Бул системалуу сереп мал чарба ишканаларынан чыккан саркынды сууларды пайда болуп жаткан жана кайра пайда болуп жаткан вирустук ооруларды көзөмөлдөөдө эрте эскертүү көрсөткүчү катары пайдаланууну изилдейт. Мал чарбасына байланышкан саркынды сууга негизделген көзөмөл (Livestock Wastewater-Based Surveillance, L-WBS), ферма саркынды сууларында, мал кыгы менен байланышкан суюк чөйрөлөрдө жана айыл чарба калдыктарынын агымдарында кездешкен патогендердин молекулалык көрсөткүчтөрүн талдоо аркылуу жаныбарлар популяцияларындагы вирустун айланышын көзөмөлдөөгө жардам берген экологиялык байкоо ыкмасы болуп саналат. Изилдөө PRISMA 2020 алкагында Google Scholar, PubMed, Scopus жана Web of Science маалымат базаларында 30 ноябрь 2025-жылга чейин жарыяланган эмгектерди карап чыгып; 4394 жазуудан 36 изилдөөнү системалуу серепке, алардын 19ун сапаттык синтезге киргизген. Артыкчылыктуу вирустук агенттер — жогорку патогендүү куш тумоосу A(H5N1), жапон энцефалити вирусу (JEV), чочколордун эпидемиялык диарея вирусу (PEDV), Африка чочко тумоосу вирусу (ASFV) жана гепатит E вирусу (HEV). Сереп экологиялык вирустук көрсөткүчтөр айрым эпидемияларда клиникалык билдирүүлөрдөн мурда аныкталышы мүмкүн экенин, бирок реалдуу убакыттагы эрте эскертүүнүн ийгилиги жана үйүр деңгээлиндеги оорунун таралышы менен сандык байланыштары али жетиштүү деңгээлде тастыктала электигин көрсөтөт.

Изилдөө ошондой эле вирустардын саркынды сууга кирүү жолдорун, алардын айлана-чөйрөдө туруктуулугун, климат менен айыл чарба өндүрүш системаларынын оору динамикасына таасирин, түз жана кыйыр экономикалык жоготууларды жана Бирдиктүү саламаттык (One Health) ыкмасы менен интеграцияланган көзөмөл мүмкүнчүлүктөрүн баалайт. Каралган экономикалык мисалдардын арасында H5N1ден жабыркаган ар бир саан уйга болжол менен 950 АКШ доллары жана Кытайдагы Африка чочко тумоосуна байланышкан болжол менен 25,9 миллиард АКШ доллары өндүрүш жоготуусу бар. Бул сандар ар башка баштапкы изилдөөлөрдөн алынган оору таасирлери; L-WBS колдонмосу алып келген өлчөнгөн үнөмдөө эмес. Негизги методологиялык чектөөлөр — мал кыгы менен ферма саркынды сууларынын татаал курамы, стандартташтырылбаган үлгү даярдоо ыкмалары, вирустук нуклеин кислотасы менен инфекциялык вирустун айырмасы жана эрте эскертүү мүмкүнчүлүгүнүн олуттуу деңгээлде ретроспективдүү далилдерге таянышы.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Мал чарбасында пайда болгон жугуштуу оорулар жаныбарлардын саламаттыгына гана таасир этпейт. Сүт жана эт өндүрүшү, жаныбарлардын кыймылы, эл аралык соода, айыл жериндеги жашоо каражаттары, азык-түлүк коопсуздугу жана айрым зооноздук агенттер бар учурда адамдардын саламаттыгы да оорулардын кесепеттеринен жабыркашы мүмкүн.

Интенсивдүү мал чарба фермаларында көп сандагы жаныбарлардын чектелген аянтта кармалышы, жаныбарлар менен алардын продукциясынын ар кайсы аймактарга ташылышы, жалпы суу жана тоют булактары жана жетишсиз биокоопсуздук чаралары оорулардын жайылышын жеңилдетиши мүмкүн.

Салттуу ветеринардык көзөмөл көп учурда жаныбарлардын клиникалык белгилерин баалоого, жеке биологиялык үлгүлөргө жана оору тууралуу билдирүүлөргө таянат. Бирок вирус алып жүргөн бардык жаныбарлар бир убакта клиникалык белгилерди көрсөтпөшү мүмкүн. Айрым инфекцияларда вирустун бөлүнүп чыгышы оорунун белгилеринен мурда башталышы мүмкүн.

Саркынды сууга негизделген көзөмөл ошондуктан жаныбарлар популяциясынан бирден үлгү алуунун ордуна жаныбарлардан айлана-чөйрөгө тараган биологиялык сигналдарды изилдөөгө багытталат. Фермадагы кык чуңкуру, мал сарайынан чыккан жуу суусу же белгилүү айыл чарба саркынды суу линиясы айлана-чөйрөдө жүрүп жаткан вирустук агенттер жөнүндө маалымат алып жүрүшү мүмкүн.

Ошентсе да саркынды суу үлгүсүнүн оң чыгышы өз алдынча белгилүү сандагы жаныбарлар жукканын, вирус дагы деле жугуштуу экенин же айлана-чөйрө аркылуу жугуу болгонун көрсөтпөйт. L-WBS клиникалык ветеринардык маалыматтар менен бирге чечмелениши керек болгон кошумча көрсөткүч.

Мал чарбасында саркынды сууга негизделген көзөмөл кантип иштейт?

Мал чарбасында саркынды сууга негизделген көзөмөл — жаныбарлар заң, заара, бөлүнмө же башка биологиялык материалдар менен айлана-чөйрөгө чыгара ала турган вирустук көрсөткүчтөрдү ферманын саркынды суусунан чогултуу, ылайыктуу ыкмалар менен концентрациялоо жана молекулалык анализ аркылуу аныктоо процесси. Алынган жыйынтыктар айлана-чөйрөдөгү вирустун айланышын көзөмөлдөө, мүмкүн болгон оору көбөйүшүн аныктоо жана максаттуу ветеринардык иликтөөнү колдоо үчүн колдонулат; алар өз алдынча инфекциянын диагнозун же эпидемиянын тастыкталышын алмаштырбайт.

Вирустун саркынды сууга жетүү жолдору

Жаныбарлар инфекция учурунда вирустук материалды заң, заара, сүт, кан же башка бөлүнмөлөр менен айлана-чөйрөгө чыгарышы мүмкүн. Вирустук материалдын саркынды сууга кайсы жол менен өтүшү вирустун кожоюнуна жана инфекциянын биологиялык өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу.

Чочко фермаларында заң жана кык шламдары маанилүү үлгү алуу чөйрөсү болушу мүмкүн. Сүт багытындагы чарбаларда болсо мал сарайларын тазалоодон жана сүт өндүрүшүнө байланышкан жуудан чыккан суулар ар кандай биологиялык материалдарды алып жүрүшү мүмкүн.

