Ин баррасии низомманд истифодаи обҳои партови хоҷагиҳои чорводориро ҳамчун нишондиҳандаи огоҳии бармаҳал барои пайгирии бемориҳои вирусии пайдошаванда ва дубора пайдошаванда меомӯзад. Назорати оби партов дар чорводорӣ (Livestock Wastewater-Based Surveillance, L-WBS), равиши назорати экологӣ мебошад, ки бо таҳлили нишондиҳандаҳои молекулавии патогенҳо дар обҳои партови фермаҳо, муҳитҳои моеъи марбут ба поруи ҳайвонот ва ҷараёнҳои партови кишоварзӣ ба пайгирии гардиши вирусҳо дар популятсияҳои ҳайвонот кӯмак мекунад. Таҳқиқот дар доираи PRISMA 2020 пойгоҳҳои Google Scholar, PubMed, Scopus ва Web of Science-ро барои корҳои то 30 ноябри 2025 нашршуда ҷустуҷӯ карда, аз 4394 сабт 36 таҳқиқотро ба баррасии низомманд ва 19-тои онҳоро ба синтези сифатӣ дохил кардааст. Омилҳои вирусии афзалиятнок зукоми парандаи хеле патогенӣ A(H5N1), вируси энсефалити ҷопонӣ (JEV), вируси дарунравии эпидемии хук (PEDV), вируси вабои африқоии хук (ASFV) ва вируси гепатити E (HEV) мебошанд. Баррасӣ нишон медиҳад, ки нишондиҳандаҳои вирусии экологӣ дар баъзе хуруҷҳо метавонанд пеш аз гузоришҳои клиникӣ ошкор шаванд, аммо муваффақияти огоҳии бармаҳали вақти воқеӣ ва робитаи миқдории он бо паҳншавии беморӣ дар сатҳи рама ҳанӯз ба қадри кофӣ тасдиқ нашудааст.

Таҳқиқот инчунин роҳҳои ворид шудани вирусҳо ба оби партов, пойдории онҳо дар муҳити зист, таъсири иқлим ва низомҳои истеҳсоли кишоварзӣ ба динамикаи беморӣ, талафоти мустақим ва ғайримустақими иқтисодӣ ва имкониятҳои назорати ҳамгиро бо равиши Саломатии Ягона (One Health)-ро арзёбӣ мекунад. Дар байни мисолҳои иқтисодии баррасишуда тақрибан 950 доллари ИМА барои ҳар гови ширдеҳи аз H5N1 зарардида ва тақрибан 25,9 миллиард доллари ИМА талафоти истеҳсолӣ вобаста ба вабои африқоии хук дар Чин оварда шудааст. Ин рақамҳо таъсири беморӣ аз таҳқиқоти аслӣ мебошанд; онҳо сарфаи ченшуда аз татбиқи L-WBS нестанд. Маҳдудиятҳои асосии методологӣ таркиби мураккаби пору ва обҳои партови ферма, усулҳои ғайристандартии омодасозии намуна, фарқи байни кислотаи нуклеинии вирусӣ ва вируси сирояткунанда ва такяи қобилияти огоҳии бармаҳал асосан ба далелҳои ретроспективӣ мебошанд.

Масъалаи асосии таҳқиқот

Бемориҳои сироятии пайдошаванда дар чорводорӣ танҳо ба саломатии ҳайвонот таъсир намерасонанд. Истеҳсоли шир ва гӯшт, ҳаракати ҳайвонот, тиҷорати байналмилалӣ, воситаҳои зиндагии деҳот, амнияти озуқаворӣ ва ҳангоми мавҷуд будани омилҳои муайяни зоонозӣ саломатии инсон низ аз оқибатҳои беморӣ таъсир мегирад.

Дар хоҷагиҳои интенсивии чорводорӣ ҷамъ шудани шумораи зиёди ҳайвонот дар фазои маҳдуд, интиқоли ҳайвонот ва маҳсулоти онҳо байни минтақаҳо, манбаъҳои муштараки обу хӯрок ва чораҳои нокифояи биобехатарӣ метавонанд паҳншавии бемориҳоро осон кунанд.

Назорати анъанавии байторӣ аксаран ба арзёбии аломатҳои клиникии ҳайвонот, намунаҳои биологии инфиродӣ ва гузоришҳои беморӣ такя мекунад. Аммо ҳамаи ҳайвоноти ҳомили вирус якбора аломатҳои клиникӣ нишон намедиҳанд. Дар баъзе сироятҳо хориҷшавии вирус метавонад пеш аз пайдо шудани аломатҳои беморӣ оғоз шавад.

Аз ин рӯ, назорати оби партов ба ҷойи намунагирии инфиродӣ аз ҳайвонот, омӯзиши нишонаҳои биологиро, ки аз ҳайвонот ба муҳити зист паҳн мешаванд, ҳадаф мегирад. Чоҳи пору, оби шустани оғили ҳайвонот ё хатти муайяни оби партови кишоварзӣ метавонад дар бораи омилҳои вирусии дар муҳит гардишкунанда маълумот диҳад.

Бо вуҷуди ин, мусбат будани намунаи оби партов худ аз худ нишон намедиҳад, ки шумораи муайяни ҳайвонот сироят ёфтаанд, вирус ҳанӯз сирояткунанда аст ё интиқоли экологӣ рух додааст. L-WBS нишондиҳандаи иловагӣ мебошад, ки бояд ҳамроҳ бо маълумоти клиникии байторӣ тафсир шавад.

Назорати оби партов дар чорводорӣ чӣ гуна кор мекунад?

Назорати оби партов дар чорводорӣ раванди ҷамъоварии нишондиҳандаҳои вирусиест, ки ҳайвонот метавонанд тавассути наҷосат, пешоб, ихроҷот ё дигар маводи биологӣ ба муҳит хориҷ кунанд, сипас консентратсия кардани онҳо бо усулҳои мувофиқ ва ошкорсозӣ тавассути таҳлили молекулавӣ мебошад. Натиҷаҳо барои пайгирии гардиши вирус дар муҳит, муайян кардани афзоиши эҳтимолии беморӣ ва дастгирии таҳқиқоти ҳадафноки байторӣ истифода мешаванд; онҳо худ аз худ ташхиси сироят ё тасдиқи хуруҷро иваз намекунанд.

Роҳҳои расидани вирус ба оби партов

Ҳайвонот ҳангоми сироят метавонанд маводи вирусиро тавассути наҷосат, пешоб, шир, хун ё дигар ихроҷот ба муҳит хориҷ кунанд. Роҳи ворид шудани маводи вирусӣ ба оби партов аз мизбони вирус ва хусусиятҳои биологии сироят вобаста аст.

Дар хоҷагиҳои хукпарварӣ наҷосат ва шламҳои пору метавонанд муҳитҳои муҳими намунагирӣ бошанд. Дар хоҷагиҳои ширӣ бошад, обҳои шустани оғил ва таҷҳизоти вобаста ба истеҳсоли шир метавонанд маводи гуногуни биологиро интиқол диҳанд.

Дар қассобхонаҳо хун, моеъҳои бофта ва обҳои шустан; дар дренажи кишоварзӣ бошад, ҷараёни рӯизаминии ҳомили пору метавонад таркиби намунаи экологиро тағйир диҳад.

