Ushbu tizimli sharh chorvachilik xo‘jaliklaridan kelib chiqadigan oqova suvlardan paydo bo‘layotgan va qayta paydo bo‘layotgan virusli kasalliklarni kuzatish uchun erta ogohlantirish ko‘rsatkichi sifatida foydalanishni o‘rganadi. Chorvachilikka oid oqova suvga asoslangan kuzatuv (Livestock Wastewater-Based Surveillance, L-WBS), xo‘jalik oqova suvlari, hayvon go‘ngi bilan bog‘liq suyuq muhitlar va qishloq xo‘jaligi chiqindi oqimlaridagi patogenlarning molekulyar ko‘rsatkichlarini tahlil qilib, hayvon populyatsiyalarida virus aylanishini kuzatishga yordam beradigan ekologik kuzatuv yondashuvidir. Tadqiqot PRISMA 2020 doirasida Google Scholar, PubMed, Scopus va Web of Science ma’lumotlar bazalarida 30 noyabr 2025 gacha chop etilgan ishlarni ko‘rib chiqqan; 4394 yozuvdan 36 tadqiqotni tizimli sharhga, ulardan 19 tasini sifat sinteziga kiritgan. Ustuvor virusli omillar yuqori patogenli qush grippi A(H5N1), Yapon ensefaliti virusi (JEV), cho‘chqalarning epidemik diareya virusi (PEDV), Afrika cho‘chqa vabosi virusi (ASFV) va gepatit E virusi (HEV)dir. Sharh ekologik virus ko‘rsatkichlari ayrim epidemiyalarda klinik xabarlardan oldin aniqlanishi mumkinligini, biroq real vaqtdagi erta ogohlantirish muvaffaqiyati va poda darajasidagi kasallik tarqalishi bilan miqdoriy bog‘liqliklari hali yetarlicha tasdiqlanmaganini ko‘rsatadi.

Tadqiqot, shuningdek, viruslarning oqova suvga kirish yo‘llari, atrof-muhitda saqlanib qolishi, iqlim va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish tizimlarining kasallik dinamikasiga ta’siri, bevosita va bilvosita iqtisodiy yo‘qotishlar hamda Yagona salomatlik (One Health) yondashuvi bilan integratsiyalashgan kuzatuv imkoniyatlarini baholaydi. Ko‘rib chiqilgan iqtisodiy misollar orasida H5N1 sababli zararlangan har bir sut sigiri uchun taxminan 950 AQSh dollari va Xitoydagi Afrika cho‘chqa vabosi bilan bog‘liq taxminan 25,9 milliard AQSh dollari ishlab chiqarish yo‘qotishi mavjud. Bu qiymatlar turli asl tadqiqotlardan olingan kasallik ta’sirlaridir; L-WBS qo‘llanilishi tufayli o‘lchangan tejamkorlik emas. Asosiy metodologik cheklovlar hayvon go‘ngi va xo‘jalik oqova suvlarining murakkab tarkibi, standartlashtirilmagan namuna tayyorlash usullari, virus nuklein kislotasi bilan infeksion virus o‘rtasidagi farq va erta ogohlantirish imkoniyatining katta darajada retrospektiv dalillarga tayanishidir.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Chorvachilikda paydo bo‘ladigan yuqumli kasalliklar faqat hayvonlar salomatligiga ta’sir qilmaydi. Sut va go‘sht ishlab chiqarish, hayvonlarning harakati, xalqaro savdo, qishloq aholisi tirikchiligi, oziq-ovqat xavfsizligi va ayrim zoonoz omillar mavjud bo‘lganda inson salomatligi ham kasallik oqibatlaridan ta’sirlanishi mumkin.

Intensiv chorvachilik xo‘jaliklarida ko‘p sonli hayvonlarning cheklangan hududlarda saqlanishi, hayvonlar va mahsulotlarning turli hududlar o‘rtasida tashilishi, umumiy suv va ozuqa manbalari hamda yetarli bo‘lmagan bioxavfsizlik amaliyotlari kasalliklarning tarqalishini osonlashtirishi mumkin.

An’anaviy veterinariya kuzatuvi ko‘pincha hayvonlardagi klinik belgilarni baholash, individual biologik namunalar va kasallik xabarlariga asoslanadi. Biroq virus tashuvchi barcha hayvonlar bir vaqtda klinik belgi ko‘rsatmasligi mumkin. Ayrim infeksiyalarda virus ajralishi kasallik belgilaridan oldin boshlanishi mumkin.

