Frugivoriya heyvanların meyvə istehlakına əsaslanan qidalanma qarşılıqlı təsiridir; kiropteroxoriya (chiropterochory) isə toxumların yarasalar vasitəsilə daşınması və yayılması prosesini ifadə edir. Bu müşahidə xarakterli sahə tədqiqatı Braziliyanın Maranhão ştatındakı Cerrado ərazilərində yaşayan yarasaların hansı bitkilərlə qidalanma əlaqələri qurduğunu nəcis nümunələrindəki toxumları araşdırmaqla öyrənmişdir. Tədqiqatçılar 2014–2015-ci illərdə altı bələdiyyədəki 48 nöqtədə 96 nümunə götürmə həyata keçirmiş, ümumilikdə 929 yarasa tutmuş və onları 25 növ, 18 cins və 5 yarımfəsiləyə ayırmışlar. Təhlil oluna bilən 674 nəcis nümunəsinin 243-də toxum aşkar edilmiş və bu müsbət nümunələr 13 yarasa növü ilə əlaqələndirilmişdir. Ən bol yarasa növü Carollia perspicillata olmuş; bu növ eyni zamanda 42 yarasa–bitki qarşılıqlı təsiri ilə tədqiqatdakı ən geniş qidalanma əlaqəsini göstərmişdir. Tədqiqat meyvə ilə qidalanan yarasaların Maranhão Cerrado-sunda toxumların daşınmasına mühüm töhfə verə biləcəyini dəstəkləyir; lakin nəcisdə toxumun olması təkbaşına toxumun uğurla cücərdiyini və ya yeni bitki yaratdığını sübut etmir.

Bitki mənbələri baxımından Solanaceae, Urticaceae və Moraceae ən çox növ qeydi olan fəsilələr sırasında yer almışdır. Ficus səkkiz müxtəlif yarasa növündə, Vismia və Cecropia hər biri altı növdə, Solanum isə beş növdə aşkar edilmişdir. Mənbə tədqiqatı Braziliya Cerrado-su üçün 16 yeni yarasa–bitki əlaqəsi qeydi bildirir; lakin Results bölməsindəki “new records” siyahısı 21 adlandırılmış bitki qeydini ehtiva etdiyindən bu rəqəm mənbə daxilində tam uzlaşdırıla bilmir.

Cerrado-da yarasa–bitki əlaqələri niyə vacibdir?

Phyllostomidae fəsiləsindəki bir çox Neotropik yarasa meyvə istehlak edir və bu proses zamanı toxumları daşıya bilər. Mənbə tədqiqatının girişində Artibeus lituratus, Carollia perspicillata və Sturnira lilium kimi yarasaların Cecropia, Piper, Solanum və Ficus kimi pioner bitki qruplarının toxum yayılması ilə əlaqəli olduğu vurğulanır.

Maranhão üçün əsas elmi boşluq Cerrado-dakı yarasa–bitki qarşılıqlı təsirlərinin böyük ölçüdə sənədləşdirilməmiş olmasıdır. Bölgədə yarasa icmaları və onların ektoparazitləri haqqında tədqiqatlar olsa da, meyvə istehlakı və bitki mənbələrinə dair ətraflı sahə məlumatları daha məhduddur. Tədqiqatın əsas məqsədi bu boşluğu azaltmaq və frugivoriya əlaqələrini birbaşa sahə nümunələri ilə təsvir etməkdir.

Kiropteroxoriya Nədir və Bu Tədqiqatda Necə Araşdırılmışdır?

Kiropteroxoriya toxumların yarasalar vasitəsilə daşınmasını ifadə edir; bu tədqiqatda proses toxumların yeni bir yerdə cücərməsini birbaşa izləməklə deyil, tutulan yarasaların nəcisində olan bitki toxumlarını müəyyən edib yarasa növləri ilə uyğunlaşdırmaqla araşdırılmışdır. Buna görə tədqiqat baş vermiş meyvə istehlakını və potensial toxum daşınması əlaqələrini göstərir, lakin hər toxumun uğurlu bitki quruluşuna çevrildiyini ölçmür.