Дар доираи таҳқиқот, низомҳои умумии оби партови шаҳрӣ танҳо вақте барои назорати чорводорӣ маънодор дониста шуданд, ки манбаъҳои кишоварзӣ ё чорводорӣ ба таври махсус ҷудо карда шаванд. Ин фарқгузорӣ барои он муҳим аст, ки сигнали оби партови шаҳрӣ иштибоҳан ба фермаи муайяни чорводорӣ нисбат дода нашавад.

Аз намунаи оби партов то натиҷаи молекулавӣ

Ҷараёни асосии кори L-WBS, бо такя ба усулҳои баррасишуда дар манбаъ, бо марҳилаҳои зерин шарҳ дода мешавад:

1. Муайян кардани нуқтаи намунагирӣ: Муҳите интихоб мешавад, ки манбаъаш муайяншаванда бошад, масалан дренажи оғил, лагунаи пору, хатти партови кишоварзӣ ё баромади қассобхона.
2. Намунагирӣ: Намунаи намояндагӣ аз оби партов ё моеъи марбут ба пору ҷамъоварӣ мешавад. Таркиби намуна вобаста ба намуди ҳайвон ва низоми идоракунии партов метавонад тағйир ёбад.
3. Коркарди пешакӣ: Барои моддаҳои сахти зиёдатӣ, нах, таҳшин ва дигар ҷузъҳое, ки метавонанд ба таҳлил халал расонанд, равандҳои мувофиқи ҷудокунӣ истифода мешаванд.
4. Консентратсияи вирус: Барои осон кардани ошкорсозии миқдори ками маводи вирусӣ аз таҳшинкунӣ, филтратсия ё дигар усулҳои консентратсия истифода бурдан мумкин аст.
5. Истихроҷи кислотаи нуклеинӣ: Мувофиқи геноми вируси ҳадаф RNA ё DNA гирифта мешавад.
6. Ошкорсозии молекулавӣ: Маводи вирусии ҳадаф бо таҳлилҳои мувофиқ, аз қабили RT-qPCR, qPCR, ddPCR ё секвениронӣ ҷустуҷӯ мешавад.
7. Тафсири маълумот: Натиҷаҳо бо вақти намунагирӣ, тағйирёбандаҳои экологӣ, сабтҳои саломатии ҳайвонот ва дигар маълумоти назоратӣ якҷо арзёбӣ мешаванд.
8. Дахолати ҳадафнок: Огоҳии экологӣ метавонад, дар ҳолати зарурӣ, санҷиши иловагии клиникӣ, бозбинии биобехатарӣ ё дахолати байтории мувофиқ ба бемориро оғоз кунад.

Ин ҷараён синтези тавзеҳии усулҳои дар баррасии низомманд омӯхташуда аст; он тарҳи нави таҷрибавие нест, ки муаллифони баррасӣ ҳамаи марҳилаҳоро дар як ферма татбиқ карда бошанд.

Фарқ аз назорати анъанавии клиникӣ

Назорати анъанавӣ аксаран бо намунаҳое кор мекунад, ки аз ҳайвоноти бемор ё гумонбар гирифта мешаванд. Назорати оби партов бошад, сигналҳои омехтаи биологиро, ки аз рама ба муҳит паҳн мешаванд, меомӯзад.

Ин равиш метавонад пайгирии маводи вирусиро аз ҳайвоноте, ки аломатҳои клиникӣ надоранд, имконпазир созад. Аммо намунагирии ҷамъӣ бевосита муайян карда наметавонад, ки кадом ҳайвон сироят ёфтааст.

Аз ин рӯ, қувваи L-WBS на дар ташхиси инфиродӣ, балки дар ошкор кардани тағйироти экологиест, ки дар популятсияи васеътари ҳайвонот таҳқиқоти ҳадафнокро талаб карда метавонанд.

Мониторинги оби партов чӣ гуна барои бемориҳои ҳайвонот огоҳии бармаҳал дода метавонад?

Мониторинги оби партов метавонад дар ҳолатҳое огоҳии бармаҳал диҳад, ки хориҷшавии маводи вирусӣ аз ҳайвоноти сироятшуда ба муҳит пеш аз мушоҳидаи аломатҳои клиникӣ ё гузоришҳои расмии ҳолатҳо рух медиҳад. Дар баррасӣ, махсусан дар таҳқиқоти оби партови ИМА вобаста ба H5N1, сигналҳое оварда шудаанд, ки пеш аз гузоришҳои клиникӣ ошкор шудаанд; аммо ин бартарии вақт барои ҳамаи фермаҳо, ҳамаи вирусҳо ё ҳамаи низомҳои намунагирӣ ҳанӯз ҳамчун муддати собити ба таври проспективӣ тасдиқшуда муайян нашудааст.

Чаро бемории клиникӣ ва хориҷшавии вирус ба муҳит метавонанд дар вақтҳои гуногун пайдо шаванд?

Дар сирояти вирусӣ хориҷшавии маводи вирусӣ аз организми мизбон ва пайдо шудани аломатҳои равшани беморӣ ҳатман ҳамзамон рӯй намедиҳанд. Илова бар ин, мушоҳидаи аломатҳо дар ферма, гирифтани намунаи байторӣ, анҷоми ташхиси лабораторӣ ва гузориши расмӣ вақт талаб мекунанд.

Назорати мунтазами сигнали вирусӣ дар оби партов дар баъзе ҳолатҳо метавонад тағйироти экологиро пеш аз ин занҷири гузоришдиҳӣ ошкор кунад.

Аммо то чӣ андоза барвақт пайдо шудани сигнали экологӣ аз басомади намунагирӣ, динамикаи хориҷшавии вирус аз ҳайвонот, ҷараёни оби партов, ҳассосияти аналитикии лаборатория ва суръати гузоришдиҳии низомҳои сабт вобаста аст.

Мисоли огоҳии бармаҳал вобаста ба H5N1

Баррасӣ хабар медиҳад, ки дар соли 2024 ҳангоми хуруҷҳои зукоми парандаи хеле патогенӣ A(H5N1), ки ба говҳои ширдеҳ ва парандаҳо дар ИМА вобаста буданд, дар низомҳои оби партови шаҳрӣ маводи генетикии зернавъи H5-и influenza A ошкор шудааст.

Хусусан дар таҳлилҳои ретроспективӣ гузориш шудааст, ки афзоиши H5 RNA дар иншооти тозакунии оби партови Техас чанд ҳафта пеш аз аввалин гузоришҳои расмӣ дар бораи баъзе сироятҳои маҳаллии говҳои ширдеҳ дида шудааст.

Ин мисол қобилияти огоҳии бармаҳали назорати экологиро дастгирӣ мекунад. Бо вуҷуди ин, ҳамеша бевосита муайян кардан мумкин нест, ки чӣ ҳиссаи сигнали H5 дар оби партов аз говҳои ширдеҳ, парандаҳои хонагӣ ё парандаҳои ваҳшӣ меояд.

Чаро даъвои огоҳии бармаҳал бояд тасдиқ шавад?

Дар таҳқиқоти ретроспективӣ вақти рух додани хуруҷ маълум аст. Муҳаққиқон метавонанд сабтҳои гузаштаи оби партовро бо ин хати вақти маълум муқоиса кунанд.