Мал союучу жайларда кан, ткандын суюктуктары жана жуу суулары; айыл чарба дренаждарында болсо кык алып жүргөн үстүңкү агындылар экологиялык үлгүнүн курамына таасир этиши мүмкүн.

Изилдөөнүн алкагында жалпы шаардык саркынды суу системалары айыл чарба же мал чарбасына байланышкан булактар өзүнчө ажыратылып аныктала алган учурда гана мал чарба көзөмөлү үчүн маанилүү деп эсептелген. Бул айырмалоо шаардык саркынды суудагы сигналды жаңылыш түрдө белгилүү бир фермага таандык кылып коюудан сактоо үчүн маанилүү.

Саркынды суу үлгүсүнөн молекулалык натыйжага чейинки процесс

L-WBS колдонмолорунун негизги иш агымы булакта каралган ыкмаларга таянып төмөнкү этаптар менен түшүндүрүлөт:

1. Үлгү алуу чекитин аныктоо: Мал сарайынын дренажы, кык лагунасы, айыл чарба калдыгынын линиясы же мал союучу жайдын чыгышы сыяктуу булагы аныктала турган чөйрө тандалат.
2. Үлгү алуу: Саркынды суудан же кык менен байланышкан суюктуктан өкүлчүлүктүү үлгү алынат. Үлгүнүн курамы жаныбар түрүнө жана калдыктарды башкаруу системасына жараша өзгөрүшү мүмкүн.
3. Алдын ала иштетүү: Ашыкча катуу заттар, була, чөкмө жана анализге тоскоол болушу мүмкүн болгон компоненттер үчүн ылайыктуу бөлүү процесстери колдонулат.
4. Вирусту концентрациялоо: Аз өлчөмдөгү вирустук материалды аныктоону жеңилдетүү үчүн чөктүрүү, чыпкалоо же башка концентрациялоо ыкмалары колдонулушу мүмкүн.
5. Нуклеин кислотасын бөлүп алуу: Максаттуу вирустун геномуна жараша RNA же DNA алынат.
6. Молекулалык аныктоо: RT-qPCR, qPCR, ddPCR же секвенирлөө сыяктуу ылайыктуу анализдер менен максаттуу вирустук материал изделет.
7. Маалыматты чечмелөө: Натыйжалар үлгү алуу убактысы, экологиялык өзгөрмөлөр, жаныбарлардын саламаттык жазуулары жана башка көзөмөл маалыматтары менен бирге бааланат.
8. Максаттуу чара көрүү: Экологиялык эскертүү талап кылынганда кошумча клиникалык тестти, биокоопсуздук текшерүүсүн же тиешелүү ооруга ылайык ветеринардык кийлигишүүнү башташы мүмкүн.

Бул агым системалуу серепте каралган ыкмалардын түшүндүрмө синтези; серептин авторлору бардык этаптарды бир фермада колдонгон жаңы эксперименттик схема эмес.

Салттуу клиникалык көзөмөлдөн айырмасы

Салттуу көзөмөл көбүнчө оорулуу же шектүү жаныбарлардан алынган үлгүлөргө таянат. Саркынды суу көзөмөлү болсо үйүрдөн айлана-чөйрөгө тараган бириккен биологиялык сигналдарды изилдейт.

Бул ыкма клиникалык белги көрсөтпөгөн жаныбарлардан чыккан вирустук материалды көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк бериши мүмкүн. Бирок топтук үлгү алуу кайсы жаныбар жукканын түз аныктай албайт.

Демек, L-WBSтин күчү жеке диагноз коюуда эмес, кеңири жаныбарлар популяциясында максаттуу текшерүүнү талап кылышы мүмкүн болгон экологиялык өзгөрүүлөрдү аныктоодо.

Саркынды сууну көзөмөлдөө жаныбарлардын оорулары үчүн кантип эрте эскертүү бере алат?

Саркынды сууну көзөмөлдөө жуккан жаныбарлардан вирустук материалдын айлана-чөйрөгө чыгышы клиникалык белгилер байкалганга же расмий учур билдирүүлөрүнө чейин боло турган жагдайларда эрте эскертүү бере алат. Серепте айрыкча H5N1ге байланышкан АКШ саркынды суу изилдөөлөрүндө клиникалык билдирүүлөрдөн мурда аныкталган сигналдар келтирилген; бирок бул убакыт артыкчылыгы бардык фермалар, бардык вирустар же бардык үлгү алуу системалары үчүн проспективдүү түрдө тастыкталган туруктуу мөөнөт эмес.

Клиникалык оору менен айлана-чөйрөгө вирустун бөлүнүшү эмне үчүн ар башка убакта пайда болушу мүмкүн?

Вирустук инфекцияда кожоюн организмден вирустук материалдын бөлүнүшү менен ачык оору белгилеринин пайда болушу бир убакта болушу шарт эмес. Мындан тышкары, фермада белгилерди байкоо, ветеринардык үлгү алуу, лабораториялык диагнозду аяктоо жана расмий билдирүү жасоо убакытты талап кылышы мүмкүн.

Саркынды суудагы вирустук сигналды үзгүлтүксүз көзөмөлдөө кээ бир учурларда ушул билдирүү чынжырынан мурда экологиялык өзгөрүүнү кармай алат.

Бирок экологиялык сигнал канчалык эрте пайда болору үлгү алуу жыштыгына, жаныбарлардын вирус бөлүп чыгаруу динамикасына, саркынды суу агымына, лабораториянын аналитикалык сезгичтигине жана каттоо системаларынын билдирүү ылдамдыгына байланыштуу.

H5N1ге байланышкан эрте эскертүү мисалы

Сереп 2024-жылы АКШда сүт багытындагы бодо мал жана үй канаттуулары менен байланышкан жогорку патогендүү куш тумоосу A(H5N1) эпидемиялары учурунда муниципалдык саркынды суу системаларында influenza Aнын H5 кичи түрүнө таандык генетикалык материал аныкталганын билдирет.

Айрыкча Техастагы саркынды суу тазалоочу жайларда аныкталган H5 RNA өсүштөрү айрым жергиликтүү сүт багытындагы бодо мал инфекциялары тууралуу алгачкы расмий билдирүүлөрдөн бир нече жума мурда байкалганы ретроспективдүү анализдерде маалымдалган.

Бул мисал экологиялык көзөмөлдүн эрте эскертүү мүмкүнчүлүгүн колдойт. Бирок саркынды суудагы H5 сигналынын канчасы сүт багытындагы бодо малдан, үй канаттууларынан же жапайы куштардан келип чыкканын ар дайым түз аныктоо мүмкүн эмес.