Tədqiqat sahəsi

Sahə tədqiqatı Maranhão ştatının şimal-şərqində, Amazonia, Cerrado və Caatinga biomlarının keçid zonasında aparılmışdır. Mənbə bildirir ki, bölgə Köppen təsnifatına görə Aw tipli isti tropik iqlimə malikdir; illik orta temperatur 27 °C-dən, illik yağıntı isə 1.500 mm-dən yüksəkdir.

Nümunə götürmə nöqtələri hər biri 50 km²-dən böyük təbii bitki örtüyü sahələrini təmsil edəcək şəkildə seçilmişdir. Mənbə tədqiqatı bu ərazilərin yerli yaşayış məntəqələri, yollar, ikincili bitki örtüyü və xüsusilə soya ilə evkalipt becərilməsinin genişləndiyi sahələrlə əhatə olunduğunu bildirir.

Tutma dizaynı

Tədqiqat 2014 və 2015-ci illərdə aparılmışdır. Altı bələdiyyənin hər birində səkkiz olmaqla ümumilikdə 48 nümunə götürmə nöqtəsi seçilmişdir. Dörd nöqtədən birinci il, dörd nöqtədən ikinci il istifadə edilmiş və hər nöqtədə eyni il ərzində bir dəfə yağışlı, bir dəfə quraq mövsümdə nümunə götürülmüşdür.

Hər nümunə götürmə gecəsində 12 ədəd, ölçüsü 12 m × 2,5 m olan duman torundan istifadə edilmişdir. Torlar cüt-cüt, təxminən 20 m fasilə ilə cığırlar və açıqlıqlar boyunca qurulmuş və gün batdıqdan sonra altı saat açıq saxlanmışdır. İki komanda eyni gecədə iki fərqli nöqtədə işlədiyi üçün 48 gecədə ümumilikdə 96 nümunə götürmə hadisəsi həyata keçirilmişdir.

Nəcis nümunələrinin işlənməsi

Tutulan yarasalar təxminən 30 dəqiqə təmiz parça torbalarda saxlanmışdır. Nəcis materialı toplandıqdan sonra toxumlar filtr kağızı üzərində yuyulma, stereomikroskop və penset vasitəsilə ayrılmış; daha sonra qurudularaq identifikasiya prosesinə daxil edilmişdir.

Toxumların identifikasiyasında Neotropik yarasaların daşıdığı toxumlar üçün təyinetmə bələdçiləri, Braziliyada yarasalar tərəfindən yayılan bitkilərə dair siyahılar, botanika mənbələri, Bat Biology and Conservation Laboratory-nin referens materialları və mütəxəssis köməyi istifadə edilmişdir. Bu yanaşma morfoloji müqayisəyə əsaslanır; molekulyar barkodlaşdırma bildirilməmişdir.

Ədəbiyyatla müqayisə

Tədqiqatçılar sahə nəticələrini daha geniş Cerrado ədəbiyyatı ilə müqayisə etmək üçün 2022-ci ilin oktyabrına qədər Web of Science, Google Scholar və Scopus-da axtarış aparmışlar. “frugivorous bat”, “seed”, “dispersal”, “Cerrado” və “fruits bats” terminlərinin kombinasiyalarından istifadə edilmiş; yalnız sahə məlumatı təqdim edən və bitki növlərini sadalayan tədqiqatlar daxil edilmişdir.

Tək qida mənbəyinə əsaslanan təcrübələr, yalnız morfotip bildirən nəşrlər və boz ədəbiyyat xaric edilmişdir. Nəticədə Braziliya Cerrado-sunda yarasa pəhrizi haqqında dərc edilmiş 14 jurnal tədqiqatı müəyyən edilmişdir.

Carollia perspicillata Niyə Bu Tədqiqatda Önə Çıxır?