Низоми огоҳии бармаҳали вақти воқеӣ бошад, бояд пеш аз тасдиқи хуруҷ бо идора кардани хатари огоҳии бардурӯғ ва рӯйдодҳои аз дастрафта қарор қабул кунад.

Аз ин рӯ, манбаъ таъкид мекунад, ки барои муайян кардани вақти дақиқи пешгӯии назорати оби партови чорводорӣ таҳқиқоти вақти воқеӣ, проспективии когортӣ ва саҳроӣ дар минтақаҳои гуногуни ҷуғрофӣ заруранд.

Кадом вирусҳои чорводориро дар оби партов пайгирӣ кардан мумкин аст?

Омилҳои вирусии афзалиятноки баррасӣ H5N1, JEV, PEDV, ASFV ва HEV мебошанд. Ин вирусҳо аз ҷиҳати сохтори геном, навъи мизбон, хориҷшавӣ ба муҳит, роҳи интиқол ва усули ошкорсозии молекулавӣ фарқ мекунанд. Ошкоршавии онҳо дар оби партов маънои онро надорад, ки ҳамаи онҳо бо як тарз тавассути об мегузаранд ё як дараҷа хатари зоонозӣ доранд.

Зукоми парандаи хеле патогенӣ A(H5N1)

H5N1 яке аз зернавъҳои вируси influenza A аз оилаи Orthomyxoviridae мебошад, ки бо зукоми парандаи хеле патогенӣ алоқаманд аст. Он вируси RNA-и якзанҷираи самти манфӣ, ҳаштсегментӣ ва бо андозаи умумии геном тақрибан 13,5 kb мебошад.

Вирус махсусан дар парандаҳои хонагӣ метавонад бемории шадид ва фавти баланд ба вуҷуд орад. Дар хуруҷҳои охир гузариши он ба говҳои ширдеҳ доираи назорати байторӣ ва саломатии ҷамъиятиро васеъ кардааст.

Дар сироятҳое, ки метавонанд бофтаи пистони говҳои ширдеҳро таъсир диҳанд, хориҷшавии вирус ба шир муҳим аст. Обҳои тозакунии ферма, ҳаракати ҳайвонот, ифлосшавии экологӣ аз парандаҳои ваҳшӣ ва ҷараёнҳои партови вобаста ба истеҳсоли шир метавонанд ба сигналҳои экологӣ саҳм гузоранд.

Баррасӣ қайд мекунад, ки H5N1 дар шароити сард метавонад дар муҳити об ва оби партов муддати муайян пойдор монад; UV, гармӣ ва безараргардонӣ бошад, метавонанд якпорчагии вирус ва сироятнокиро кам кунанд.

Дар таҳлили оби партов метавон усулҳое чун секвениронии виром бар асоси hybrid capture ва RT-PCR-и рақамии қатрагӣ истифода бурд.

Ошкор шудани H5N1 дар оби партов метавонад огоҳӣ дар бораи гардиши вирус дар ҳайвоноти ферма ё муҳит диҳад. Аммо ин худ аз худ сирояти инсон ё шумораи ҳолатҳоро дар рамаи муайян исбот намекунад.

Вируси энсефалити ҷопонӣ (JEV)

Вируси энсефалити ҷопонӣ ба оилаи Flaviviridae тааллуқ дошта, геноми RNA-и якзанҷираи самти мусбат бо дарозии тақрибан 11 kb дорад.

Дар эпидемиологияи JEV векторҳои хомӯшак нақши муҳим доранд. Хукҳо мизбонҳое мебошанд, ки ба афзоиши вирус мусоидат мекунанд; захирагоҳҳои паранда ва хомӯшакҳо барои гардиши экологии беморӣ муҳиманд.

Дар хукҳо нокомии репродуктивӣ, таваллуди мурда, ҷанинҳои мумиёшуда ва махсусан дар ҳайвоноти ҳассос бемории шадид пайдо шуда метавонад. Дар одамон бошад, сирояти вазнини неврологӣ инкишоф ёфта метавонад.

Оғилҳои хук, чоҳҳо, лагунаҳо ва низомҳои вобастаи оби партов муҳитҳое мебошанд, ки дар онҳо маводи генетикии вирусро пайгирӣ кардан мумкин аст.

Аммо барои JEV натиҷаи мусбати молекулавӣ дар намунаи об нишон намедиҳад, ки роҳи асосии интиқоли беморӣ оби партов аст. Пайгирии популятсияи хомӯшакҳо ва шароити мавсимии экологӣ қисмҳои муҳими иловагии назорат мебошанд.

Баррасӣ пайгирии JEV бо RT-qPCR ва арзёбии ин маълумотро ҳамроҳ бо назорати хомӯшак, мониторинги саломатии ҳайвонот, эмгузаронӣ ва низомҳои гузоришдиҳии Саломатии Ягона тавсия медиҳад.

Вируси дарунравии эпидемии хук (PEDV)

PEDV алфакоронавируси мансуб ба оилаи Coronaviridae буда, геноми RNA-и якзанҷираи самти мусбат бо андозаи тақрибан 28 kb дорад.

Вирус ба ҳуҷайраҳои рӯдаи хук таъсир карда, махсусан дар хукбачаҳои навзод ва ширхӯр метавонад дарунравии шадид, қайкунӣ ва талафи моеъро ба вуҷуд орад. Манбаъ мегӯяд, ки дар хукбачаҳои навзоди ҳассос сатҳи фавт дар баъзе шароити хуруҷ метавонад ба %100 расад.

PEDV метавонад ба миқдори зиёд бо наҷосат хориҷ шавад. Тозакунии оғилҳои ифлос, шустани воситаҳои нақлиёти ҳайвонот, чоҳҳои пору ва шламҳои оби партов метавонанд дар гардиши экологии вирус нақш дошта бошанд.

Дар таҳқиқоти баррасишуда ошкор шудани PEDV RNA дар поруи хук, оби партови ферма ва баъзе муҳитҳои обӣ қайд шудааст.

Барои PEDV фарқи муҳими методологӣ байни ошкорсозии RNA-и вирус бо RT-qPCR ва тасдиқи мавҷудияти вируси қодир ба сироят тавассути озмоишҳои биологӣ мебошад.

Аз ин рӯ, назорати оби партов бояд на танҳо ҳамчун таҳлили мавҷуд/ғайримавҷуд, балки дар ҳолатҳои муносиб бо санҷишҳои иловагӣ барои арзёбии сироятнокии экологии вирус баррасӣ шавад.

Вируси вабои африқоии хук (ASFV)

ASFV ба оилаи Asfarviridae тааллуқ дошта, геноми калони дузанҷираи DNA дорад. Манбаъ дар Ҷадвали 1 андозаи геномро тақрибан 170–194 kb медиҳад.

Вирус ба хукҳои хонагӣ ва навъҳои гуногуни хукҳои ваҳшӣ таъсир мерасонад. Дар шаклҳои вазнини клиникӣ таби баланд, хунравӣ ва сатҳи баланди фавт дида мешавад.