Oqova suvga asoslangan kuzatuv shu sababli hayvon populyatsiyasidan birma-bir namuna olish o‘rniga hayvonlardan atrof-muhitga tarqaladigan biologik signallarni o‘rganishni maqsad qiladi. Xo‘jalikdagi go‘ng chuquri, hayvonxonalardan keladigan yuvish suvi yoki muayyan qishloq xo‘jaligi oqova suv liniyasi atrof-muhitda aylanayotgan virusli omillar haqida ma’lumot olib yurishi mumkin.

Shunga qaramay, oqova suv namunasining musbat bo‘lishi o‘z-o‘zidan ma’lum sondagi hayvonlar zararlanganini, virus hali ham yuqumli ekanini yoki ekologik yuqish sodir bo‘lganini ko‘rsatmaydi. L-WBS klinik veterinariya ma’lumotlari bilan birgalikda talqin qilinishi kerak bo‘lgan qo‘shimcha ko‘rsatkichdir.

Chorvachilikda oqova suvga asoslangan kuzatuv qanday ishlaydi?

Chorvachilikda oqova suvga asoslangan kuzatuv hayvonlar najas, siydik, ajralma yoki boshqa biologik materiallar orqali atrof-muhitga chiqarishi mumkin bo‘lgan virus ko‘rsatkichlarini xo‘jalik oqova suvlarida yig‘ish, mos usullar bilan konsentratsiyalash va molekulyar tahlil orqali aniqlash jarayonidir. Olingan natijalar ekologik virus aylanishini kuzatish, ehtimoliy kasallik ko‘payishlarini aniqlash va maqsadli veterinariya tekshiruvini qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatiladi; ularning o‘zi infeksiya tashxisi yoki epidemiya tasdig‘i o‘rnini bosa olmaydi.

Virusning oqova suvga yetib borish yo‘llari

Hayvonlar infeksiya vaqtida virus materialini najas, siydik, sut, qon yoki boshqa ajralmalar bilan atrof-muhitga chiqarishi mumkin. Virus materialining oqova suvga qaysi yo‘l bilan o‘tishi virus xo‘jayini va infeksiyaning biologik xususiyatlariga bog‘liq.

Cho‘chqa xo‘jaliklarida najas va go‘ng shlamlari muhim namuna olish muhitlari bo‘lishi mumkin. Sut chorvachiligi xo‘jaliklarida esa hayvonxonalarni tozalash va sut ishlab chiqarishga oid yuvish suvlari turli biologik materiallarni tashishi mumkin.

So‘yish joylarida qon, to‘qima suyuqliklari va yuvish suvlari; qishloq xo‘jaligi drenajlarida esa go‘ng tashuvchi yuzaki oqim ekologik namunaning tarkibiga ta’sir qilishi mumkin.

Tadqiqot doirasida umumiy shahar oqova suv tizimlari faqat qishloq xo‘jaligi yoki chorvachilik bilan bog‘liq manbalarni alohida ajratish mumkin bo‘lgan hollardagina chorvachilik kuzatuvi uchun mazmunli deb hisoblangan. Bu farqlash shahar oqova suvidagi signalni xato ravishda muayyan hayvon xo‘jaligiga bog‘lamaslik uchun muhimdir.

Oqova suv namunasidan molekulyar natijagacha bo‘lgan jarayon

L-WBS amaliyotlarining asosiy ish jarayoni manbada ko‘rib chiqilgan usullarga tayangan holda quyidagi bosqichlar bilan izohlanishi mumkin:

1. Namuna olish nuqtasini belgilash: Hayvonxona drenaji, go‘ng lagunasi, qishloq xo‘jaligi chiqindi liniyasi yoki so‘yish joyi chiqishi kabi manbasi aniqlanadigan muhit tanlanadi.
2. Namuna olish: Oqova suv yoki go‘ng bilan bog‘liq suyuqlikdan vakillik qiluvchi namuna olinadi. Namunaning tarkibi hayvon turi va chiqindilarni boshqarish tizimiga qarab o‘zgarishi mumkin.
3. Dastlabki ishlov: Ortiqcha qattiq modda, tolalar, cho‘kma va tahlilga xalaqit berishi mumkin bo‘lgan komponentlar uchun mos ajratish jarayonlari qo‘llanadi.
4. Virusni konsentratsiyalash: Kam miqdordagi virus materialini aniqlashni osonlashtirish uchun cho‘ktirish, filtrlash yoki boshqa konsentratsiyalash usullaridan foydalanish mumkin.
5. Nuklein kislotani ajratib olish: Maqsad virus genomiga qarab RNA yoki DNA olinadi.
6. Molekulyar aniqlash: RT-qPCR, qPCR, ddPCR yoki sekvenslash kabi mos tahlillar yordamida maqsad virus materiali qidiriladi.
7. Ma’lumotlarni talqin qilish: Natijalar namuna olish vaqti, ekologik o‘zgaruvchilar, hayvon salomatligi yozuvlari va boshqa kuzatuv ma’lumotlari bilan birga baholanadi.
8. Maqsadli aralashuv: Ekologik ogohlantirish zarur bo‘lganda qo‘shimcha klinik test, bioxavfsizlik tekshiruvi yoki tegishli kasallikka mos veterinariya aralashuvini boshlashi mumkin.

Bu jarayon tizimli sharhda ko‘rib chiqilgan usullarning izohli sintezidir; sharh mualliflari barcha bosqichlarni bitta xo‘jalikda qo‘llagan yangi tajriba sxemasi emas.

An’anaviy klinik kuzatuvdan farqi

An’anaviy kuzatuv ko‘pincha kasal yoki gumon qilingan hayvonlardan olingan namunalarga asoslanadi. Oqova suv kuzatuvi esa podadan atrof-muhitga tarqaladigan birlashgan biologik signallarni o‘rganadi.

Bu yondashuv klinik belgi ko‘rsatmaydigan hayvonlardan kelib chiqadigan virus materialini kuzatish imkonini berishi mumkin. Biroq guruhli namuna olish qaysi hayvon zararlanganini bevosita aniqlay olmaydi.

Shuning uchun L-WBSning kuchi individual tashxis qo‘yishida emas, balki kengroq hayvon populyatsiyasida maqsadli tekshiruvni talab qilishi mumkin bo‘lgan ekologik o‘zgarishlarni aniqlashidadir.

Oqova suv monitoringi hayvon kasalliklari uchun qanday erta ogohlantirish berishi mumkin?

Oqova suv monitoringi virus materialining zararlangan hayvonlardan atrof-muhitga chiqarilishi klinik belgilar sezilishidan yoki rasmiy holat xabarlaridan oldin sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan vaziyatlarda erta ogohlantirish berishi mumkin. Sharhda, ayniqsa H5N1 bilan bog‘liq AQSh oqova suv tadqiqotlarida klinik xabarlardan oldin aniqlangan signallar keltirilgan; biroq bu vaqt ustunligi barcha xo‘jaliklar, barcha viruslar yoki barcha namuna olish tizimlari uchun prospektiv ravishda tasdiqlangan doimiy muddat emas.

Klinik kasallik va ekologik virus ajralishi nega turli vaqtda paydo bo‘lishi mumkin?

Virusli infeksiyada xo‘jayin organizmdan virus materialining ajralishi bilan yaqqol kasallik belgilarining paydo bo‘lishi bir vaqtda sodir bo‘lishi shart emas. Bundan tashqari, xo‘jalikda belgilarni sezish, veterinariya namunasini olish, laboratoriya tashxisini yakunlash va rasmiy xabar berish vaqt talab qilishi mumkin.

Oqova suvda virus signalini muntazam kuzatish ayrim hollarda ushbu xabar berish zanjiridan oldin ekologik o‘zgarishni aniqlashi mumkin.

Biroq ekologik signal qanchalik erta paydo bo‘lishi namuna olish chastotasi, hayvonlarning virus ajratish dinamikasi, oqova suv oqimi, laboratoriyaning analitik sezgirligi va qayd tizimlarining xabar berish tezligiga bog‘liq.

H5N1 bilan bog‘liq erta ogohlantirish misoli

Sharh 2024 yilda AQShda sut qoramollari va parrandalar bilan bog‘liq yuqori patogenli qush grippi A(H5N1) epidemiyalari paytida kommunal oqova suv tizimlarida influenza A ning H5 kichik turiga oid genetik material aniqlanganini keltiradi.