Carollia perspicillata 929 yarasa arasında %33,3 ilə ən bol növ olması, altı bələdiyyənin hamısında tutulan yeganə növ olması və 42 yarasa–bitki qarşılıqlı təsiri ilə tədqiqatdakı ən geniş bitki əlaqəsini göstərməsi səbəbindən önə çıxır; mənbə müəllifləri bu geniş pəhriz plastiklikliyini yerli frugivoriya şəbəkələrində əsas ekoloji rol kimi şərh edirlər, lakin tədqiqat formal şəbəkə mərkəziliyi və ya növ çıxarma analizi bildirmir.

Digər dominant yarasa növləri

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Yarasa müxtəlifliyi və nəcis nümunələri

Toxum ehtiva edən nəcis nümunələrinin 13 yarasa növündə tapılması yerli yarasa icmasında potensial toxum daşıma funksiyasının tək bir ixtisaslaşmış frugivor növlə məhdudlaşmadığını göstərir.

Nəcisdə Toxumun Olması Uğurlu Toxum Yayılmasını Sübut Edirmi?

Xeyr. Nəcisdə toxumun olması yarasanın meyvəni istehlak etdiyini və toxumu həzm kanalından keçirərək daşıya bildiyini göstərir; tədqiqat toxumun nəcis ifrazından sonra cücərməsini, fidanın qurulmasını, daşınma məsafəsini və ya uzunmüddətli bitki məskunlaşmasının uğurunu ölçmədiyinə görə müşahidə olunan əlaqələr potensial toxum yayılmasının sübutu kimi şərh edilməlidir.

Bitki mənbələrinin quruluşu

Hansı bitki cinsləri daha çox yarasa növü ilə əlaqəli idi?

Solanum altı bələdiyyə üzrə ən bol və ən müxtəlif qida elementlərindən biri kimi təsvir edilərkən, Ficus səkkiz yarasa növü tərəfindən istifadə edildiyinə görə yarasa icması boyunca ən geniş paylaşılan mənbələrdən biri olmuşdur. Bu iki ifadə fərqli göstəriciləri təsvir edir və bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmir.

Solanum-un rolu

Solanaceae xüsusilə Carollia perspicillata və Sturnira lilium tərəfindən istehlak edilmişdir. Mənbə müəllifləri Maranhão-da Solanaceae-nin müxtəlifliyi və pozulmuş kənar/açıqlıq habitatlarında geniş yayılması səbəbindən bu qrupun yarasalar üçün dəyərli qida mənbəyi olduğunu müzakirə edirlər.

Ficus-un rolu

Ficus səkkiz yarasa növünün pəhrizində aşkar edilmişdir. Mənbədəki müzakirə əncir ağaclarının il ərzində bir neçə meyvəvermə dövrünə malik ola bilməsini və yüksək meyvə məhsuldarlığını müxtəlif yarasa növlərinin eyni mənbədən istifadə edə bilməsini izah edən mümkün səbəblərdən biri kimi qiymətləndirir.

Cecropia və Vismia

Cecropia altı yarasa növü üçün mənbə təmin etmişdir. Cecropia pachystachya dörd frugivor növün qidalanmasına töhfə vermiş; Vismia cinsi də altı yarasa növü ilə əlaqələndirilmişdir. Bu qruplar tropik və Neotropik meşələrin erkən suksessiya/pioner bitki icmalarında tez-tez müzakirə olunan mənbələrdir.

Piper və Carollia əlaqəsi

Mənbə tədqiqat sahələrində Piper mənbələri yalnız Carollia perspicillata tərəfindən istehlak edilmişdir. Xüsusilə Piper arboreum araşdırılan frugivorlar arasında yalnız bu növün nəcis qeydlərində aşkar edilmişdir. Müəlliflər bu nümunəni əvvəlki Carollia–Piper ədəbiyyatı ilə birlikdə müzakirə edirlər.