ASFV махсусан аз он ҷиҳат муҳим аст, ки дар хукпарварӣ талафоти хеле калони иқтисодӣ ба вуҷуд меорад ва метавонад дар муҳит пойдор монад.

Наҷосат, пешоб, хун ва дигар маводи ифлоси ҳайвоноти сироятшуда метавонанд ба оби партови ферма ё ҷараёни рӯизаминӣ омехта шаванд. Дар манбаъ гуфта мешавад, ки ASFV дар ҳарорати паст ва шароити мувофиқи органикӣ метавонад муддати дароз пойдор монад, масалан дар 4 °C дар об зиёда аз 60 рӯз.

ASFV DNA бо qPCR ва дигар усулҳои молекулавӣ ошкор карда мешавад. Аммо ёфт шудани DNA кафолат намедиҳад, ки вирус ҳанӯз сирояткунанда аст.

Дар баррасӣ гуфта мешавад, ки дар намунаҳои дорои ифлоскунандаҳои органикӣ ошкорсозии вирус душвор шуда метавонад ва равишҳои PCR вобаста ба қобилияти ҳаёт, аз қабили PMA/EMA, барои фарқ кардани вируси сирояткунанда аз маводи ғайрифаъол омӯхта мешаванд.

Фарқи зоонозӣ: ASFV барои саломатии ҳайвонот ва амнияти иқтисодӣ ниҳоят муҳим аст, аммо вируси зоонозие нест, ки сироят кардани одамон барои он нишон дода шуда бошад. Аз ин рӯ, таъсирҳои иқтисодӣ ва экологии он набояд бо даъвои интиқоли мустақим ба инсон омехта карда шаванд.

Вируси гепатити E (HEV)

HEV вируси мансуб ба оилаи Hepeviridae буда, геноми RNA-и якзанҷираи самти мусбат бо андозаи тақрибан 7,2 kb дорад. Хукҳо, махсусан барои генотипҳои 3 ва 4-и HEV, ки метавонанд ба одамон гузаранд, захирагоҳҳои муҳими ҳайвонот мебошанд.

Дар хукҳо сироят аксаран аломатҳои равшани клиникӣ нишон намедиҳад. Бо вуҷуди ин, хориҷ шудани маводи вирусӣ бо наҷосат барои интиқоли экологӣ ва ғизоӣ аҳамият дорад.

Дар гардиши экологии HEV оби партов, поруи хук ва манбаъҳои оби ифлос омӯхта мешаванд.

Манбаъ қайд мекунад, ки HEV дар наҷосат дар шакли беқабат ва дар хун дар шакли псевдоқабатдор мавҷуд буда метавонад. Ин фарқиятҳои сохторӣ барои арзёбии устувории экологӣ ва усулҳои таҳлил муҳиманд.

Имкони аз баъзе ҳайвонот ба одамон гузаштани HEV, махсусан барои кормандони чорводорӣ, кормандони қассобхона ва низомҳои амнияти озуқаворӣ, талаботи назоратро зиёд мекунад.

Муқоисаи панҷ вируси афзалиятнок

Ин ҷадвал нишон медиҳад, ки вирусҳо, гарчанде дар як равиши назорати экологӣ баррасӣ мешаванд, хусусиятҳои биологии гуногун доранд. Фарқи сохтори геном ба усули молекулавии истифодашаванда ва стратегияи истихроҷи кислотаи нуклеинӣ таъсир мерасонад.

Оё ошкор шудани RNA ё DNA-и вирусӣ дар оби партов мавҷудияти вируси сирояткунандаро исбот мекунад?

Не. Ошкор шудани RNA ё DNA-и вирусӣ бо RT-qPCR, qPCR ё ddPCR нишон медиҳад, ки дар намунаи таҳлилшаванда маводи генетикии вируси ҳадаф мавҷуд аст; он худ аз худ исбот намекунад, ки вирус қобили сироят аст ё ҳамаи зарраҳои вирусӣ дар намуна қобилияти ҳаётро нигоҳ доштаанд. Хусусан барои PEDV ва ASFV ин фарқ дар баррасӣ таъкид шуда, зарурати арзёбии иловагӣ бо санҷишҳои сироятнокӣ ё усулҳои мувофиқи молекулавии вобаста ба қобилияти ҳаёт шарҳ дода мешавад.

Фарқи байни кислотаи нуклеинӣ ва вируси сирояткунанда

Пас аз ғайрифаъол шудани вирус бо омилҳои физикӣ ё химиявӣ, баъзе қисмҳои геноми он метавонанд дар муҳит боқӣ монанд. Санҷиши молекулавӣ метавонад ин боқимондаҳоро низ ошкор кунад.

Аз ин рӯ, мусбатии экологӣ ба ҳамаи се саволи ҷудогона ҷавоб намедиҳад: оё маводи генетикии вирус мавҷуд аст, оё вируси сирояткунанда мавҷуд аст ва оё сигнали мушоҳидашуда аз сирояти фаъоли ҳайвон сарчашма мегирад?

Ҷудо кардани ин саволҳо имкон медиҳад, ки мониторинги экологӣ бе эҷоди огоҳии нолозим ва бе кам нишон додани хатари воқеӣ истифода шавад.

Навъи вирус ва устувории экологӣ

Муддати боқӣ мондани вирусҳо дар муҳит аз ҳарорат, pH, нури офтоб, таркиби об, миқдори моддаи органикӣ ва сохтори зарраи вирусӣ вобаста аст.

Баррасӣ барои H5N1, JEV, PEDV, ASFV ва HEV хусусиятҳои гуногуни пойдориро меорад. Аммо ҳамаи ин муддатҳо дар як таркиби таҷрибавии оби партов чен нашудаанд.

Масалан, қобилияти ASFV барои муддати дароз мондан дар баъзе муҳитҳои сард ва саҳми сохтори беқабати HEV ба устуворӣ дар муҳити обӣ механизмҳои гуногуни вирусологӣ мебошанд.

Аз ин рӯ, давомнокии пойдорӣ ё суръати вайроншавии барои як вирус гузоришшуда набояд бевосита ба вируси дигар татбиқ шавад.

Чор омиле, ки ба пайдоиши бемориҳои вирусӣ таъсир мекунанд

Шакли 3-и манбаъ модели консептуалиро пешниҳод мекунад, ки бемориҳои вирусии пайдошавандаро дар низомҳои оби партови чорводорӣ тавассути чор гурӯҳи омилҳои мутақобила шарҳ медиҳад.

Ин чаҳорчӯба модели ягонае нест, ки ҳамаи пайвандҳои сабабиро таҷрибавӣ чен кунад. Он шарҳи консептуалӣ мебошад, ки баррасӣ аз маълумоти манбаъҳои гуногун сохтааст.

Тағйирёбии иқлим ва ҳодисаҳои шадиди обу ҳаво

Боришоти шадид, обхезӣ ва тӯфонҳо метавонанд дар низомҳои оби партов саррезӣ, осеби қубур ва талафи иқтидори тозакуниро ба вуҷуд оранд. Дар натиҷа партовҳои кишоварзии нокифоя тозашуда метавонанд ба обҳои рӯизаминӣ ё низомҳои обёрӣ расанд.

Хушксолӣ ва баланд шудани ҳарорат бошад, метавонанд миқдори об, зичии моддаи органикӣ ва шароити тозакуниро тағйир диҳанд.