Эрте эскертүү тууралуу дооматты эмне үчүн тастыктоо керек?

Ретроспективдүү изилдөөлөрдө эпидемия болгон убакыт белгилүү. Изилдөөчүлөр мурдагы саркынды суу жазууларын ушул белгилүү убакыт сызыгы менен салыштыра алышат.

Реалдуу убакыттагы эрте эскертүү системасы болсо эпидемия али тастыктала электе жалган сигнал жана өткөрүлүп кеткен окуя коркунучтарын башкарып чечим кабыл алышы керек.

Ошондуктан булак мал чарбасына байланышкан саркынды суу көзөмөлүнүн так алдын ала эскертүү мөөнөтүн аныктоо үчүн ар кандай географияларда реалдуу убакыттагы, проспективдүү когорттук жана талаа изилдөөлөрү зарыл экенин баса белгилейт.

Кайсы мал чарба вирустарын саркынды суудан көзөмөлдөөгө болот?

Серептин артыкчылыктуу вирустук агенттери H5N1, JEV, PEDV, ASFV жана HEV. Бул вирустар геном түзүлүшү, кожоюн түрү, айлана-чөйрөгө бөлүнүп чыгуу, жугуу жолу жана молекулалык аныктоо ыкмасы боюнча айырмаланат. Алардын саркынды суудан аныкталышы баары бирдей жол менен суу аркылуу жугат же бирдей деңгээлде зооноздук коркунуч алып келет дегенди билдирбейт.

Жогорку патогендүү куш тумоосу A(H5N1)

H5N1 Orthomyxoviridae үй-бүлөсүндөгү influenza A вирусунун жогорку патогендүү куш тумоосуна байланышкан кичи түрлөрүнүн бири. Жалпы геном өлчөмү болжол менен 13,5 kb болгон, сегиз сегменттүү, терс багыттагы бир чынжырлуу RNA вирусу.

Вирус өзгөчө үй канаттууларында оор ооруга жана жогорку өлүмгө алып келиши мүмкүн. Акыркы эпидемияларда анын сүт багытындагы бодо малга өтүшү ветеринардык жана коомдук саламаттык көзөмөлүнүн чөйрөсүн кеңейтти.

Сүт багытындагы бодо малда желин тканына таасир эте турган инфекцияларда вирустун сүткө бөлүнүп чыгышы маанилүү. Ферманы тазалоо суулары, жаныбарлардын кыймылы, жапайы куштардан чыккан экологиялык булгануу жана сүт өндүрүшү менен байланышкан калдыктар агымы экологиялык сигналдарга салым кошушу мүмкүн.

Сереп салкын шарттарда H5N1 суу жана саркынды суу чөйрөлөрүндө белгилүү убакытка чейин туруктуу боло аларын; UV, жылуулук жана дезинфекция болсо вирустун бүтүндүгүн жана инфекциялуулугун төмөндөтө аларын билдирет.

Саркынды суу анализдеринде гибриддик кармоого негизделген виром секвенирлөө жана тамчы санарип RT-PCR сыяктуу ыкмалар колдонулушу мүмкүн.

H5N1дин саркынды суудан аныкталышы ферма жаныбарларында же айлана-чөйрөдө вирустун айланышы тууралуу эскертүү бере алат. Бирок бул өз алдынча адамдагы инфекцияны же белгилүү үйүрдөгү учурлардын санын далилдебейт.

Жапон энцефалити вирусу (JEV)

Жапон энцефалити вирусу Flaviviridae үй-бүлөсүнө кирген, болжол менен 11 kb узундуктагы оң багыттагы бир чынжырлуу RNA геному бар вирус.

JEVдин эпидемиологиялык түзүлүшүндө чиркей векторлору маанилүү роль ойнойт. Чочколор вирустун көбөйүшүнө көмөк көрсөткөн кожоюндар; куш резервуарлары жана чиркейлер оорунун экологиялык айланышы үчүн маанилүү.

Чочколордо репродуктивдүү ийгиликсиздик, өлүү төрөлүү, мумияланган түйүлдүктөр жана айрыкча сезгич жаныбарларда оор оору пайда болушу мүмкүн. Адамдарда болсо оор неврологиялык инфекция өрчүшү мүмкүн.

Чочко сарайлары, чуңкурлар, лагуналар жана байланышкан саркынды суу системалары вирустук генетикалык материалды көзөмөлдөөгө мүмкүн болгон экологиялык аймактар.

Бирок JEV үчүн суу үлгүсүндө оң молекулалык жыйынтык алуу оорунун негизги жугуу жолу саркынды суу экенин көрсөтпөйт. Чиркей популяцияларын жана мезгилдик экологиялык шарттарды көзөмөлдөө байкоонун маанилүү толуктоочулары.

Сереп JEVди RT-qPCR менен көзөмөлдөөнү жана бул маалыматтарды чиркейлерди көзөмөлдөө, жаныбарлардын саламаттыгын байкоо, эмдөө жана Бирдиктүү саламаттык билдирүү системалары менен бирге баалоону сунуштайт.

Чочколордун эпидемиялык диарея вирусу (PEDV)

PEDV Coronaviridae үй-бүлөсүнө кирген, болжол менен 28 kb өлчөмүндөгү оң багыттагы бир чынжырлуу RNA геному бар альфакоронавирус.

Вирус чочколордун ичеги клеткаларына таасир берип, айрыкча жаңы төрөлгөн жана эмизилип жаткан торопойлордо катуу ич өткөк, кусуу жана суюктукту жоготууга алып келиши мүмкүн. Булак сезгич жаңы төрөлгөн торопойлордо айрым эпидемия шарттарында өлүм көрсөткүчү %100гө жетиши мүмкүн экенин билдирет.

PEDV заң менен көп көлөмдө бөлүнүп чыгышы мүмкүн. Булганган сарайларды тазалоо, жаныбар ташуучу унааларды жуу, кык чуңкурлары жана саркынды суу шламдары вирустун экологиялык айланышында роль ойной алат.

Серепте каралган изилдөөлөрдө PEDV RNAсы чочко кыгында, ферма саркынды суусунда жана айрым суу чөйрөлөрүндө аныкталганы айтылат.

PEDV үчүн маанилүү методологиялык айырма — вирустук RNAны RT-qPCR менен аныктоо менен үлгүдө инфекция жарата ала турган вирус бар экенин биологиялык тажрыйбалар менен тастыктоонун ортосундагы айырма.

Ошондуктан саркынды суу көзөмөлүн жөн гана бар/жок анализи катары эмес, ылайыктуу учурларда вирустун айлана-чөйрөдөгү инфекциялуулугун баалаган кошумча тесттер менен бирге кароо керек.