Frugivor olmayan yarasalarda toxum qeydləri

Toxumlar yalnız ixtisaslaşmış frugivorlarda aşkar edilməmişdir. Tədqiqatda əsasən həşəratyeyən kimi təsnif edilən Lophostoma brasiliensis və L. silvicola, eləcə də hərşeyyeyən Phyllostomus discolor və P. hastatus nümunələrində də toxum qeydə alınmışdır. Müəlliflər meyvənin bəzən istehlak edilməsi səbəbindən bu növlərin də məhdud şəkildə toxum daşınmasına töhfə verə biləcəyini bildirirlər.

Yeni yarasa–bitki əlaqələri

Məqalənin Abstract bölməsi Braziliya Cerrado-su üçün 16 yeni bitki–yarasa əlaqəsi qeydi bildirir. Bunun əksinə, Results bölməsindəki “New records” abzasında 21 adlandırılmış bitki qeydi sadalanır. Mənbə bu fərqi izah etmədiyinə görə Verianla vahid düzəldilmiş rəqəm yaratmır.

Results bölməsində yeni qeydlər arasında Annona exsucca, Philodendron linnaei, Vismia guianensis, Vismia brasiliensis, müxtəlif Ficus, Solanum və Cecropia növləri, həmçinin Piper fuligineum və Banara guianensis kimi taksonlar yer alır.

Taksonomik adlandırma qeydi

Table I bəzi taksonların müasir adlandırmasının dəyişdiyini ayrıca bildirir. Mənbə cədvəli müqayisə edilə bilməsi üçün köhnə adları saxlamış və məsələn, Ficus organensis üçün Ficus cestrifolia, Solanum diflorum üçün Solanum pseudocapsicum və Solanum aff. inaequale üçün Solanum pseudoquina qarşılıqlarını qeyd etmişdir. Verianla mənbə cədvəlindəki bu taksonomik fərqi səssiz şəkildə yenidən adlandırmır.

Cerrado ədəbiyyatı ilə müqayisə

Ədəbiyyat axtarışında Cerrado-da yarasa pəhrizi haqqında 14 resenziyalı jurnal tədqiqatı müəyyən edilmişdir. Tədqiqatların mühüm hissəsi Distrito Federal-də cəmləşir və əksəriyyəti təxminən bir illik sahə nümunə götürməsinə əsaslanır.

Mənbə burada bir-biri ilə tam uyğun gəlməyən iki rəqəm verir: Results ümumi yarasa icmasını əhatə edən yalnız üç tədqiqatdan bəhs edərkən, Discussion beş tədqiqat olduğunu bildirir. Table II-dəki ulduz işarələri də ümumi icma tədqiqatlarını ayrıca işarələyir. Buna görə rəqəm Verianla tərəfindən mənbədənkənar seçimlə vahid dəyərə endirilməmişdir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Maranhão Cerrado-sundakı altı bələdiyyədə zəngin Phyllostomidae icması mövcuddur.
• Tədqiqatda 25 yarasa növü qeydə alınmış və 13 növdə toxum ehtiva edən nəcis nümunələri tapılmışdır.
• Carollia perspicillata tədqiqat sahəsində ən bol və bitki əlaqələri ən geniş olan növdür.
• Ficus, Vismia, Cecropia və Solanum yerli frugivoriya əlaqələrində önə çıxan bitki mənbələridir.
• Toxum qeydlərinin bəzi həşəratyeyən və hərşeyyeyən növlərdə də tapılması potensial toxum daşınmasının yalnız ixtisaslaşmış frugivorlarla məhdud olmadığını göstərir.
• Bölgədəki yarasa–bitki qarşılıqlı təsirləri haqqında əvvəlki elmi qeydlər məhduddur və tədqiqat geniş sahə nümunə götürməsi ilə bu məlumat boşluğunu azaldır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Nəcisdə tapılan hər bir toxumun uğurla cücərdiyi və ya yeni bitki yaratdığı göstərilməmişdir.
• Toxumların daşındığı dəqiq məsafə ölçülməmişdir.
• Bitki–yarasa əlaqələrinin bütün Maranhão və ya bütün Cerrado üçün eyni olduğu göstərilməmişdir.
• Tədqiqat formal ekoloji şəbəkə mərkəziliyi və ya növ çıxarma analizi aparmamışdır.
• Carollia perspicillata-nın “keystone species” xüsusiyyəti kəmiyyət şəbəkə dayanıqlığı testi ilə təsdiqlənməmişdir; bu ifadə mənbə müəlliflərinin ekoloji şərhidir.
• Tədqiqat torpaq istifadəsindəki dəyişikliklərin yarasa populyasiyalarında yaratdığı kəmiyyət itkisini birbaşa ölçməmişdir.