Аммо наметавон хулоса кард, ки ҳарорат пойдории экологии ҳамаи вирусҳоро ба як самт тағйир медиҳад. Таъсир вобаста ба сохтори вирус ва шароити муҳит фарқ мекунад.

Чорводории интенсивӣ ва идоракунии пору

Дар низомҳое, ки якчанд намуди ҳайвонот якҷо парвариш мешаванд, омехта шудани ҷараёнҳои партов метавонад муайян кардани манбаи маводи вирусии экологиро душвор созад.

Саррезии лагунаҳои пору, нигоҳдории нокифоя, ҳаракати воситаҳои нақлиёти ифлос ва истифодаи партовҳои тозанашуда дар заминҳои кишоварзӣ метавонанд ба хатари таъсири экологӣ таъсир расонанд.

Дар чунин ҳолатҳо маълум мешавад, ки L-WBS на танҳо таҳлили лабораторӣ, балки фаҳмидани сохтори воқеии идоракунии партови фермаҳоро талаб мекунад.

Гузариши байнинамудӣ ва равиши Саломатии Ягона

Гузариши байнинамудӣ (spillover), раванди эпидемиологиест, ки бо гузаштани патоген аз захирагоҳ ё навъи мизбони мавҷуда ба навъи нави мизбон алоқаманд аст.

Ин раванд барои ҳамаи вирусҳо яксон рух намедиҳад. Баъзе омилҳо метавонанд аз ҳайвон ба инсон гузаранд, дар ҳоле ки дигарон бо намудҳои муайяни ҳайвонот маҳдуданд.

Саломатии Ягона (One Health), равиши ҳамгирои саломатист, ки вобастагии саломатии инсон, ҳайвон ва муҳитро эътироф мекунад.

Арзиши асосии назорати оби партов аз нигоҳи Саломатии Ягона дар он аст, ки ба баррасии маълумоти байторӣ, таҳлилҳои экологӣ ва дар ҳолати зарурӣ маълумоти саломатии инсон дар як сохтори ягонаи арзёбии хавф кӯмак мекунад.

Оқибатҳои мустақими иқтисодии бемориҳо

Шакли 4-и манбаъ модели роҳи таъсирро пешниҳод мекунад, ки оқибатҳои иқтисодии бемориҳои вирусиро ба талафоти мустақим ва ғайримустақим ҷудо мекунад.

Талафоти мустақим бештар бо беморӣ, марги ҳайвон, несткунии маҷбурӣ ва коҳиши истеҳсоли шир ё гӯшт алоқаманданд.

Дар баррасӣ барои ҳар гови ширдеҳи аз H5N1 клиникӣ зарардида тақрибан 950 доллари ИМА талафоти умумӣ гузориш шудааст. Аз ин маблағ тақрибан 335 доллари ИМА ба талафи истеҳсоли шир ва 615 доллари ИМА ба хароҷоти иваз кардани ҳайвон нисбат дода шудааст.

Дар таҳқиқоти қаблӣ оид ба хуруҷҳои PEDV дар истеҳсоли хукпарварии ИМА талафи тақрибан 3,7 миллион ҳайвон ва афзоиши ҷиддии фавти хукбачаҳо дар баъзе минтақаҳо гузориш шудааст.

Дар як арзёбии овардашуда дар баррасӣ оид ба таъсири ASFV дар Чин тақрибан 25,9 миллиард доллари ИМА талафоти истеҳсолӣ гузориш шудааст.

Талафоти ғайримустақими иқтисодӣ ва иҷтимоӣ

Таъсирҳои ғайримустақим метавонанд пас аз таҳти назорат гирифтани хуруҷ низ идома ёбанд. Санҷишҳои байторӣ, сармоягузорӣ ба биобехатарӣ, талафи нерӯи корӣ, вайроншавии нақшаҳои истеҳсолӣ, маҳдудиятҳои содирот ва мушкилоти занҷири таъминот ба ин гурӯҳ дохил мешаванд.

Дар баррасӣ гуфта мешавад, ки хароҷоти биобехатарӣ ва эмгузаронӣ вобаста ба PEDV дар Ҷопон тақрибан 1,18 миллиард йени ҷопонӣ, яъне дар арзёбии таҳқиқоти дахлдор тақрибан 11 миллион доллари ИМА будааст.

Моделҳои иқтисодии овардашуда барои хуруҷи ASFV дар Ветнам коҳиши тақрибан %0,4–1,8-и маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ ва аз 247 ҳазор то 1,2 миллион аз даст рафтани ҷойҳои кориро дар бар мегиранд.

Ин арзишҳо ба давраҳо, кишварҳо ва чаҳорчӯбаҳои гуногуни арзёбии иқтисодӣ тааллуқ доранд. Онҳоро барои сохтани як ҳисоби умумии ҷаҳонӣ мустақиман ҷамъ кардан мумкин нест.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот баррасии низоммандест, ки чаҳорчӯбаи ҳисоботии PRISMA 2020-ро риоя мекунад. Ба ҷойи аз нав чен кардани маълумоти таҳқиқоти ибтидоӣ, натиҷаҳои корҳои нашршударо тибқи меъёрҳои муайяни интихоб арзёбӣ мекунад.

Муҳаққиқон пойгоҳҳои Google Scholar, PubMed, Scopus ва Web of Science-ро барои таҳқиқоти англисие, ки то 30 ноябри 2025 нашр шудаанд, ҷустуҷӯ кардаанд.

Дар ҷустуҷӯ муродифҳои гуногуни мафҳумҳои оби партов, канализатсия, назорати экологӣ, чорводорӣ, патогенҳои вирусӣ, наҷосат, беморӣ ва мафҳумҳои марбут истифода шуданд.

Майдонҳои мувофиқи ҷустуҷӯ ва операторҳои Boolean ба пойгоҳҳо татбиқ шуда, манбаъҳо дар нармафзори EndNote 21.3 муттаҳид карда шуданд. Пас аз тозакунии худкори сабтҳои такрорӣ санҷиши дастӣ гузаронида шуд.

Меъёрҳои дохил кардани таҳқиқот

Манбаъ равиши тағйирёфтаи PICO-ро бо се блоки асосӣ татбиқ кардааст: чорводорӣ ё популятсияи марбут ба ҳайвонот; оби партов ё назорати экологӣ; патогенҳои вирусии пайдошаванда ё дубора пайдошаванда.

Таҳқиқот бояд ба низомҳои чорводорӣ марбут буда, матритсаҳои экологии мувофиқ, аз қабили оби партов, канализатсия, моеъи марбут ба пору ё ҷараёни партови кишоварзиро меомӯхтанд.

Таҳқиқоти танҳо оби партови шаҳрии аз одам сарчашма гирифташуда, агар ҷараёнҳои партови чорводорӣ махсус ҷудо нашуда бошанд, аз доира хориҷ шуданд.

Таҳқиқоте, ки танҳо ба генҳои муқовимати зиддимикробӣ равона шуда, ҳамзамон патогени ҳадафи чорводориро муайян намекарданд, низ хориҷ шуданд.