Африка чочко тумоосу вирусу (ASFV)

ASFV Asfarviridae үй-бүлөсүнө кирген, чоң эки чынжырлуу DNA геному бар вирус. Булак 1-таблицада геном өлчөмүн болжол менен 170–194 kb деп берет.

Вирус үй чочколоруна жана ар кандай жапайы чочко түрлөрүнө таасир этет. Оор клиникалык формаларда жогорку ысытма, кан кетүү жана жогорку өлүм көрсөткүчтөрү болушу мүмкүн.

ASFV айрыкча чочко чарбасында абдан чоң экономикалык жоготууларга алып келиши жана айлана-чөйрөдө туруктуу боло алышы менен маанилүү.

Жуккан жаныбарлардын заңы, заарасы, каны жана башка булганган материалдары ферма саркынды суусуна же үстүңкү агындыларга аралашышы мүмкүн. Булакта ASFV төмөн температурада жана ылайыктуу органикалык чөйрө шарттарында узак убакытка чейин сактала алары, мисалы 4 °C сууда 60 күндөн ашык туруктуулук билдирилгени айтылат.

ASFV DNAсы qPCR жана башка молекулалык ыкмалар менен аныкталышы мүмкүн. Бирок DNAнын табылышы вирус дагы деле инфекциялуу экенине кепилдик бербейт.

Серепте органикалык булгоочулар бар үлгүлөрдө вирусту аныктоо татаалдашы мүмкүн экени жана инфекциялуу вирусту инактивацияланган материалдан айырмалоого багытталган PMA/EMA сыяктуу жашоого жөндөмдүүлүк менен байланышкан PCR ыкмалары изилденип жатканы айтылат.

Зооноздук айырма: ASFV жаныбарлардын саламаттыгы жана экономикалык коопсуздук үчүн өтө маанилүү болгону менен, адамдарда инфекция пайда кылаары көрсөтүлгөн зооноздук вирус эмес. Ошондуктан анын экономикалык жана экологиялык таасирин адамдарга түз жугуу тууралуу доомат менен аралаштырбоо керек.

Гепатит E вирусу (HEV)

HEV Hepeviridae үй-бүлөсүнө кирген, болжол менен 7,2 kb өлчөмүндөгү оң багыттагы бир чынжырлуу RNA геному бар вирус. Чочколор, айрыкча адамдарга жуга ала турган HEV генотип 3 жана 4 үчүн маанилүү жаныбар резервуарлары болуп саналат.

Чочколордо инфекция көп учурда ачык клиникалык белгилерди бербеши мүмкүн. Бирок вирустук материалдын заң аркылуу бөлүнүп чыгышы экологиялык жана азык-түлүк аркылуу жугуу үчүн маанилүү.

HEVдин экологиялык айланышында саркынды суу, чочко кыгы жана булганган суу булактары изилденет.

Булак HEV заңда кабыксыз, ал эми канда псевдокабыктуу түрдө боло аларын билдирет. Бул түзүлүш айырмачылыктары экологиялык туруктуулукту жана анализ ыкмаларын баалоо үчүн маанилүү.

HEVдин айрым жаныбарлардан адамдарга жуга алышы айрыкча мал чарба кызматкерлери, мал союучу жайдын кызматкерлери жана азык-түлүк коопсуздугу системалары үчүн көзөмөл муктаждыгын күчөтөт.

Беш артыкчылыктуу вирусту салыштыруу

Бул таблица вирустар бир эле экологиялык көзөмөл ыкмасынын ичинде бааланганы менен ар башка биологиялык өзгөчөлүктөргө ээ экенин көрсөтөт. Геном түзүлүшүндөгү айырмачылык колдонулган молекулалык ыкмага жана нуклеин кислотасын бөлүп алуу стратегиясына таасир этет.

Саркынды суудан вирустук RNA же DNA аныкталышы жугуштуу вирус бар экенин далилдейби?

Жок. RT-qPCR, qPCR же ddPCR менен вирустук RNA же DNA аныкталышы анализделген үлгүдө максаттуу вируска тиешелүү генетикалык материал бар экенин көрсөтөт; вирус инфекция жарата ала турган абалда экенин же үлгүдөгү бардык вирустук бөлүкчөлөр жашоого жөндөмдүүлүгүн сактаганын өз алдынча далилдебейт. Айрыкча PEDV жана ASFV үчүн серепте бул айырма баса белгиленип, инфекциялуулук тесттери же ылайыктуу жашоого жөндөмдүүлүк менен байланышкан молекулалык ыкмалар менен кошумча баалоо керектиги түшүндүрүлөт.

Нуклеин кислотасы менен инфекциялуу вирустун айырмасы

Вирус физикалык же химиялык факторлор менен инактивациялангандан кийин анын геномунун айрым бөлүктөрү айлана-чөйрөдө кала бериши мүмкүн. Молекулалык тест бул калдыктарды да аныктай алат.

Ошондуктан экологиялык оң натыйжа үч өзүнчө суроонун баарына жооп бербейт: вирустун генетикалык материалы барбы, инфекциялуу вирус барбы жана байкалган сигнал активдүү жаныбар инфекциясынан келип жатабы?

Бул суроолорду бөлүп кароо экологиялык мониторингди керексиз коңгуроо жаратпай же чыныгы коркунучту азайтпай колдонууга мүмкүндүк берет.

Вирустун түрү жана экологиялык туруктуулук

Вирустардын айлана-чөйрөдө канча убакыт сактала алары температурага, pHга, күн нуруна, суунун курамына, органикалык заттардын көлөмүнө жана вирустук бөлүкчөнүн түзүлүшүнө байланыштуу.

Сереп H5N1, JEV, PEDV, ASFV жана HEV үчүн ар кандай туруктуулук өзгөчөлүктөрүн келтирет. Бирок бул мөөнөттөрдүн баары бирдей эксперименттик саркынды суу курамында өлчөнгөн эмес.

Мисалы, ASFV айрым суук чөйрөлөрдө узак убакыт сактала алышы менен HEVдин кабыксыз түзүлүшү суу чөйрөсүндө туруктуулукка салым кошо алышы ар башка вирусологиялык механизмдер.

Ошондуктан бир вирус үчүн билдирилген туруктуулук мөөнөтү же бузулуу ылдамдыгы башка вируска түз колдонулбашы керек.

Вирустук оорулардын пайда болушуна таасир эткен төрт фактор

Булактагы 3-сүрөт мал чарбасына байланышкан саркынды суу системаларында пайда болгон вирустук ооруларды өз ара аракеттенген төрт фактор тобу аркылуу түшүндүргөн концептуалдык моделди сунуштайт.

Бул алкак бардык себептик байланыштарды эксперименттик түрдө өлчөгөн бирдиктүү модель эмес. Ал сереп ар башка булактардан алган маалыматтардан түзгөн концептуалдык түшүндүрмө.

