?

Tullantı su monitorinqi virus materialının yoluxmuş heyvanlardan ətraf mühitə buraxılmasının klinik əlamətlərin nəzərə çarpmasından və ya rəsmi hal bildirişlərindən əvvəl baş verə bildiyi hallarda erkən xəbərdarlıq təmin edə bilər. İcmalda xüsusilə H5N1 ilə əlaqəli ABŞ tullantı su araşdırmalarında klinik bildirişlərdən əvvəl aşkarlanan siqnallar təqdim edilmişdir; lakin bu zaman üstünlüyü bütün təsərrüfatlar, bütün viruslar və ya bütün nümunə götürmə sistemləri üçün prospektiv olaraq təsdiqlənmiş sabit müddət deyil.

Klinik xəstəliklə ekoloji virus saçılması niyə müxtəlif vaxtlarda ortaya çıxa bilər?

Virus infeksiyasında sahib orqanizmdən virus materialının saçılması ilə aydın xəstəlik əlamətlərinin ortaya çıxması eyni vaxtda baş vermək məcburiyyətində deyil. Həmçinin təsərrüfatda əlamətlərin fərq edilməsi, baytarlıq nümunəsinin götürülməsi, laborator diaqnozun tamamlanması və rəsmi bildirişin verilməsi vaxt tələb edə bilər.

Tullantı suda virus siqnalının müntəzəm izlənməsi bəzi hallarda bu bildiriş zəncirindən əvvəl ekoloji dəyişikliyi tuta bilər.

Lakin ekoloji siqnalın nə qədər erkən ortaya çıxması nümunə götürmə tezliyindən, heyvanların saçılma dinamikasından, tullantı su axınından, laboratoriyanın analitik həssaslığından və qeyd sistemlərinin bildiriş sürətindən asılıdır.

H5N1 ilə əlaqəli erkən xəbərdarlıq nümunəsi

İcmal 2024-cü ildə ABŞ-da süd mal-qarası və ev quşları ilə əlaqəli yüksək patogenli quş qripi A(H5N1) epidemiyaları zamanı bələdiyyə tullantı su sistemlərində influenza A-nın H5 alt tipinə aid genetik materialın aşkarlandığını bildirir.

Xüsusilə Texasdakı tullantı su təmizləyici qurğularda müəyyən edilmiş H5 RNA artımlarının bəzi yerli süd mal-qarası infeksiyalarına dair ilk rəsmi bildirişlərdən həftələr əvvəl müşahidə edildiyi retrospektiv analizlərdə bildirilmişdir.

Bu nümunə ekoloji nəzarətin erkən xəbərdarlıq qabiliyyətini dəstəkləyir. Bununla belə, tullantı sudakı H5 siqnalının nə dərəcədə süd mal-qarasından, ev quşlarından və ya vəhşi quşlardan qaynaqlandığı həmişə birbaşa müəyyən edilə bilməz.

Erkən xəbərdarlıq iddiası niyə təsdiqlənməlidir?

Retrospektiv tədqiqatlarda epidemiyanın baş verdiyi vaxt məlumdur. Tədqiqatçılar keçmiş tullantı su qeydlərini bu məlum zaman xətti ilə müqayisə edə bilərlər.

Real vaxtlı erkən xəbərdarlıq sistemi isə epidemiya hələ təsdiqlənməmişkən yanlış həyəcan və qaçırılmış hadisə risklərini idarə edərək qərar verməlidir.

Buna görə mənbə heyvandarlıq mənşəli tullantı su nəzarətinin dəqiq proqnoz müddətini müəyyən etmək üçün müxtəlif coğrafiyalarda real vaxtlı, prospektiv kohort və sahə tədqiqatlarının lazım olduğunu vurğulayır.

Hansı heyvandarlıq viruslarını tullantı suda izləmək olar?

İcmalın prioritet virus törədiciləri H5N1, JEV, PEDV, ASFV və HEV-dir. Bu viruslar genom quruluşu, sahib növü, ətraf mühitə saçılma, yoluxma yolu və molekulyar aşkarlama üsulu baxımından fərqlənirlər. Tullantı suda aşkarlana bilmələri onların hamısının eyni şəkildə su ilə yayıldığı və ya eyni dərəcədə zoonoz risk daşıdığı demək deyil.

Yüksək patogenli quş qripi A(H5N1)

H5N1 Orthomyxoviridae ailəsindəki influenza A virusunun yüksək patogenli quş qripi ilə əlaqəli alt tiplərindən biridir. Təxminən 13,5 kb ümumi genom ölçüsünə malik, səkkiz seqmentli, mənfi istiqamətli təkzəncirli RNA virusudur.

Virus xüsusilə ev quşlarında ağır xəstəlik və yüksək ölüm göstəricilərinə səbəb ola bilər. Son dövr epidemiyalarında süd mal-qarasına keçidin müşahidə edilməsi baytarlıq və ictimai sağlamlıq nəzarətinin əhatəsini genişləndirmişdir.

Süd mal-qarasında yelin toxumasını təsirləndirə bilən infeksiyalarda virusun südə saçılması vacibdir. Təsərrüfat təmizləmə suları, heyvan hərəkətləri, vəhşi quş mənşəli ekoloji çirklənmə və süd istehsalı ilə əlaqəli tullantı axınları ekoloji siqnallara töhfə verə bilər.