Ҷараёни интихоби PRISMA

Дар Шакли 2 аз 135 таҳқиқоти дар арзёбии мувофиқат хориҷшуда 78-то таҳқиқоти оби партови махсуси инсон, 13-то бе тамаркуз ба бемории пайдошаванда, 13-то таҳқиқоти мизбони номарбут, 4-то равона ба матритсаҳои экологии ғайр аз оби партов ва 27-то танҳо вобаста ба генҳои муқовимати зиддимикробӣ нишон дода шудаанд.

Фарқгузории методологӣ: 36 таҳқиқоти барои баррасии низомманд интихобшуда ва 19 таҳқиқоти ба синтези сифатӣ дохилшуда як шумора нестанд. Ин фарқ дар манбаъ нигоҳ дошта шудааст; набояд гумон кард, ки ҳамаи тафсирҳои миқдорӣ ва сифатӣ ба таври худкор ба ҳамон 36 таҳқиқот асос ёфтаанд.

Арзёбии хатари ғараз

Муаллифон изҳор мекунанд, ки хатари ғаразро дар таҳқиқоти дохилшуда бо истифода аз абзори Cochrane RoB 2 арзёбӣ кардаанд.

Панҷ соҳа баррасӣ шудааст:

• D1: Раванди тасодуфисозӣ.
• D2: Инҳироф аз дахолатҳои пешбинишуда.
• D3: Маълумоти нопурраи натиҷа.
• D4: Ченкунии натиҷа.
• D5: Интихоби натиҷаи гузоришшуда.

Дар Шакли 1-и манбаъ аломати сабз хатари пасти ғараз, зард баъзе нигарониҳо ва сурх хатари баланди ғаразро нишон медиҳад.

Дар график арзёбии нӯҳ таҳқиқот аз рӯи соҳаҳо нишон дода шудааст. Мушкилоти барҷаста махсусан ба ченкунии натиҷа ва фарқиятҳои методологӣ дар баъзе тарҳҳои таҳқиқотӣ марбутанд.

Диққати методологӣ: RoB 2 асосан барои таҳқиқоти тасодуфисозишуда таҳия шудааст. Дар баррасӣ бошад, он ба таҳқиқоти мушоҳидавӣ ва намунагирии экологӣ татбиқ шудааст. Аз ин рӯ, мувофиқати соҳаҳои арзёбӣ ба навъи таҳқиқот бояд алоҳида ба назар гирифта шавад. Графики намоёни нӯҳ таҳқиқот худ аз худ нишон намедиҳад, ки ҳамаи 36 таҳқиқот бо ҳамон сатҳи тафсилот чӣ гуна баҳогузорӣ шудаанд.

Дар матн барои арзёбии ибтидоӣ ҳарфҳои M.S. ва M.M.R., барои ҳалли ихтилофҳо M.D.G. нишон дода шудаанд. Тақсимоти ин нақшҳо бо ибораи “се арзёбандаи мустақил” дар матн пурра равшан карда нашудааст.

Технологияҳои асосии ошкорсозии молекулавӣ

Чаро оби партови ферма барои лаборатория душвор аст?

Оби партови чорводорӣ аксаран миқдори зиёди моддаи органикӣ, моддаҳои сахти ҳалнашуда, нахи растанӣ, хӯроки ҳазмнашуда, моддаҳои гумусӣ, намакҳои сафро ва дигар ҷузъҳои биохимиявиро дар бар мегирад.

Ин ҷузъҳо метавонанд филтратсияи намунаро душвор ва реаксияи PCR-ро боздоранд. Боздорӣ метавонад дар намунае, ки воқеан маводи вирусӣ дорад, ба сигнали заиф, натиҷаи манфии бардурӯғ ё ҳисоб шудани бори вирусӣ аз воқеӣ пасттар оварда расонад.

Илова бар ин, ҳангоми тағйир ёфтани навъи ҳайвон, тарзи нигоҳдорӣ, идоракунии пору ва истеъмоли об, таркиби физикӣ ва химиявии оби партов низ тағйир меёбад.

Аз ин рӯ, набояд интизор шуд, ки протоколи омодасозие, ки дар оби партови шаҳрии инсонӣ муваффақ аст, дар шлами поруи хук бо миқдори баланди моддаи сахт ҳамон иҷроишро медиҳад.

Усулҳои консентратсия ва истихроҷи вирус

Дар баррасӣ усулҳое ба монанди таҳшинкунӣ бо полиэтиленгликол (PEG), ултрафилтратсия, филтратсияи мембранаи электромутазод, ултрасентрифуга, таҳшинкунӣ бо пайвастагиҳои алюминий ва флокулятсия бо шири беравған муҳокима мешаванд.

Дар байни протоколҳои такмилёфтае, ки дар манбаъ баррасӣ шудаанд, таҳшинкунии PEG бо дастгирии экстракти гӯшт низ ҳаст. Ба сифати мисол равише оварда шудааст, ки %8 PEG-8000, 0,3 M NaCl ва инкубатсияи шабона дар 4 °C-ро дар бар мегирад.

Дар баъзе матритсаҳое, ки бо ултрафилтратсияи Amicon муқоиса шуданд, тақрибан %10–14 барқарорсозии вирус гузориш шудааст.

Ин арзишҳо кафолати умумии иҷроиш барои ҳамаи навъҳои оби партов нестанд. Онҳо вобаста ба навъи вирус, консентратсияи ибтидоӣ, хусусиятҳои матритса ва шароити омодасозии намуна тағйир ёфта метавонанд.

Талаботи асосии стандартсозӣ

Баррасӣ тавсия медиҳад, ки барои муқоисапазирии натиҷаҳои лабораторияҳои гуногун ҳаҷми намуна, вақт, нигоҳдорӣ, консентратсия, истихроҷи кислотаи нуклеинӣ, бартараф кардани ингибитор, назорати сифат ва ҳисоботдиҳии таҳлил ҳамоҳанг карда шаванд.

Дар манбаъ инчунин намунаҳои мушаххаси протокол, аз ҷумла ҳаҷми намунаи 40 mL, PEG-8000 ва ду соат сентрифуга дар 12.000 × g муҳокима шудаанд. Инҳо тавсияҳои усул ва мисолҳои адабиёт дар доираи баррасӣ мебошанд; нишон дода нашудааст, ки барои ҳамаи патогенҳо ба стандарти ягонаи ҳатмӣ табдил ёфта бошанд.

Муқоисаҳои байнилабораторӣ ва маводи истинодӣ барои муайян кардани фарқиятҳои аз усул сарчашмагиранда махсусан муҳиманд.