Климаттын өзгөрүшү жана экстремалдуу аба ырайы

Катуу жаан, суу ташкыны жана бороон-чапкын саркынды суу системаларында ташууга, түтүктөрдүн бузулушуна жана тазалоо кубаттуулугунун жоголушуна алып келиши мүмкүн. Ошентип, жетиштүү тазаланбаган айыл чарба калдыктары үстүңкү сууларга же сугат системаларына жетиши мүмкүн.

Кургакчылык жана температуранын жогорулашы болсо суунун көлөмүн, органикалык заттардын концентрациясын жана тазалоо шарттарын өзгөртө алат.

Бирок температура бардык вирустардын экологиялык туруктуулугун бир багытта өзгөртөт деген жыйынтык чыгарууга болбойт. Таасир вирустун түзүлүшүнө жана экологиялык шарттарга жараша айырмаланат.

Интенсивдүү мал чарбачылык жана кыкты башкаруу

Бир нече жаныбар түрү чогуу багылган системаларда калдыктар агымдарынын аралашуусу экологиялык вирустук материалдын булагын аныктоону кыйындатышы мүмкүн.

Кык лагуналарынан ташып чыгуу, жетишсиз сактоо, булганган унаалардын кыймылы жана тазаланбаган калдыктарды айыл чарба жерлерине колдонуу экологиялык таасирленүү коркунучуна таасир этиши мүмкүн.

Мындай учурларда L-WBS лабораториялык анализди гана эмес, ферманын чыныгы калдыктарды башкаруу түзүлүшүн түшүнүүнү да талап кылары көрүнөт.

Түрлөр аралык өтүү жана Бирдиктүү саламаттык ыкмасы

Түрлөр аралык өтүү (spillover), патогендин учурдагы резервуардан же кожоюн түрдөн жаңы кожоюн түргө өтүшү менен байланышкан эпидемиологиялык процесс.

Бул процесс бардык вирустарда бирдей жүрбөйт. Айрым агенттер жаныбардан адамга жугушу мүмкүн, башкалары белгилүү жаныбар түрлөрү менен чектелет.

Бирдиктүү саламаттык (One Health), адам, жаныбар жана айлана-чөйрө саламаттыгы өз ара байланыштуу экенин тааныган интеграцияланган саламаттык ыкмасы.

Саркынды суу көзөмөлүнүн Бирдиктүү саламаттык үчүн негизги баалуулугу — ветеринардык маалыматтарды, экологиялык анализдерди жана зарыл болсо адам саламаттыгы маалыматтарын бир эле коркунучту баалоо түзүлүшүндө кароого жардам бериши.

Оорулардын түз экономикалык кесепеттери

Булактагы 4-сүрөт вирустук оорулардын экономикалык кесепеттерин түз жана кыйыр жоготууларга бөлгөн таасир жолу моделин сунуштайт.

Түз жоготуулар көбүнчө оору, жаныбар өлүмү, мажбурлап жок кылуу, сүт же эт өндүрүшүнүн азайышы сыяктуу окуялар менен байланыштуу.

Серепте H5N1ден клиникалык жабыркаган ар бир саан уйга болжол менен 950 АКШ доллары жалпы жоготуу билдирилген. Бул сумманын болжол менен 335 АКШ доллары сүт өндүрүшүнүн жоготуусуна, 615 АКШ доллары жаныбарды алмаштыруу чыгымына байланыштуу деп көрсөтүлгөн.

PEDV эпидемияларына байланышкан мурдагы изилдөөлөрдө АКШнын чочко өндүрүшүндө болжол менен 3,7 миллион жаныбардык жоготуу жана айрым аймактарда торопойлордун өлүмүнүн олуттуу өсүшү кабарланган.

ASFVнин Кытайдагы таасирлери боюнча серепте келтирилген баалоодо болжол менен 25,9 миллиард АКШ доллары өндүрүш жоготуусу айтылат.

Кыйыр экономикалык жана коомдук жоготуулар

Кыйыр таасирлер эпидемия көзөмөлгө алынгандан кийин да уланышы мүмкүн. Ветеринардык тесттер, биокоопсуздукка инвестициялар, кызматкерлердин жоготуусу, өндүрүш пландарынын бузулушу, экспорттук чектөөлөр жана жеткирүү чынжырынын көйгөйлөрү ушул топко кирет.

Серепте Японияда PEDVге байланышкан биокоопсуздук жана эмдөө чыгымдары болжол менен 1,18 миллиард япон йени, башкача айтканда тиешелүү изилдөөнүн баалоосунда болжол менен 11 миллион АКШ доллары экени айтылат.

Вьетнамдагы ASFV эпидемиясы үчүн келтирилген экономикалык моделдер ички дүң продуктта болжол менен %0,4–1,8 төмөндөө жана 247 миңден 1,2 миллионго чейин жумуш ордун жоготуу бааларын камтыйт.

Бул маанилер ар башка убакыт, өлкө жана экономикалык баалоо алкактарына таандык. Бирдиктүү дүйнөлүк чыгым эсебин түзүү үчүн түз кошулбашы керек.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Изилдөө PRISMA 2020 отчеттук алкагын карманган системалуу сереп. Баштапкы изилдөө маалыматтарын кайра өлчөөнүн ордуна жарыяланган изилдөөлөрдүн жыйынтыктарын белгиленген тандоо критерийлери боюнча баалайт.

Изилдөөчүлөр Google Scholar, PubMed, Scopus жана Web of Science маалымат базаларында 30 ноябрь 2025-жылга чейин жарыяланган англис тилиндеги изилдөөлөрдү издешкен.

Издөөдө саркынды суу, канализация, экологиялык көзөмөл, мал чарбачылык, вирустук патогендер, заң, оору жана байланышкан түшүнүктөрдүн ар кандай синонимдери колдонулган.

Маалымат базаларына ылайыктуу суроо талаалары жана Boolean операторлору колдонулган; булактар EndNote 21.3 программасында бириктирилген. Автоматтык кайталанма жазууларды тазалоодон кийин кол менен текшерүү жүргүзүлгөн.

Изилдөөлөрдү киргизүү критерийлери

Булак өзгөртүлгөн PICO ыкмасын үч негизги блок менен колдонгон: мал чарбачылык же тиешелүү жаныбарлар популяциясы; саркынды суу же экологиялык көзөмөл; пайда болуп жаткан же кайра пайда болуп жаткан вирустук патогендер.

Изилдөөлөр мал чарба системаларына байланыштуу болушу жана саркынды суу, канализация, кык менен байланышкан суюктук же айыл чарба калдыгынын агымы сыяктуу ылайыктуу экологиялык матрицаларды изилдеши талап кылынган.