İcmal sərin şəraitdə H5N1-in su və tullantı su mühitlərində müəyyən müddətlər davamlı qala bildiyini; UV, istilik və dezinfeksiyanın isə virus bütövlüyünü və infeksionluğu azalda bildiyini bildirir.

Tullantı su analizlərində hibrid tutma əsaslı virom sekanslaması və damcı rəqəmsal RT-PCR kimi üsullardan istifadə oluna bilər.

H5N1-in tullantı suda aşkarlanması təsərrüfat heyvanlarında və ya ətraf mühitdə virus dövranına dair xəbərdarlıq yarada bilər. Lakin bu, öz-özlüyündə insan infeksiyasını və ya müəyyən sürüdəki hal sayını sübut etmir.

Yapon ensefaliti virusu (JEV)

Yapon ensefaliti virusu Flaviviridae ailəsinə aid, təxminən 11 kb uzunluğunda müsbət istiqamətli təkzəncirli RNA genomu daşıyan virusdur.

JEV-nin epidemioloji quruluşunda ağcaqanad vektorları mühüm rol oynayır. Donuzlar virusun çoxalmasına töhfə verən sahiblərdir; quş rezervuarları və ağcaqanadlar xəstəliyin ekoloji dövranı baxımından vacibdir.

Donuzlarda reproduktiv uğursuzluq, ölü doğuş, mumiyalaşmış döl və xüsusilə həssas heyvanlarda ağır xəstəlik baş verə bilər. İnsanlarda isə ağır nevroloji infeksiya inkişaf edə bilər.

Donuz saxlanılan yerlər, çuxurlar, laqunlar və əlaqəli tullantı su sistemləri virus genetik materialının izlənə biləcəyi ekoloji sahələrdir.

Lakin JEV üçün su nümunəsində müsbət molekulyar nəticə əldə edilməsi xəstəliyin əsas yoluxma yolunun tullantı su olduğunu göstərmir. Ağcaqanad populyasiyalarının və mövsümi ekoloji şəraitin izlənməsi nəzarətin mühüm tamamlayıcılarıdır.

İcmal JEV-nin RT-qPCR ilə izlənməsini və bu məlumatların ağcaqanad nəzarəti, heyvan sağlamlığının izlənməsi, peyvəndləmə və Vahid Sağlamlıq bildiriş sistemləri ilə birlikdə qiymətləndirilməsini təklif edir.

Donuzların epidemik diareya virusu (PEDV)

PEDV Coronaviridae ailəsinə aid, təxminən 28 kb ölçülü müsbət istiqamətli təkzəncirli RNA genomuna malik alfakoronavirusdur.

Virus donuzların bağırsaq hüceyrələrini təsirləndirərək xüsusilə yeni doğulmuş və südəmər balalarda ağır ishal, qusma və maye itkisinə səbəb ola bilər. Mənbə həssas yeni doğulmuş donuz balalarında bəzi epidemiya şəraitində ölüm göstəricisinin %100-ə çata bildiyini bildirir.

PEDV nəcis vasitəsilə intensiv şəkildə saçılır. Çirklənmiş saxlanma yerlərinin təmizlənməsi, heyvan daşıma vasitələrinin yuyulması, peyin çuxurları və tullantı su şlamları virusun ekoloji dövranında rol oynaya bilər.

İcmalda araşdırılan tədqiqatlarda PEDV RNA-sının donuz peyinində, təsərrüfat tullantı suyunda və bəzi su mühitlərində aşkarlandığı bildirilir.

PEDV üçün mühüm metodoloji fərq virus RNA-sının RT-qPCR ilə aşkarlanması ilə nümunədə infeksiya yarada bilən virusun olduğunun bioloji sınaqlarla təsdiqlənməsi arasındadır.

Buna görə tullantı su nəzarəti yalnız mövcudluq/yoxluq analizi kimi deyil, uyğun hallarda virusun ətraf mühitdə infeksionluğunu qiymətləndirən tamamlayıcı testlərlə birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Afrika donuz taunu virusu (ASFV)

ASFV Asfarviridae ailəsinə daxil olan, böyük və iki zəncirli DNA genomu daşıyan virusdur. Mənbə Cədvəl 1-də genom ölçüsünü təxminən 170–194 kb aralığında göstərir.

Virus ev donuzlarına və müxtəlif vəhşi donuz növlərinə təsir edir. Ağır klinik formalarda yüksək hərarət, qanaxma və yüksək ölüm göstəriciləri müşahidə oluna bilər.

ASFV xüsusilə donuzçuluqda çox böyük iqtisadi itkilərə səbəb olması və ətraf mühitdə davamlılıq göstərə bilməsi ilə əhəmiyyətlidir.

Yoluxmuş heyvanların nəcisi, sidiyi, qanı və digər çirklənmiş materialları təsərrüfat tullantı suyuna və ya səthi axına qarışa bilər. Mənbədə ASFV-nin aşağı temperatur və uyğun üzvi mühit şəraitində uzun müddət qala bildiyi, məsələn 4 °C suda 60 gündən çox davamlılıq göstərdiyi bildirilir.

ASFV DNA-sı qPCR və digər molekulyar üsullarla aşkarlana bilər. Lakin DNA-nın tapılması virusun hələ də infeksion olduğuna zəmanət vermir.

İcmalda üzvi çirkləndiricilər olan nümunələrdə virus aşkarlanmasının çətinləşə bildiyi və infeksion virusu inaktivləşdirilmiş materialdan ayırmaq üçün PMA/EMA kimi canlılıqla əlaqəli PCR yanaşmalarının araşdırıldığı bildirilir.