Metodoloji şərh məhdudiyyətləri

Tədqiqat yalnız Maranhão-dakı altı bələdiyyəni və 2014–2015 dövrünü əhatə edir. Nəticələr Cerrado-nun bütün coğrafi müxtəlifliyinə avtomatik şəkildə ümumiləşdirilə bilməz.

Bitki mənbələri nəcisdəki toxumların morfoloji identifikasiyasına əsaslanır. Bu yanaşma istehlak edilmiş və nəcisdə qorunmuş toxumları güclü şəkildə sənədləşdirə bilər; lakin toxum əmələ gətirməyən qida hissələrini, müəyyən edilə bilməyən bitki materialını və ya nəcisdə aşkarlanmayan digər qida mənbələrini tam təmsil etmir.

Tədqiqatda inferensial statistik model, etibar intervalı, effekt ölçüsü və ya formal ekoloji şəbəkə metriği bildirilməmişdir. Nəticələrin əsas quruluşu təsviri tutma, toxum və əlaqə qeydlərinə əsaslanır.

Mənbə həmçinin 16 yeni qeyd ilə Results bölməsində sadalanan 21 adlandırılmış qeyd və ümumi yarasa icmasını əhatə edən tədqiqatların sayı ilə bağlı daxili hesabat uyğunsuzluqları ehtiva edir. Bu məqamlar elmi məzmun qorunmaqla açıq şəkildə göstərilmiş və mənbədənkənar düzəliş edilməmişdir.

Mühafizə biologiyası baxımından mənası

Yarasaların istifadə etdiyi bitki qruplarının sənədləşdirilməsi hansı bitkilərin yerli frugivoriya əlaqələrini dəstəklədiyini anlamağa kömək edir. Mənbə müəllifləri bu məlumatın təbii ərazilərin qorunması və meşəbərpa layihələri baxımından faydalı ola biləcəyini bildirirlər.

Lakin tədqiqat konkret bərpa reseptini, əkin sıxlığını və ya mühafizə müdaxiləsinin kəmiyyət uğurunu sınaqdan keçirməmişdir. Mühafizə tövsiyəsi qeydə alınmış qidalanma əlaqələri və habitat təzyiqi kontekstindən çıxarılan ekoloji şərhdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Unveiling bat-plant interactions in the Maranhão Cerrado

Müəlliflər: Samara S. Costa; Ciro L.C. dos Santos; José Manuel M. Rebêlo.

Məsul müəllif: Samara Serra Costa.

Qurumlar: Universidade Federal do Maranhão, Centro de Ciências Biológicas e da Saúde, Departamento de Biologia, Laboratório de Entomologia e Vetores, São Luís; Universidade Federal do Maranhão, Campus Imperatriz II, Unidade Bom Jesus, Imperatriz, Maranhão, Braziliya.

Jurnal: Anais da Academia Brasileira de Ciências / Annals of the Brazilian Academy of Sciences.

Nəşriyyat: Academia Brasileira de Ciências.

Platforma: SciELO.

Akademiya bölməsi: Animal Science.

Cild / nömrə / məqalə: 98(2), e20240467.

DOI: 10.1590/0001-3765202620240467.

Nəşr tarixi: 24 iyul 2026.