Адамдардан чыккан шаардык саркынды суу изилдөөлөрү мал чарба калдыктарынын агымдары өзүнчө ажыратылбаган учурларда гана чөйрөдөн чыгарылган.

Антимикробдук туруктуулук гендерине гана багытталып, ошол эле учурда максаттуу мал чарба патогенин аныктабаган изилдөөлөр да чыгарылган.

PRISMA тандоо агымы

2-сүрөттө ылайыктуулук баалоосунда чыгарылган 135 изилдөөнүн 78и адамдарга гана тиешелүү саркынды суу изилдөөсү, 13ү пайда болуп жаткан оору боюнча багыты жок изилдөө, 13ү тиешеси жок кожоюн изилдөөсү, 4ү саркынды суудан башка экологиялык матрицаларга багытталган изилдөө жана 27си антимикробдук туруктуулук гендерине гана арналган изилдөө катары көрсөтүлгөн.

Методологиялык айырмалоо: Системалуу сереп үчүн тандалган 36 изилдөө менен сапаттык синтезге киргизилген 19 изилдөө бирдей сан эмес. Булакта бул айырма сакталган; бардык сандык жана сапаттык түшүндүрмөлөр автоматтык түрдө ошол эле 36 изилдөөгө негизделген деп ойлобош керек.

Ыктымал бурмалоо коркунучун баалоо

Авторлор киргизилген изилдөөлөрдө бурмалоо коркунучун Cochrane RoB 2 куралы менен баалаганын билдиришет.

Беш багыт каралган:

• D1: Рандомизация процесси.
• D2: Пландаштырылган кийлигишүүлөрдөн четтөөлөр.
• D3: Жетишпеген жыйынтык маалыматтары.
• D4: Жыйынтыкты өлчөө.
• D5: Билдирилген жыйынтыкты тандоо.

Булактагы 1-сүрөттө жашыл белги төмөн бурмалоо коркунучун, сары белги айрым кооптонууларды, кызыл белги жогорку бурмалоо коркунучун билдирет.

Графикте тогуз изилдөөнүн багыттар боюнча баалоосу көрсөтүлгөн. Эң көрүнүктүү көйгөйлөр айрыкча жыйынтыкты өлчөө жана айрым изилдөө дизайндарындагы методологиялык айырмачылыктар.

Методологиялык эскертүү: RoB 2 негизинен рандомизацияланган изилдөөлөр үчүн иштелип чыккан курал. Серепте болсо байкоочулук жана экологиялык үлгү алуу изилдөөлөрүнө колдонулган. Ошондуктан баалоо багыттарынын изилдөө түрүнө шайкештигин өзүнчө эске алуу керек. Тогуз изилдөөнү камтыган көрүнгөн график 36 изилдөөнүн баары кандай деталдуулукта бааланганын өз алдынча көрсөтпөйт.

Текстте алгачкы баалоо үчүн M.S. жана M.M.R. баш тамгалары, пикир келишпестиктерди чечүүдө M.D.G. көрсөтүлгөн. Тексттеги “үч көз карандысыз баалоочу” деген сөз айкашы менен бул ролдордун бөлүштүрүлүшү толук такталган эмес.

Негизги молекулалык аныктоо технологиялары

Ферма саркынды суусу эмне үчүн лаборатория үчүн кыйын?

Мал чарбасынан чыккан саркынды суулар көп учурда көп өлчөмдө органикалык заттарды, эрибеген катуу бөлүкчөлөрдү, өсүмдүк буласын, сиңбеген тоютту, гумустук заттарды, өт туздарын жана башка биохимиялык компоненттерди камтыйт.

Бул компоненттер үлгүнү чыпкалоону кыйындатып, PCR реакциясын басаңдатышы мүмкүн. Басылуу чындап вирустук материал камтыган үлгүдө алсыз сигналга, жалган терс жыйынтыкка же вирустук жүктүн чыныгыдан төмөн эсептелишине алып келиши мүмкүн.

Мындан тышкары жаныбар түрү, багуу формасы, кыкты башкаруу жана суу керектөө өзгөргөндө саркынды суунун физикалык жана химиялык курамы да өзгөрүшү мүмкүн.

Ошондуктан адамдан чыккан муниципалдык саркынды сууда ийгиликтүү болгон даярдоо протоколу катуу заттары көп чочко кыгынын шламында да ошол эле натыйжаны берет деп күтүүгө болбойт.

Вирусту концентрациялоо жана бөлүп алуу ыкмалары

Серепте полиэтиленгликоль (PEG) менен чөктүрүү, ультрафильтрация, электртерс мембраналык фильтрация, ультрацентрифугалоо, алюминий кошулмалары менен чөктүрүү жана майсыз сүт флокуляциясы сыяктуу ыкмалар талкууланат.

Булакта каралган жакшыртылган протоколдордун арасында эт экстракты менен колдоого алынган PEG чөктүрүүсү да бар. Мисал катары %8 PEG-8000, 0,3 M NaCl жана 4 °Cде түн бою инкубацияны камтыган ыкма келтирилген.

Amicon ультрафильтрациясы менен салыштырылган айрым матрицаларда болжол менен %10–14 вирус калыбына келтирүү билдирилген.

Бул маанилер бардык саркынды суу түрлөрү үчүн универсалдуу иштөө кепилдиги эмес. Вирустун түрүнө, баштапкы концентрацияга, матрицанын өзгөчөлүктөрүнө жана үлгү даярдоо шарттарына жараша өзгөрүшү мүмкүн.

Стандартташтыруунун негизги талаптары

Сереп ар башка лабораториялардын жыйынтыктарын салыштыруу үчүн үлгү көлөмүн, убакытты, сактоону, концентрациялоону, нуклеин кислотасын бөлүп алууну, ингибиторлорду кетирүүнү, сапатты көзөмөлдөөнү жана анализ отчетун шайкештештирүүнү сунуштайт.

Булакта 40 mL үлгү көлөмү, PEG-8000 жана 12.000 × gде эки саат центрифугалоо сыяктуу конкреттүү протокол мисалдары да талкууланган. Булар серептин алкагындагы ыкма сунуштары жана адабият мисалдары; бардык патогендер үчүн бирден-бир милдеттүү стандартка айланганы көрсөтүлгөн эмес.

Лабораториялар аралык салыштыруулар жана эталондук материалдар ыкмадан келип чыккан айырмачылыктарды аныктоо үчүн өзгөчө маанилүү.