Zoonoz fərqi: ASFV heyvan sağlamlığı və iqtisadi təhlükəsizlik baxımından son dərəcə mühüm olsa da, insanlarda infeksiya yaratdığı göstərilmiş zoonoz virus deyil. Buna görə onun iqtisadi və ekoloji təsirləri insanlara birbaşa yoluxma iddiası ilə qarışdırılmamalıdır.

Hepatit E virusu (HEV)

HEV Hepeviridae ailəsinə aid, təxminən 7,2 kb ölçülü müsbət istiqamətli təkzəncirli RNA genomuna malik virusdur. Donuzlar, xüsusilə insanlara yoluxa bilən HEV genotip 3 və 4 üçün mühüm heyvan rezervuarlarıdır.

Donuzlarda infeksiya çox vaxt aydın klinik əlamətlər göstərməyə bilər. Buna qarşılıq virus materialının nəcislə saçılması ekoloji və qida mənşəli yoluxma baxımından əhəmiyyət daşıyır.

HEV-nin ekoloji dövranında tullantı su, donuz peyini və çirklənmiş su mənbələri araşdırılır.

Mənbə HEV-nin nəcisdə zərfsiz, qanda isə psevdozərfli formalarda ola bildiyini bildirir. Bu struktur fərqləri ekoloji dayanıqlıq və analiz üsullarının qiymətləndirilməsi baxımından vacibdir.

HEV-nin bəzi heyvanlardan insanlara yoluxa bilməsi, xüsusilə heyvandarlıq işçiləri, kəsim məntəqəsi personalı və qida təhlükəsizliyi sistemləri baxımından nəzarət ehtiyacını artırır.

Beş prioritet virusun müqayisəsi

Bu cədvəl virusların eyni ekoloji nəzarət yanaşması daxilində qiymətləndirilməsinə baxmayaraq fərqli bioloji xüsusiyyətlərə malik olduğunu göstərir. Genom quruluşundakı fərq istifadə olunan molekulyar üsula və nuklein turşusunun çıxarılması strategiyasına təsir edir.

Tullantı suda virus RNA-sı və ya DNA-sının aşkarlanması yoluxdurucu virusun olduğunu sübut edirmi?

Xeyr. RT-qPCR, qPCR və ya ddPCR ilə virus RNA-sı və ya DNA-sının aşkarlanması analiz edilən nümunədə hədəf virusa aid genetik materialın olduğunu göstərir; virusun infeksiya yarada biləcək vəziyyətdə olduğunu və ya nümunədəki bütün virus hissəciklərinin canlılığını qoruduğunu təkbaşına sübut etmir. Xüsusilə PEDV və ASFV üçün icmalda bu fərq vurğulanır və infeksionluq testləri və ya uyğun canlılıqla əlaqəli molekulyar üsullarla tamamlayıcı qiymətləndirmənin aparılmasının zəruri olduğu izah edilir.

Nuklein turşusu ilə infeksion virus arasındakı fərq

Virus fiziki və ya kimyəvi amillərlə inaktivləşdirildikdən sonra genomunun bəzi hissələri ətraf mühitdə qalmağa davam edə bilər. Molekulyar test bu qalıqları da aşkarlaya bilər.

Buna görə ekoloji müsbətlik üç ayrı sualın hamısına cavab vermir: virusun genetik materialı mövcuddurmu, infeksion virus mövcuddurmu və müşahidə olunan siqnal aktiv heyvan infeksiyasından qaynaqlanırmı?

Bu sualların bir-birindən ayrılması ekoloji monitorinqdən lazımsız həyəcan yaratmadan və ya real riski kiçiltmədən istifadə etməyə imkan verir.

Virus növü və ekoloji sabitlik

Virusların ətraf mühitdə nə qədər qala bilməsi temperaturdan, pH-dan, günəş işığından, suyun tərkibindən, üzvi maddə miqdarından və virus hissəciyinin quruluşundan asılıdır.

İcmal H5N1, JEV, PEDV, ASFV və HEV üçün müxtəlif davamlılıq xüsusiyyətləri təqdim edir. Lakin bu müddətlərin hamısı eyni eksperimental tullantı su tərkibində ölçülməyib.

Məsələn, ASFV-nin müəyyən soyuq mühitlərdə uzun müddət qala bilməsi ilə HEV-nin zərfsiz quruluşunun su mühitində davamlılığa töhfə verə bilməsi fərqli virusoloji mexanizmlərdir.

Buna görə bir virus üçün bildirilmiş davamlılıq müddəti və ya parçalanma sürəti digər virusa birbaşa tətbiq edilməməlidir.

Virus xəstəliklərinin ortaya çıxmasına təsir edən dörd amil

Mənbə Şəkil 3 heyvandarlıq mənşəli tullantı su sistemlərində ortaya çıxan virus xəstəliklərini qarşılıqlı təsirdə olan dörd amil qrupu ilə izah edən konseptual model təqdim edir.

Bu çərçivə bütün səbəb əlaqələrini eksperimental şəkildə ölçən vahid model deyil. İcmalın müxtəlif mənbələrdən əldə etdiyi məlumatlarla yaratdığı konseptual izahdır.