Məqalənin zaman xətti: 6 may 2024-də qəbul edilmiş; 16 noyabr 2025-də nəşrə qəbul olunmuşdur.

Handling Editor: Marcia Couri.

Mənbə növü: Orijinal müşahidə xarakterli sahə ekologiyası tədqiqatı və nəcis əsaslı pəhriz/toxum yayılması analizi.

Resenziyalaşdırma: AABC tək-kor resenziyalaşdırma tətbiq edən resenziyalı elmi jurnaldır.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Sahə dövrü: 2014–2015.

Sahə ərazisi: Maranhão ştatının şimal-şərqində altı bələdiyyə; Barreirinhas, São Bernardo, Urbano Santos, Chapadinha, Vargem Grande və Codó.

Nümunə götürmə: 48 nöqtə, 96 nümunə götürmə hadisəsi, 48 sahə gecəsi; hər gecə 12 ədəd 12 m × 2,5 m duman toru; altı saat nümunə götürmə.

Ümumi tutma səyi: 207.360 m²·saat; mənbə əlavə olaraq 13,8 km tor uzunluğu bildirir.

Ümumi yarasa: 929 fərd; 25 növ; 18 cins; 5 yarımfəsilə.

Nəcis analizi: 674 təhlil oluna bilən nümunə; 243 toxum-müsbət nümunə.

Toxumların identifikasiyası: Filtr kağızında yuma, stereomikroskop və pensetlə ayırma, sobada qurutma, təyinetmə bələdçiləri və referens kolleksiyalarla morfoloji müqayisə və mütəxəssis təsdiqi.

Taksonomik nümunə kolleksiyaları: Federal University of Mato Grosso do Sul Zoological Reference Collection və Federal University of Maranhão Entomology and Vectors Laboratory Zoological Collection.

Sahə icazə nömrəsi: ICMBio 43376-1.

Ədəbiyyat axtarışı: Web of Science, Google Scholar və Scopus; axtarış 2022-ci ilin oktyabrına qədər; Cerrado üçün 14 jurnal tədqiqatı.

Statistika: Mənbədə formal inferensial statistik təhlil, p dəyəri, etibar intervalı və ya şəbəkə-mərkəzilik modeli bildirilməmişdir; əsas təhlil təsviridir.

Maliyyə dəstəyi: FAPEMA magistratura/təhsilsonrası təqaüdü və National Internship təqaüdü; ikinci dəstək toxumların identifikasiyası və təsdiqi prosesinə töhfə vermişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Məlumatlar əsaslandırılmış sorğu əsasında təqdim ediləcəkdir.

Maraqlar toqquşması: Dərc edilmiş PDF-də ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı görünməmişdir; onun olmaması fərz edilməmişdir.

Etik qeyd: ICMBio sahə/nümunə götürmə icazəsi bildirilir. Dərc edilmiş mətndə ayrıca heyvan etik komitəsinin protokol nömrəsi görünmədiyinə görə Verianla etik komitə statusunu təxmin etmir.

Müəllif töhfələri: Samara S. Costa məlumat təhlili, ilkin layihə və reviziya; Ciro L.C. dos Santos sahə məlumatlarının toplanması və tənqidi baxış; José Manuel M. Rebêlo tənqidi baxış töhfələri ilə bildirilmişdir.

Mənbədaxili uyğunsuzluqlar: Abstract 16 yeni bitki qeydi bildirdiyi halda Results “New records” siyahısında 21 adlandırılmış qeyd mövcuddur. Ümumi yarasa icmasını əhatə edən əvvəlki tədqiqatların sayı Results-da üç, Discussion-da beş kimi göstərilir. Verianla bu fərqləri mənbədənkənar fərziyyə ilə düzəltməmişdir.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Nəcisdəki toxum qeydləri meyvə istehlakını və potensial toxum daşınmasını göstərir; uğurlu cücərmə, bitki quruluşu, dispersiya məsafəsi və ya formal ekoloji şəbəkə dayanıqlığı tədqiqatın birbaşa ölçmələri deyil.