Натиҷаҳои интихобшудаи иқтисодӣ

Маҳдудияти тафсири рақамӣ: Ин ҷадвал ченкуниҳои нави иқтисодии як таҳқиқотро дар бар намегирад. Натиҷаҳо аз таҳқиқоти гуногуни аслӣ мебошанд, ки дар Ҷадвали 3-и баррасӣ арзёбӣ шудаанд. Бо сабаби фарқияти вақт, кишвар, усул ва доираи иқтисодӣ, ин арзишҳоро мустақиман ба як маҷмӯи умумии ҷаҳонӣ ҷамъ кардан мумкин нест.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Низомҳои оби партови вобаста ба чорводорӣ метавонанд барои пайгирии гардиши экологии омилҳои гуногуни вирусӣ истифода шаванд.
• Барои H5N1, JEV, PEDV, ASFV ва HEV ошкоршавӣ дар оби партов ё намунаҳои марбути экологӣ дар адабиёт гузориш шудааст.
• Дар баъзе таҳқиқоти ретроспективӣ сигналҳои генетикии вирусӣ пеш аз гузоришҳои клиникӣ муайян шудаанд.
• Навъи матритсаи оби партов ба ҳассосияти таҳлили молекулавӣ таъсир мерасонад.
• Миқдори баланди моддаи органикӣ ва ингибиторҳои PCR метавонанд муқоисаи боэътимоди миқдориро душвор созанд.
• Назорати экологӣ метавонад санҷишҳои ҳадафноки байторӣ ва қарорҳои биобехатариро дастгирӣ кунад.
• Равиши Саломатии Ягона барои ҳамгиро кардани назорати экологӣ бо маълумоти байторӣ ва саломатии ҷамъиятӣ чаҳорчӯбаи муносиб пешниҳод мекунад.
• Андозаи талафоти иқтисодӣ омӯзиши ошкорсозии бармаҳалро муҳим мегардонад.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Исбот намекунад, ки санҷиши оби партов ҳамаи вирусҳои чорводориро пеш аз аломатҳои клиникӣ ошкор мекунад.
• Нишон намедиҳад, ки RNA ё DNA-и вирусӣ дар намунаи оби партов дар ҳама ҳолат маънои вируси сирояткунандаро дорад.
• Нишон намедиҳад, ки аз як намунаи мусбати оби партов шумораи ҳайвоноти сироятшударо дақиқ ҳисоб кардан мумкин аст.
• Исбот намекунад, ки оби партов роҳи асосии интиқоли ҳамаи вирусҳои ошкоршуда мебошад.
• Нишон намедиҳад, ки ASFV барои одамон сирояти мустақими зоонозӣ ба вуҷуд меорад.
• Муддати огоҳии бармаҳали ретроспективии H5N1-ро ба муддати собити пешгӯӣ барои ҳамаи минтақаҳо табдил намедиҳад.
• Нишон намедиҳад, ки L-WBS дар ҳамаи шароити лабораторӣ ва ферма ба иҷроиши стандартӣ расидааст.
• Ҳисоб намекунад, ки ҳангоми ҷорӣ кардани назорати оби партов фоизи муайяни талафоти иқтисодии хуруҷ ҳатман пешгирӣ мешавад.
• Самаранокии иқтисодии системаро бо таҷрибаи нави мустақили саҳроӣ тасдиқ намекунад.

Холигиҳои асосии дониш

Холигии муҳимтарини дониш дар баррасӣ он аст, ки робитаи миқдорӣ байни бори вирусии экологӣ ва паҳншавии воқеии сироят дар сатҳи рама ба қадри кофӣ тасдиқ нашудааст.

Камбудии дувум он аст, ки усулҳои муқоисашаванда барои вирусҳои гуногун ва обҳои партови гуногуни ферма ҳанӯз ба қадри кофӣ стандартӣ нашудаанд.

Камбудии сеюм ин аст, ки вируси сирояткунанда ва боқимондаҳои маводи генетикии вирусӣ дар ҳар таҳлил ҷудо карда намешаванд.

Камбудии чорум зарурати санҷиши иҷроиши огоҳии бармаҳал дар муҳитҳои гуногуни кишоварзӣ дар вақти воқеӣ мебошад.

Камбудии панҷум он аст, ки баъзе вирусҳои ҳайвонот, ки тавассути хомӯшакҳо ё дигар векторҳои буғумпой интиқол меёбанд, бо оби партов ба қадри кофӣ пайгирӣ намешаванд. Манбаъ вируси забони кабуд (BTV), вируси бемории пӯсти гиреҳдори говҳо (LSDV) ва вируси таби водии Рифт (RVFV)-ро ҳамчун намунаҳои ин маҳдудият муҳокима мекунад.

Равиши пешниҳодшуда барои татбиқи оянда

Баррасӣ тавсия медиҳад, ки дар кишварҳои дорои зерсохтори пешрафтаи лабораторӣ мубодилаи маълумоти вақти воқеӣ байни секвениронии насли нав, метагеномикаи экологӣ ва низомҳои байторӣ рушд дода шавад.

Дар минтақаҳои дорои захираҳои маҳдудтар бошад, тавсия мешавад, ки дар нуқтаҳое чун қассобхонаҳои хавфнок, бозорҳои ҳайвоноти зинда ва хатҳои муайяни партови чорводорӣ ба скрининги арзонтари RT-qPCR афзалият дода шавад.

Дар ҳар ду равиш натиҷаҳои оби партов бояд бо назорати клиникии ҳайвонот, дар ҳолати зарурӣ назорати векторҳо ва низомҳои дахлдори гузоришдиҳии саломатии ҷамъиятӣ якҷо арзёбӣ шаванд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: Wastewater as Sentinel for Emerging Viral Diseases in Livestock: A Systematic Review.

Муаллифон: Mishuk Shaha; Ashutosh Das; Joyshri Saha; Md. Mizanur Rahaman; Mukta Das Gupta; Saranika Talukder; Subir Sarker.

Муаллифи масъул: Subir Sarker.

Муассисаҳо: Department of Genetics and Animal Breeding, Faculty of Veterinary Medicine, Chattogram Veterinary and Animal Sciences University, Bangladesh; Department of Economics, Noakhali Government College, Bangladesh; Biomedical Sciences and Molecular Biology, College of Medicine and Dentistry, James Cook University, Australia; Australian Institute of Tropical Health and Medicine, James Cook University, Australia; Department of Microbiology and Veterinary Public Health, Chattogram Veterinary and Animal Sciences University, Bangladesh; College of Science and Engineering, James Cook University, Australia.

Маҷалла: Viruses.

Ношир: MDPI.

Сабти библиографӣ: Viruses 2026, 18(3), 385.

DOI: 10.3390/v18030385.

Пайванди расмии нашр: https://www.mdpi.com/1999-4915/18/3/385

Санаи нашр: 19 марти 2026. Мақола 22 феврали 2026 гирифта, 11 марти 2026 бознигарӣ ва 17 марти 2026 қабул шудааст.

Навъи таҳқиқот: Баррасии низомманди рецензияшуда. Ҷанбаҳои экологӣ, байторӣ, эпидемиологӣ ва иқтисодии назорати вирусӣ дар асоси оби партови чорводориро арзёбӣ мекунад.

Усули таҳқиқот: Ҷустуҷӯи адабиёт дар асоси PRISMA 2020; пойгоҳҳои Google Scholar, PubMed, Scopus ва Web of Science; чаҳорчӯбаи тағйирёфтаи PICO; меъёрҳои муайяни дохилкунӣ ва хориҷкунӣ; идоракунии сабтҳо ва такрорҳо бо EndNote 21.3; арзёбии хатари ғарази Cochrane RoB 2, ки дар манбаъ гузориш шудааст; синтези сифатии илмӣ.

Давраи ҷустуҷӯ: Таҳқиқоти то 30 ноябри 2025 нашршуда.