İqlim dəyişikliyi və ekstremal hava hadisələri

Güclü yağıntılar, daşqınlar və fırtınalar tullantı su sistemlərində daşma, boru zədələnməsi və təmizləmə gücünün itirilməsinə səbəb ola bilər. Beləliklə, kifayət qədər təmizlənməmiş kənd təsərrüfatı tullantıları səthi sulara və ya suvarma sistemlərinə çata bilər.

Quraqlıq və yüksələn temperatur isə su miqdarını, üzvi maddə sıxlığını və təmizləmə şəraitini dəyişə bilər.

Lakin temperaturun bütün virusların ekoloji davamlılığını eyni istiqamətdə dəyişdirdiyi nəticəsinə gəlmək olmaz. Təsir virus quruluşuna və ekoloji şəraitə görə fərqlənir.

İntensiv heyvandarlıq və peyinin idarə olunması

Birdən çox heyvan növünün birlikdə yetişdirildiyi sistemlərdə tullantı axınlarının qarışması ekoloji virus materialının mənbəyini müəyyənləşdirməyi çətinləşdirə bilər.

Peyin laqunlarından daşma, qeyri-kafi saxlama, çirklənmiş nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti və təmizlənməmiş tullantıların kənd təsərrüfatı sahələrinə tətbiqi ekoloji məruzqalma riskinə təsir edə bilər.

Belə hallarda aydın olur ki, L-WBS yalnız laborator analizini deyil, təsərrüfatın real tullantı idarəetmə quruluşunun başa düşülməsini də tələb edir.

Növlərarası keçid və Vahid Sağlamlıq yanaşması

Növlərarası keçid (spillover), patogenin mövcud rezervuar və ya sahib növündən yeni sahib növünə keçməsi ilə əlaqəli epidemioloji prosesdir.

Bu proses bütün viruslar üçün eyni şəkildə baş vermir. Bəzi törədicilər heyvandan insana keçə bildiyi halda, digərləri müəyyən heyvan növləri ilə məhdudlaşır.

Vahid Sağlamlıq (One Health), insan, heyvan və ətraf mühit sağlamlığının bir-biri ilə bağlı olduğunu qəbul edən inteqrasiya olunmuş sağlamlıq yanaşmasıdır.

Tullantı su nəzarətinin Vahid Sağlamlıq baxımından əsas dəyəri baytarlıq məlumatları ilə ekoloji analizlərin və lazım gəldikdə insan sağlamlığı məlumatlarının eyni risk qiymətləndirmə strukturunda nəzərdən keçirilməsinə kömək etməsidir.

Xəstəliklərin birbaşa iqtisadi nəticələri

Mənbə Şəkil 4 virus xəstəliklərinin iqtisadi nəticələrini birbaşa və dolayı itkilər kimi ayıran təsir yolu modelini təqdim edir.

Birbaşa itkilər əsasən xəstəlik, heyvan ölümü, məcburi məhv etmə, süd və ya ət istehsalının azalması kimi hadisələrlə əlaqəlidir.

İcmalda H5N1 səbəbindən klinik olaraq təsirlənmiş hər süd inəyinə təxminən 950 ABŞ dolları ümumi itki bildirilib. Bu dəyərin təxminən 335 ABŞ dolları süd istehsalı itkisi, 615 ABŞ dolları isə heyvanın əvəzlənməsi xərci ilə əlaqələndirilib.

PEDV epidemiyaları ilə bağlı əvvəlki tədqiqatlarda ABŞ donuzçuluğunda təxminən 3,7 milyon heyvanlıq itki və bəzi bölgələrdə donuz balalarının ölümündə ciddi artım bildirilib.

ASFV-nin Çindəki təsirləri barədə icmalda təqdim edilən qiymətləndirmədə təxminən 25,9 milyard ABŞ dolları istehsal itkisi bildirilir.

Dolayı iqtisadi və sosial itkilər

Dolayı təsirlər epidemiya nəzarət altına alındıqdan sonra da davam edə bilər. Baytarlıq testləri, biotəhlükəsizlik investisiyaları, işçi itkiləri, istehsal planlarının pozulması, ixrac məhdudiyyətləri və təchizat zənciri problemləri bu qrupa daxildir.

İcmalda Yaponiyada PEDV ilə əlaqəli biotəhlükəsizlik və peyvəndləmə xərclərinin təxminən 1,18 milyard Yapon yeni, yəni müvafiq tədqiqatın qiymətləndirməsində təxminən 11 milyon ABŞ dolları olduğu bildirilir.

Vyetnamdakı ASFV epidemiyası üçün təqdim edilən iqtisadi modellər ümumi daxili məhsulda təxminən %0,4–1,8 azalma və 247 min ilə 1,2 milyon arasında iş itkisi təxminlərini ehtiva edir.

Bu dəyərlər müxtəlif zaman, ölkə və iqtisadi qiymətləndirmə çərçivələrinə aiddir. Ortaq qlobal xərc hesabı yaratmaq üçün birbaşa toplanmamalıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat PRISMA 2020 hesabat çərçivəsini izləyən sistematik icmaldır. İlkin tədqiqat məlumatlarını yenidən ölçmək əvəzinə dərc olunmuş tədqiqatların nəticələrini müəyyən edilmiş seçim meyarlarına görə qiymətləndirir.

Tədqiqatçılar Google Scholar, PubMed, Scopus və Web of Science verilənlər bazalarını 30 noyabr 2025-ci ilədək dərc olunmuş ingilisdilli tədqiqatlar üçün axtarıblar.