Тандалган экономикалык жыйынтыктар

Сандык чечмелөө чеги: Бул таблица бир изилдөөнүн жаңы экономикалык өлчөөлөрүн камтыбайт. Жыйынтыктар серептин 3-таблицасында бааланган ар кандай түпнуска изилдөөлөрдүн натыйжалары. Убакыт, өлкө, ыкма жана экономикалык камтуу айырмачылыктарына байланыштуу бул маанилерди түздөн-түз бирдиктүү дүйнөлүк суммага кошууга болбойт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Мал чарбасына байланышкан саркынды суу системаларын ар түрдүү вирустук агенттердин экологиялык айланышын көзөмөлдөө үчүн колдонууга болот.
• H5N1, JEV, PEDV, ASFV жана HEV үчүн саркынды суудан же байланышкан экологиялык үлгүлөрдөн аныкталуулар адабиятта кабарланган.
• Айрым ретроспективдүү изилдөөлөрдө вирустук генетикалык сигналдар клиникалык билдирүүлөрдөн мурда аныкталган.
• Саркынды суу матрицасынын түрү молекулалык анализдин сезгичтигине таасир этет.
• Жогорку органикалык заттар жана PCR ингибиторлору ишенимдүү сандык салыштырууну кыйындатышы мүмкүн.
• Экологиялык көзөмөл максаттуу ветеринардык тесттерди жана биокоопсуздук чечимдерин колдой алат.
• Бирдиктүү саламаттык ыкмасы экологиялык көзөмөлдү ветеринардык жана коомдук саламаттык маалыматтары менен интеграциялоо үчүн ылайыктуу алкак берет.
• Экономикалык жоготуулардын чоңдугу эрте аныктоону изилдөөнү маанилүү кылат.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Саркынды суу тести бардык мал чарба вирустарын клиникалык белгилерден мурда аныктай турганын далилдебейт.
• Саркынды суу үлгүсүндөгү вирустук RNA же DNA ар бир учурда жугуштуу вирус дегенди билдирерин көрсөтпөйт.
• Бир оң саркынды суу үлгүсүнөн жуккан жаныбарлардын санын так эсептөөгө болорун көрсөтпөйт.
• Саркынды суу аныкталган бардык вирустардын негизги жугуу жолу экенин далилдебейт.
• ASFV адамдар үчүн түз зооноздук инфекция жаратарын көрсөтпөйт.
• Ретроспективдүү H5N1 эрте эскертүү мөөнөтүн бардык аймактар үчүн туруктуу алдын ала айтуучу мөөнөткө айландырбайт.
• L-WBS бардык лаборатория жана ферма шарттарында стандарттуу иштөө деңгээлине жеткенин көрсөтпөйт.
• Саркынды суу көзөмөлү орнотулганда эпидемиянын экономикалык жоготууларынын белгилүү бир пайызы сөзсүз алдын алынарын эсептебейт.
• Жаңы көз карандысыз талаа эксперименти менен системанын экономикалык чыгым-натыйжалуулугун тастыктабайт.

Негизги билим боштуктары

Серептеги эң маанилүү билим боштугу — экологиялык вирустук жүк менен үйүр деңгээлиндеги чыныгы инфекциянын таралышынын ортосундагы сандык байланыш жетиштүү тастыкталбаганы.

Экинчи кемчилик — ар түрдүү вирустар жана ар түрдүү ферма саркынды суулары үчүн салыштырыла турган ыкмалар али жетиштүү стандартташпаганы.

Үчүнчү кемчилик — инфекциялуу вирус менен вирустук генетикалык материалдын калдыктарын ар бир анализде ажыратуу мүмкүн эместиги.

Төртүнчү кемчилик — эрте эскертүүнүн иштешин ар кандай айыл чарба чөйрөлөрүндө реалдуу убакытта сыноо зарылдыгы.

Бешинчи кемчилик — чиркей же башка муунак буттуу векторлор аркылуу жугуучу айрым жаныбар вирустарын саркынды суу аркылуу жетиштүү көзөмөлдөө мүмкүн эместиги. Булак көк тил вирусу (BTV), бодо малдын түйүндүү тери оорусу вирусу (LSDV) жана Рифт өрөөнүнүн ысытма вирусу (RVFV) сыяктуу агенттерди ушул чектөөнүн мисалдары катары талкуулайт.

Келечек үчүн сунушталган колдонуу ыкмасы

Сереп өнүккөн лабораториялык инфраструктурасы бар өлкөлөрдө жаңы муундагы секвенирлөө, экологиялык метагеномика жана ветеринардык системалар арасында реалдуу убакыттагы маалымат алмашууну өнүктүрүүнү сунуштайт.

Ресурстары чектелүү аймактарда болсо жогорку тобокелдиктеги мал союучу жайлар, тирүү мал базарлары жана белгилүү мал чарба калдыктары линиялары сыяктуу чекиттерде арзаныраак RT-qPCR негизиндеги скринингге артыкчылык берүү сунушталат.

Эки ыкмада тең саркынды суу жыйынтыктары клиникалык жаныбар көзөмөлү, зарыл болсо вектордук көзөмөл жана тиешелүү коомдук саламаттык отчет системалары менен бирге бааланышы керек.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Wastewater as Sentinel for Emerging Viral Diseases in Livestock: A Systematic Review.

Авторлор: Mishuk Shaha; Ashutosh Das; Joyshri Saha; Md. Mizanur Rahaman; Mukta Das Gupta; Saranika Talukder; Subir Sarker.

Жооптуу автор: Subir Sarker.

Мекемелер: Department of Genetics and Animal Breeding, Faculty of Veterinary Medicine, Chattogram Veterinary and Animal Sciences University, Bangladesh; Department of Economics, Noakhali Government College, Bangladesh; Biomedical Sciences and Molecular Biology, College of Medicine and Dentistry, James Cook University, Australia; Australian Institute of Tropical Health and Medicine, James Cook University, Australia; Department of Microbiology and Veterinary Public Health, Chattogram Veterinary and Animal Sciences University, Bangladesh; College of Science and Engineering, James Cook University, Australia.

Журнал: Viruses.

Басмакана: MDPI.

Библиографиялык жазуу: Viruses 2026, 18(3), 385.

DOI: 10.3390/v18030385.

Расмий жарыя шилтемеси: https://www.mdpi.com/1999-4915/18/3/385

Жарыя датасы: 19 март 2026. Макала 22 февраль 2026да алынган, 11 март 2026да кайра каралып, 17 март 2026да кабыл алынган.

Изилдөөнүн түрү: Рецензияланган системалуу сереп. Мал чарбасына байланышкан саркынды сууга негизделген вирустук көзөмөлдүн экологиялык, ветеринардык, эпидемиологиялык жана экономикалык жактарын баалайт.

Изилдөө ыкмасы: PRISMA 2020 негизиндеги адабият издөө; Google Scholar, PubMed, Scopus жана Web of Science маалымат базалары; өзгөртүлгөн PICO алкагы; аныкталган киргизүү жана чыгаруу критерийлери; EndNote 21.3 менен жазууларды жана кайталанууларды башкаруу; булакта билдирилген Cochrane RoB 2 бурмалоо коркунучун баалоо; сапаттык илимий синтез.