Интихоби таҳқиқот: 4394 сабт муайян шуд; 1435 унвон ва хулоса санҷида шуд; 171 матни пурра аз рӯи мувофиқат арзёбӣ шуд; 36 таҳқиқот ба баррасии низомманд интихоб ва 19 таҳқиқот ба синтези сифатӣ дохил гардид.

Омилҳои вирусии афзалиятнок: Зукоми парандаи хеле патогенӣ A(H5N1), вируси энсефалити ҷопонӣ (JEV), вируси дарунравии эпидемии хук (PEDV), вируси вабои африқоии хук (ASFV) ва вируси гепатити E (HEV).

Технологияҳои асосии молекулавӣ: RT-PCR, RT-qPCR, qPCR, PCR-и рақамии қатрагӣ, равишҳои амплификатсияи изотермӣ, низомҳои PCR вобаста ба қобилияти ҳаёт ва секвениронии насли нав.

Муҳитҳои экологии баррасишуда: Хатҳои оби партови вобаста ба чорводорӣ, шламҳои поруи ҳайвонот, дренажҳои ферма, лагунаҳои пору, обҳои партови қассобхона ва дигар ҷараёнҳои партове, ки ба манбаи кишоварзӣ нисбат додан мумкин аст.

Маълумоти нави таҷрибавӣ: Таҳқиқот маъракаи нави намунагирӣ ё маҷмӯи мустақили маълумоти лабораторӣ тавлид накардааст. Натиҷаҳо аз таҳқиқоти нашршуда ҷамъоварӣ шудаанд.

Шакли 1: Намоиши чароғаки роҳ барои арзёбии хатари ғарази RoB 2 дар нӯҳ таҳқиқот.

Шакли 2: Ҷараёни интихоби таҳқиқоти PRISMA; 4394 сабти ибтидоӣ, 36 таҳқиқоти баррасии низомманд ва 19 таҳқиқоти синтези сифатӣ.

Шакли 3: Модели консептуалӣ, ки муайянкунандаҳои экологӣ, кишоварзӣ, микробӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодии вирусҳои нави чорводориро дар оби партов муттаҳид мекунад.

Шакли 4: Модели роҳи таъсир, ки таъсирҳои мустақим ва ғайримустақими иқтисодии бемориҳоро нишон медиҳад.

Ҷадвали 1: Хусусиятҳои морфологӣ, геномӣ, мизбон ва ошкорсозии панҷ вируси афзалиятнок.

Ҷадвали 2: Ошкоршавиҳои вирусии гузоришшуда дар обҳои партови вобаста ба чорводорӣ, кишварҳо, манбаъҳои экологӣ ва робитаҳои эпидемиологӣ.

Ҷадвали 3: Натиҷаҳои аз таҳқиқоти гуногун овардашуда дар бораи таъсири бемориҳои вирусӣ ба истеҳсол, тиҷорат, иқтисод ва ҷомеа.

Иҷозатнома: Иҷозатномаи дастрасии кушоди Creative Commons Attribution (CC BY).

Маблағгузорӣ: Муаллифон гузориш додаанд, ки ин таҳқиқот маблағгузории беруна нагирифтааст.

Сипосгузорӣ ва изҳороти ҷудогонаи дастгирӣ: Гузориш шудааст, ки Subir Sarker соҳиби Australian Research Council Discovery Early Career Researcher Award (DE200100367), ки аз ҷониби Ҳукумати Австралия маблағгузорӣ мешавад, мебошад. Манбаъ инчунин мегӯяд, ки Ҳукумати Австралия дар тарҳи таҳқиқот, таҳлили маълумот, қарори нашр ва омодасозии мақола нақш надоштааст. Ин изҳороти мукофоти шахсӣ ҳамчун маблағгузории мустақими берунаи худи таҳқиқот тафсир нашудааст.

Кумитаи ахлоқ: Ҳамчун татбиқнопазир гузориш шудааст.

Ризоияти огоҳона: Ҳамчун татбиқнопазир гузориш шудааст.

Дастрасии маълумот: Гуфта шудааст, ки маълумоти нав тавлид нашудааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон изҳор кардаанд, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Саҳми муаллифон: Консептуализатсия M.S., A.D. ва S.S.; усул M.S., A.D. ва J.S.; нармафзор M.S. ва M.M.R.; валидатсия M.S., A.D., J.S. ва S.S.; таҳлили формалӣ M.S. ва M.M.R.; таҳқиқот M.S. ва J.S.; куратсияи маълумот M.S. ва J.S.; лоиҳаи аввалия M.S.; бозбинӣ ва таҳрир M.S., A.D., M.M.R., M.D.G., S.T. ва S.S.; машварат A.D. ва S.S.; гирифтани маблағгузорӣ S.S. гузориш шудааст.

Маводи иловагӣ: Table S1: PRISMA checklist; Table S2: Risk-of-bias assessment. Маводи иловагӣ дар саҳифаи расмии нашри MDPI пешниҳод шудааст.

Диққати методологӣ 1: Дар манбаъ абзори RoB 2 барои таҳқиқоти мушоҳидавии экологӣ истифода шудааст. Мувофиқати методологии соҳаи стандартии истифодаи абзор бо тарҳҳои таҳқиқотии баррасӣ бояд алоҳида ба назар гирифта шавад.

Диққати методологӣ 2: Дар ҳоле ки Шакли 1-и манбаъ арзёбии намоёни хатари ғаразро барои нӯҳ таҳқиқот пешниҳод мекунад, ҷараёни PRISMA нишон медиҳад, ки 36 таҳқиқот интихоб ва 19 таҳқиқот ба синтези сифатӣ дохил шудаанд. Ин сатҳҳо набояд бо ҳам омехта шаванд.

Диққати методологӣ 3: Бартарии огоҳии бармаҳал дар бисёр мисолҳо бо натиҷаҳои ретроспективӣ дастгирӣ мешавад. Муддати огоҳии бармаҳале, ки бо татбиқҳои проспективӣ тасдиқ шуда, ба ҳамаи низомҳои чорводорӣ умумӣ карда шавад, пешниҳод нашудааст.

Диққати методологӣ 4: Ошкор шудани маводи генетикӣ дар оби партовро ҳамчун мавҷудияти вируси сирояткунанда ё паҳншавии дақиқ дар рама тафсир кардан мумкин нест.

Диққати методологӣ 5: Натиҷаҳои иқтисодӣ арзёбиҳои таъсири беморӣ аз таҳқиқоти гуногуни аслӣ мебошанд, ки дар баррасӣ оварда шудаанд; онҳо сарфаи ченшудаи хароҷот аз назорати оби партов нестанд.

Маҳдудияти истифодаи илмӣ: Ин мақолаи Verianla усул, чаҳорчӯбаи эпидемиологӣ, омилҳои вирусӣ, мушкилоти техникӣ ва натиҷаҳои иқтисодии баррасии низомманди аслиро дар сохтори мустақили омӯзишӣ шарҳ медиҳад. Барои ташхиси клиникӣ, арзёбии хавфи экологӣ, таҳияи протоколи лабораторӣ ё қарорҳои расмӣ оид ба ҳаракати ҳайвонот бояд таҳқиқоти аслӣ ва роҳнамоҳои техникии амалкунандаи мақомоти дахлдори байторӣ асос гирифта шаванд.