Axtarışda tullantı su, kanalizasiya, ekoloji nəzarət, heyvandarlıq, virus patogenləri, nəcis, xəstəlik və əlaqəli anlayışların müxtəlif sinonimlərindən istifadə edilib.

Verilənlər bazalarına uyğun sorğu sahələri və Boolean operatorları tətbiq olunmuş; mənbələr EndNote 21.3 proqramında birləşdirilmişdir. Avtomatik dublikat təmizləməsindən sonra əl ilə yoxlama mərhələsi aparılmışdır.

Tədqiqatların daxil edilmə meyarları

Mənbə dəyişdirilmiş PICO yanaşmasını üç əsas blokla tətbiq etmişdir: heyvandarlıq və ya əlaqəli heyvan populyasiyası; tullantı su və ya ekoloji nəzarət; ortaya çıxan və ya yenidən ortaya çıxan virus patogenləri.

Tədqiqatların heyvandarlıq sistemləri ilə əlaqəli olması və tullantı su, kanalizasiya, peyinlə əlaqəli maye və ya kənd təsərrüfatı tullantı axını kimi uyğun ekoloji matrisləri araşdırması tələb olunmuşdur.

Yalnız insan mənşəli şəhər tullantı su tədqiqatları heyvandarlıq tullantı axınlarının xüsusi olaraq ayrılmadığı hallarda əhatədən çıxarılmışdır.

Yalnız antimikrob müqavimət genlərinə yönələn və eyni zamanda hədəf heyvandarlıq patogenini müəyyən etməyən tədqiqatlar da xaric edilmişdir.

PRISMA seçim axını

Şəkil 2-də uyğunluq qiymətləndirilməsində xaric edilmiş 135 tədqiqatın 78-i insanlara məxsus tullantı su tədqiqatı, 13-ü ortaya çıxan xəstəlik fokusunun olmadığı tədqiqat, 13-ü aidiyyətsiz sahib araşdırması, 4-ü tullantı sudan başqa ekoloji matrislərə yönələn tədqiqat və 27-si yalnız antimikrob müqavimət genlərinə dair tədqiqat kimi göstərilmişdir.

Metodoloji fərqləndirmə: Sistematik icmal üçün seçilmiş 36 tədqiqatla keyfiyyət sintezinə daxil edilmiş 19 tədqiqat eyni say deyil. Mənbədə bu fərq qorunub; bütün kəmiyyət və keyfiyyət şərhlərinin avtomatik olaraq eyni 36 tədqiqat üzərindən aparıldığı fərz edilməməlidir.

Qərəz riskinin qiymətləndirilməsi

Müəlliflər daxil edilən tədqiqatlarda qərəz riskini Cochrane RoB 2 alətindən istifadə etməklə qiymətləndirdiklərini bildirirlər.

Beş sahə araşdırılmışdır:

• D1: Randomizasiya prosesi.
• D2: Planlaşdırılmış müdaxilələrdən yayınmalar.
• D3: Çatışmayan nəticə məlumatları.
• D4: Nəticənin ölçülməsi.
• D5: Bildirilən nəticənin seçilməsi.

Mənbə Şəkil 1-də yaşıl işarə aşağı qərəz riskini, sarı işarə bəzi narahatlıqları, qırmızı işarə yüksək qərəz riskini ifadə edir.

Qrafikdə doqquz tədqiqatın sahələr üzrə qiymətləndirilməsi göstərilir. Ən nəzərəçarpan problemlər xüsusilə nəticənin ölçülməsi və bəzi tədqiqat dizaynlarındakı metodoloji fərqlərdir.

Metodoloji diqqət: RoB 2 əsasən randomizə olunmuş tədqiqatlar üçün hazırlanmış alətdir. İcmalda isə müşahidəvi və ekoloji nümunə götürmə tədqiqatlarına tətbiq edilmişdir. Buna görə qiymətləndirmə sahələrinin tədqiqat növünə uyğunluğu ayrıca nəzərə alınmalıdır. Doqquz tədqiqatdan ibarət görünən qrafik 36 tədqiqatın hamısının eyni təfərrüatla necə qiymətləndirildiyini təkbaşına göstərmir.

Mətndə ilkin qiymətləndirmə üçün M.S. və M.M.R. baş hərfləri, fikir ayrılıqlarının həlli üçün M.D.G. göstərilmişdir. Mətnin “üç müstəqil qiymətləndirici” ifadəsi ilə bu rol bölgüsü tam aydınlaşdırılmamışdır.

Əsas molekulyar aşkarlama texnologiyaları

Təsərrüfat tullantı suyu niyə laboratoriya baxımından çətindir?

Heyvandarlıq mənşəli tullantı sular çox vaxt yüksək miqdarda üzvi maddə, həll olmamış bərk hissəcik, bitki lifi, həzm olunmamış yem, humik maddə, öd duzu və digər biokimyəvi komponentlər ehtiva edir.

Bu komponentlər nümunənin filtrasiyasını çətinləşdirə və PCR reaksiyasını inhibə edə bilər. İnhibisiya, əslində virus materialı olan nümunədə zəif siqnala, yanlış mənfi nəticəyə və ya virus yükünün olduğundan aşağı hesablanmasına səbəb ola bilər.

Bundan əlavə, heyvan növü, saxlanma forması, peyinin idarə olunması və su istehlakı dəyişdikdə tullantı suyun fiziki və kimyəvi tərkibi də dəyişə bilər.