Издөө мезгили: 30 ноябрь 2025-жылга чейин жарыяланган изилдөөлөр.

Изилдөөлөрдү тандоо: 4394 жазуу аныкталган; 1435 аталыш жана аннотация текшерилген; 171 толук текст ылайыктуулук боюнча бааланган; 36 изилдөө системалуу серепке тандалып, 19 изилдөө сапаттык синтезге киргизилген.

Артыкчылыктуу вирустук агенттер: Жогорку патогендүү куш тумоосу A(H5N1), жапон энцефалити вирусу (JEV), чочколордун эпидемиялык диарея вирусу (PEDV), Африка чочко тумоосу вирусу (ASFV) жана гепатит E вирусу (HEV).

Негизги молекулалык технологиялар: RT-PCR, RT-qPCR, qPCR, тамчы санарип PCR, изотермалык амплификация ыкмалары, жашоого жөндөмдүүлүк менен байланышкан PCR системалары жана жаңы муундагы секвенирлөө.

Изилденген экологиялык чөйрөлөр: Мал чарбасына байланышкан саркынды суу линиялары, мал кыгынын шламдары, ферма дренаждары, кык лагуналары, мал союучу жайдын саркынды суулары жана айыл чарба булагы менен байланыштырылышы мүмкүн болгон башка калдыктар агымдары.

Жаңы эксперименттик маалымат: Изилдөө жаңы үлгү алуу кампаниясын же көз карандысыз лабораториялык маалымат топтомун түзгөн эмес. Жыйынтыктар жарыяланган изилдөөлөрдөн чогултулган.

1-сүрөт: Тогуз изилдөө үчүн RoB 2 бурмалоо коркунучун баалоонун жол чырак көрүнүшү.

2-сүрөт: PRISMA изилдөө тандоо агымы; 4394 баштапкы жазуу, 36 системалуу сереп изилдөөсү жана 19 сапаттык синтез изилдөөсү.

3-сүрөт: Саркынды суудагы жаңы пайда болуп жаткан мал чарба вирустарынын экологиялык, айыл чарбалык, микробдук жана социалдык-экономикалык аныктоочуларын бириктирген концептуалдык модель.

4-сүрөт: Оорулардын түз жана кыйыр экономикалык таасирин көрсөткөн таасир жолу модели.

1-таблица: Беш артыкчылыктуу вирустун морфологиялык, геномдук, кожоюндук жана аныктоо өзгөчөлүктөрү.

2-таблица: Мал чарбасына байланышкан саркынды сууларда билдирилген вирустук аныкталуулар, өлкөлөр, экологиялык булактар жана эпидемиологиялык байланыштар.

3-таблица: Вирустук оорулардын өндүрүш, соода, экономика жана коомго тийгизген таасири тууралуу ар кандай изилдөөлөрдөн алынган жыйынтыктар.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY) ачык жеткиликтүүлүк лицензиясы.

Каржылоо: Авторлор бул изилдөө тышкы каржылоо албаганын билдиришкен.

Ыраазычылык жана өзүнчө колдоо билдирүүсү: Subir Sarker Австралия Өкмөтү каржылаган Australian Research Council Discovery Early Career Researcher Award (DE200100367) сыйлыгынын ээси экени билдирилген. Булак ошондой эле Австралия Өкмөтү изилдөө дизайнында, маалымат талдоодо, жарыялоо чечиминде жана макаланы даярдоодо роль ойнобогонун белгилейт. Бул жеке сыйлык тууралуу билдирүү изилдөө түз тышкы каржылоо алган деген мааниде чечмеленген эмес.

Этика комитети: Колдонулбайт деп билдирилген.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт деп билдирилген.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Жаңы маалымат түзүлгөн эмес деп билдирилген.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу M.S., A.D. жана S.S.; ыкма M.S., A.D. жана J.S.; программалык камсыздоо M.S. жана M.M.R.; валидация M.S., A.D., J.S. жана S.S.; формалдык анализ M.S. жана M.M.R.; изилдөө M.S. жана J.S.; маалыматтарды курациялоо M.S. жана J.S.; баштапкы долбоор M.S.; карап чыгуу жана редакциялоо M.S., A.D., M.M.R., M.D.G., S.T. жана S.S.; кеңеш берүү A.D. жана S.S.; каржылоону алуу S.S. деп билдирилген.

Кошумча материалдар: Table S1: PRISMA checklist; Table S2: Risk-of-bias assessment. Кошумча материалдар MDPIнин расмий жарыя барагында берилген.

Методологиялык эскертүү 1: Булакта RoB 2 куралы байкоочулук экологиялык изилдөөлөр үчүн колдонулган. Куралдын стандарттуу колдонуу чөйрөсү менен серептеги изилдөө дизайндарын методологиялык жактан шайкеш келтирүү өзүнчө эске алынышы керек.

Методологиялык эскертүү 2: Булактын 1-сүрөтү тогуз изилдөө үчүн көрүнгөн бурмалоо коркунучун баалоону көрсөтсө, PRISMA агымы 36 изилдөө тандалганын жана 19 изилдөө сапаттык синтезге киргизилгенин көрсөтөт. Бул деңгээлдерди аралаштырбоо керек.

Методологиялык эскертүү 3: Эрте эскертүүнүн артыкчылыгы көптөгөн мисалдарда ретроспективдүү жыйынтыктар менен колдоого алынат. Проспективдүү колдонмолор менен тастыкталган жана бардык мал чарба системаларына жалпылана турган эрте эскертүү мөөнөтү берилген эмес.

Методологиялык эскертүү 4: Саркынды суудан генетикалык материалдын аныкталышын инфекциялуу вирустун бар экендиги же үйүрдөгү так таралуу көрсөткүчү катары чечмелөөгө болбойт.

Методологиялык эскертүү 5: Экономикалык жыйынтыктар серепте келтирилген ар кандай түпнуска изилдөөлөрдүн оору таасири боюнча баалары; саркынды суу көзөмөлүнүн өлчөнгөн чыгым үнөмдөөсү эмес.

Илимий колдонуу чеги: Бул Verianla макаласы түпнуска системалуу серептин ыкмасын, эпидемиологиялык алкагын, вирустук агенттерин, техникалык көйгөйлөрүн жана экономикалык жыйынтыктарын өз алдынча окутуучу түзүлүштө түшүндүрөт. Клиникалык диагноз, экологиялык коркунучту баалоо, лабораториялык протокол түзүү же жаныбарлардын кыймылы боюнча расмий чечимдер үчүн түпнуска изилдөөлөр жана тиешелүү ветеринардык органдардын колдонуудагы техникалык көрсөтмөлөрү негизге алынышы керек.