Buna görə insan mənşəli bələdiyyə tullantı sularında uğurlu olan hazırlama protokolunun yüksək bərk maddə tərkibli donuz peyini şlamında eyni performansı göstərməsi gözlənilməməlidir.

Virusun konsentrasiyası və çıxarılması üsulları

İcmalda polietilen qlikol (PEG) çökdürməsi, ultrafiltrasiya, elektronegativ membran filtrasiyası, ultrasentrifuqa, alüminium birləşmələri ilə çökdürmə və yağsız süd flokulyasiyası kimi üsullar müzakirə olunur.

Mənbədə araşdırılan təkmilləşdirilmiş protokollar arasında mal əti ekstraktı ilə dəstəklənən PEG çökdürməsi də vardır. Nümunə olaraq %8 PEG-8000, 0,3 M NaCl və 4 °C-də gecəboyu inkubasiya ehtiva edən yanaşma təqdim edilmişdir.

Amicon ultrafiltrasiyası ilə müqayisə edilən bəzi matrislərdə təxminən %10–14 virus bərpası bildirilmişdir.

Bu dəyərlər bütün tullantı su növləri üçün universal performans zəmanəti deyil. Virus növünə, başlanğıc konsentrasiyasına, matris xüsusiyyətlərinə və nümunə hazırlama şəraitinə görə dəyişə bilər.

Standartlaşdırmanın əsas tələbləri

İcmal müxtəlif laboratoriyaların nəticələrinin müqayisə edilə bilməsi üçün nümunə həcmi, vaxtlama, saxlama, konsentrasiya, nuklein turşusunun çıxarılması, inhibitorların aradan qaldırılması, keyfiyyətə nəzarət və analiz hesabatının uyğunlaşdırılmasını tövsiyə edir.

Mənbədə 40 mL nümunə həcmi, PEG-8000 və 12.000 × g-də iki saat sentrifuqalama kimi müəyyən protokol nümunələri də müzakirə olunmuşdur. Bunlar icmal çərçivəsində metod tövsiyələri və ədəbiyyat nümunələridir; bütün patogenlər üçün vahid məcburi standarta çevrildiyi göstərilməyib.

Laboratoriyalararası müqayisələr və istinad materialları metod mənşəli fərqlərin müəyyənləşdirilməsi baxımından xüsusilə vacibdir.

Seçilmiş iqtisadi nəticələr

Rəqəmsal şərh məhdudiyyəti: Bu cədvəl bir tədqiqatın yeni iqtisadi ölçmələrini ehtiva etmir. Nəticələr icmalın Cədvəl 3-də qiymətləndirdiyi müxtəlif ilkin tədqiqatların nəticələridir. Tarix, ölkə, metod və iqtisadi əhatə fərqlərinə görə bu dəyərlər birbaşa ortaq qlobal cəmə çevrilə bilməz.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Heyvandarlıqla əlaqəli tullantı su sistemləri müxtəlif virus törədicilərinin ekoloji dövranını izləmək üçün istifadə oluna bilər.
• H5N1, JEV, PEDV, ASFV və HEV üçün tullantı su və ya əlaqəli ekoloji nümunələrdə aşkarlanma ədəbiyyatda bildirilmişdir.
• Bəzi retrospektiv tədqiqatlarda virus genetik siqnalları klinik bildirişlərdən əvvəl müəyyən edilib.
• Tullantı su matrisinin növü molekulyar analizin həssaslığına təsir edir.
• Yüksək üzvi maddə və PCR inhibitorları etibarlı kəmiyyət müqayisəsini çətinləşdirə bilər.
• Ekoloji nəzarət hədəfli baytarlıq testlərini və biotəhlükəsizlik qərarlarını dəstəkləyə bilər.
• Vahid Sağlamlıq yanaşması ekoloji nəzarətin baytarlıq və ictimai sağlamlıq məlumatları ilə inteqrasiyası üçün uyğun çərçivə təqdim edir.
• İqtisadi itkilərin miqyası erkən aşkarlamanın araşdırılmasını mühüm edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Tullantı su testinin bütün heyvandarlıq viruslarını klinik əlamətlərdən əvvəl aşkarlayacağını sübut etmir.
• Tullantı su nümunəsində virus RNA-sı və ya DNA-sının hər halda yoluxdurucu virus demək olduğunu göstərmir.
• Bir müsbət tullantı su nümunəsindən yoluxmuş heyvan sayının dəqiq hesablana bildiyini göstərmir.
• Tullantı suyun aşkarlanan bütün virusların əsas yoluxma yolu olduğunu sübut etmir.
• ASFV-nin insanlar üçün birbaşa zoonoz infeksiya yaratdığını göstərmir.
• Retrospektiv H5N1 erkən xəbərdarlıq müddətini bütün bölgələr üçün sabit proqnoz müddətinə çevirmir.
• L-WBS-nin bütün laboratoriya və təsərrüfat şəraitində standart performansa çatdığını göstərmir.
• Tullantı su nəzarəti qurulduqda epidemiyanın iqtisadi itkilərinin müəyyən faizinin mütləq qarşısının alınacağını hesablamır.
• Yeni müstəqil sahə təcrübəsi ilə sistemin iqtisadi xərc-effektivliyini təsdiqləmir.

Əsas bilik boşluqları

İcmalın ən mühüm bilik boşluğu ekoloji virus yükü ilə sürü səviyyəsində real infeksiya yayılması arasındakı kəmiyyət əlaqəsinin kifayət qədər təsdiqlənməməsidir.

İkinci çatışmazlıq müxtəlif viruslar və müxtəlif təsərrüfat tullantı suları üçün müqayisə oluna bilən üsulların hələ kifayət qədər standartlaşdırılmamasıdır.

Üçüncü çatışmazlıq infeksion virusla virus genetik materialının qalıqlarının hər analizdə ayrıla bilməməsidir.

Dördüncü çatışmazlıq erkən xəbərdarlıq performansının müxtəlif kənd təsərrüfatı mühitlərində real vaxtda sınaqdan keçirilməsinə ehtiyac olmasıdır.

Beşinci çatışmazlıq ağcaqanad və ya digər buğumayaqlı vektorlarla yayılan bəzi heyvan viruslarının tullantı su ilə kifayət qədər izlənə bilməməsidir. Mənbə mavidil virusu (BTV), iribuynuzlu heyvanların düyünlü dəri xəstəliyi virusu (LSDV) və Rift Vadisi qızdırması virusu (RVFV) kimi törədiciləri bu məhdudiyyətə nümunə kimi müzakirə edir.

Gələcək üçün təklif olunan tətbiq yanaşması

İcmal inkişaf etmiş laboratoriya infrastrukturu olan ölkələrdə yeni nəsil sekanslama, ekoloji metagenomika və baytarlıq sistemləri arasında real vaxtda məlumat paylaşımının inkişaf etdirilməsini tövsiyə edir.

Resursların daha məhdud olduğu bölgələrdə isə yüksək riskli kəsim məntəqələri, canlı heyvan bazarları və müəyyən heyvandarlıq tullantı xətləri kimi nöqtələrdə daha aşağı xərcli RT-qPCR əsaslı skrininqə üstünlük verilməsi tövsiyə olunur.

Hər iki yanaşmada tullantı su nəticələri klinik heyvan nəzarəti, lazım gəldikdə vektor nəzarəti və əlaqəli ictimai sağlamlıq hesabat sistemləri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Wastewater as Sentinel for Emerging Viral Diseases in Livestock: A Systematic Review.

Müəlliflər: Mishuk Shaha; Ashutosh Das; Joyshri Saha; Md. Mizanur Rahaman; Mukta Das Gupta; Saranika Talukder; Subir Sarker.

Məsul müəllif: Subir Sarker.

Qurumlar: Department of Genetics and Animal Breeding, Faculty of Veterinary Medicine, Chattogram Veterinary and Animal Sciences University, Bangladesh; Department of Economics, Noakhali Government College, Bangladesh; Biomedical Sciences and Molecular Biology, College of Medicine and Dentistry, James Cook University, Australia; Australian Institute of Tropical Health and Medicine, James Cook University, Australia; Department of Microbiology and Veterinary Public Health, Chattogram Veterinary and Animal Sciences University, Bangladesh; College of Science and Engineering, James Cook University, Australia.

Jurnal: Viruses.

Nəşriyyat: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Viruses 2026, 18(3), 385.

DOI: 10.3390/v18030385.

Rəsmi nəşr bağlantısı: https://www.mdpi.com/1999-4915/18/3/385

Nəşr tarixi: 19 mart 2026. Məqalə 22 fevral 2026-da qəbul edilmiş, 11 mart 2026-da yenidən işlənmiş və 17 mart 2026-da qəbul edilmişdir.

Tədqiqat növü: Rəyli sistematik icmal. Heyvandarlıq mənşəli tullantı su əsaslı virus nəzarətinin ekoloji, baytarlıq, epidemioloji və iqtisadi ölçülərini qiymətləndirir.

Tədqiqat metodu: PRISMA 2020 əsaslı ədəbiyyat axtarışı; Google Scholar, PubMed, Scopus və Web of Science verilənlər bazaları; dəyişdirilmiş PICO çərçivəsi; müəyyən edilmiş daxiletmə və xaricetmə meyarları; EndNote 21.3 ilə qeyd və dublikatların idarə olunması; mənbədə bildirilən Cochrane RoB 2 qərəz qiymətləndirilməsi; keyfiyyət elmi sintezi.

Axtarış dövrü: 30 noyabr 2025-ci ilədək dərc olunmuş tədqiqatlar.

Tədqiqat seçimi: 4394 qeyd müəyyən edilmiş; 1435 başlıq və xülasə yoxlanmış; 171 tam mətn uyğunluq baxımından qiymətləndirilmiş; 36 tədqiqat sistematik icmala seçilmiş və 19 tədqiqat keyfiyyət sintezinə daxil edilmişdir.

Prioritet virus törədiciləri: Yüksək patogenli quş qripi A(H5N1), Yapon ensefaliti virusu (JEV), donuzların epidemik diareya virusu (PEDV), Afrika donuz taunu virusu (ASFV) və hepatit E virusu (HEV).

Əsas molekulyar texnologiyalar: RT-PCR, RT-qPCR, qPCR, damcı rəqəmsal PCR, izotermal amplifikasiya yanaşmaları, canlılıqla əlaqəli PCR sistemləri və yeni nəsil sekanslama.

Araşdırılan ekoloji mühitlər: Heyvandarlıqla əlaqəli tullantı su xətləri, heyvan peyini şlamları, təsərrüfat drenajları, peyin laqunları, kəsim məntəqəsi tullantı suları və kənd təsərrüfatı mənbəyi ilə əlaqələndirilə bilən digər tullantı axınları.

Yeni eksperimental məlumat: Tədqiqat yeni nümunə götürmə kampaniyası və ya müstəqil laboratoriya məlumat dəsti yaratmayıb. Nəticələr dərc olunmuş tədqiqatlardan toplanıb.

Şəkil 1: Doqquz tədqiqat üçün RoB 2 qərəz qiymətləndirilməsinin işıqfor təsviri.

Şəkil 2: PRISMA tədqiqat seçimi axını; 4394 başlanğıc qeyd, 36 sistematik icmal tədqiqatı və 19 keyfiyyət sintezi tədqiqatı.

Şəkil 3: Tullantı sudakı yeni ortaya çıxan heyvandarlıq viruslarının ekoloji, kənd təsərrüfatı, mikrob və sosial-iqtisadi determinantlarını bir araya gətirən konseptual model.

Şəkil 4: Xəstəliklərin birbaşa və dolayı iqtisadi təsirlərini göstərən təsir yolu modeli.

Cədvəl 1: Beş prioritet virusun morfoloji, genomik, sahib və aşkarlama xüsusiyyətləri.

Cədvəl 2: Heyvandarlıqla əlaqəli tullantı sularda bildirilən virus aşkarlanmaları, ölkələr, ekoloji mənbələr və epidemioloji əlaqələr.

Cədvəl 3: Virus xəstəliklərinin istehsal, ticarət, iqtisadiyyat və cəmiyyətə təsirləri barədə müxtəlif tədqiqatlardan götürülmüş nəticələr.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) açıq giriş lisenziyası.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər bu tədqiqatın xarici maliyyə almadığını bildiriblər.

Təşəkkür və ayrıca dəstək bəyanatı: Subir Sarker-in Avstraliya Hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilən Australian Research Council Discovery Early Career Researcher Award (DE200100367) mükafatına sahib olduğu bildirilmişdir. Mənbə həmçinin Avstraliya Hökumətinin tədqiqat dizaynında, məlumat analizində, nəşr qərarında və məqalənin hazırlanmasında rol oynamadığını bildirir. Bu fərdi mükafat bəyanatı tədqiqatın birbaşa xarici maliyyə aldığı kimi şərh edilməmişdir.

Etik komitə: Tətbiq edilə bilməz kimi bildirilib.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilə bilməz kimi bildirilib.

Məlumatların əlçatanlığı: Yeni məlumat yaradılmadığı bildirilib.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bildiriblər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma M.S., A.D. və S.S.; metod M.S., A.D. və J.S.; proqram təminatı M.S. və M.M.R.; doğrulama M.S., A.D., J.S. və S.S.; formal analiz M.S. və M.M.R.; tədqiqat M.S. və J.S.; məlumatların kurasiyası M.S. və J.S.; ilkin layihə M.S.; nəzərdən keçirmə və redaktə M.S., A.D., M.M.R., M.D.G., S.T. və S.S.; məsləhət A.D. və S.S.; maliyyənin əldə edilməsi S.S. olaraq bildirilmişdir.

Əlavə materiallar: Table S1: PRISMA checklist; Table S2: Risk-of-bias assessment. Əlavə materiallar rəsmi MDPI nəşr səhifəsində təqdim olunur.

Metodoloji diqqət 1: Mənbədə RoB 2 aləti müşahidəvi ekoloji tədqiqatlar üçün istifadə olunub. Alətin standart istifadə sahəsi ilə icmaldakı tədqiqat dizaynları arasındakı metodoloji uyğunluq ayrıca nəzərə alınmalıdır.

Metodoloji diqqət 2: Mənbənin Şəkil 1-i doqquz tədqiqat üçün görünən qərəz qiymətləndirməsi təqdim etdiyi halda, PRISMA axını 36 tədqiqatın seçildiyini və 19 tədqiqatın keyfiyyət sintezinə daxil edildiyini göstərir. Bu səviyyələr bir-biri ilə qarışdırılmamalıdır.

Metodoloji diqqət 3: Erkən xəbərdarlıq üstünlüyü bir çox nümunədə retrospektiv nəticələrlə dəstəklənir. Prospektiv tətbiqlərlə təsdiqlənmiş və bütün heyvandarlıq sistemlərinə ümumiləşdirilə bilən erkən xəbərdarlıq müddəti təqdim edilməyib.

Metodoloji diqqət 4: Tullantı suda genetik materialın aşkarlanması infeksion virusun mövcudluğu və ya sürüdə dəqiq prevalens kimi şərh edilə bilməz.

Metodoloji diqqət 5: İqtisadi nəticələr icmalda təqdim olunan müxtəlif ilkin tədqiqatların xəstəlik təsiri təxminləridir; tullantı su nəzarətinin ölçülmüş xərc qənaəti deyil.

Elmi istifadə sərhədi: Bu Verianla məqaləsi orijinal sistematik icmalın metodunu, epidemioloji çərçivəsini, virus törədicilərini, texniki problemlərini və iqtisadi nəticələrini müstəqil tədris xarakterli quruluşda izah edir. Klinik diaqnoz, ekoloji risk qiymətləndirilməsi, laboratoriya protokolunun hazırlanması və ya heyvan hərəkətləri ilə bağlı rəsmi qərarlar üçün orijinal tədqiqatlar və müvafiq baytarlıq orqanlarının qüvvədə olan texniki təlimatları əsas götürülməlidir.