Ayniqsa Texasdagi oqova suvni tozalash inshootlarida aniqlangan H5 RNA ko‘payishlari ayrim mahalliy sut qoramoli infeksiyalari haqida birinchi rasmiy xabarlardan bir necha hafta oldin kuzatilgani retrospektiv tahlillarda bildirilgan.

Bu misol ekologik kuzatuvning erta ogohlantirish salohiyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq oqova suvdagi H5 signali qay darajada sut qoramollari, parrandalar yoki yovvoyi qushlardan kelib chiqqanini har doim bevosita aniqlab bo‘lmaydi.

Nega erta ogohlantirish da’vosini tasdiqlash kerak?

Retrospektiv tadqiqotlarda epidemiya sodir bo‘lgan vaqt ma’lum bo‘ladi. Tadqiqotchilar avvalgi oqova suv yozuvlarini ushbu ma’lum vaqt chizig‘i bilan solishtirishlari mumkin.

Real vaqtli erta ogohlantirish tizimi esa epidemiya hali tasdiqlanmagan paytda yolg‘on signal va o‘tkazib yuborilgan hodisa xavflarini boshqarib qaror qabul qilishi kerak.

Shuning uchun manba chorvachilikka oid oqova suv kuzatuvining aniq oldindan ogohlantirish muddatini belgilash uchun turli geografiyalarda real vaqtli, prospektiv kohort va dala tadqiqotlari zarurligini ta’kidlaydi.

Qaysi chorvachilik viruslarini oqova suvda kuzatish mumkin?

Sharhning ustuvor virusli omillari H5N1, JEV, PEDV, ASFV va HEVdir. Bu viruslar genom tuzilishi, xo‘jayin turi, ekologik ajralish, yuqish yo‘li va molekulyar aniqlash usuli jihatidan farqlanadi. Ularning oqova suvda aniqlanishi barchasi bir xil tarzda suv orqali yuqishini yoki bir xil darajada zoonoz xavf tug‘dirishini anglatmaydi.

Yuqori patogenli qush grippi A(H5N1)

H5N1 Orthomyxoviridae oilasidagi influenza A virusining yuqori patogenli qush grippi bilan bog‘liq kichik turlaridan biridir. Umumiy genom hajmi taxminan 13,5 kb bo‘lgan, sakkiz segmentli, manfiy yo‘nalishli bir zanjirli RNA virusidir.

Virus, ayniqsa parrandalarda og‘ir kasallik va yuqori o‘lim ko‘rsatkichlariga sabab bo‘lishi mumkin. So‘nggi epidemiyalarda sut qoramollariga o‘tishi kuzatilgani veterinariya va jamoat salomatligi kuzatuvi qamrovini kengaytirdi.

Sut qoramollarida yelin to‘qimasiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan infeksiyalarda virusning sutga ajralishi muhimdir. Xo‘jalik tozalash suvlari, hayvon harakati, yovvoyi qushlardan kelib chiqadigan ekologik ifloslanish va sut ishlab chiqarish bilan bog‘liq chiqindi oqimlari ekologik signallarga hissa qo‘shishi mumkin.

Sharh salqin sharoitlarda H5N1 suv va oqova suv muhitlarida ma’lum muddat saqlanib qolishi mumkinligini; UV, issiqlik va dezinfeksiya esa virus yaxlitligi va infeksionligini kamaytirishi mumkinligini bildiradi.

Oqova suv tahlillarida gibrid tutib olishga asoslangan virom sekvenslash va tomchili raqamli RT-PCR kabi usullar qo‘llanishi mumkin.

H5N1ning oqova suvda aniqlanishi xo‘jalik hayvonlarida yoki atrof-muhitda virus aylanishiga oid ogohlantirish berishi mumkin. Biroq bu o‘z-o‘zidan inson infeksiyasi yoki muayyan podadagi holatlar sonini isbotlamaydi.

Yapon ensefaliti virusi (JEV)

Yapon ensefaliti virusi Flaviviridae oilasiga mansub, taxminan 11 kb uzunlikdagi musbat yo‘nalishli bir zanjirli RNA genomiga ega virusdir.

JEV epidemiologiyasida chivin vektorlari muhim rol o‘ynaydi. Cho‘chqalar virusning ko‘payishiga hissa qo‘shuvchi xo‘jayinlardir; qush rezervuarlari va chivinlar kasallikning ekologik aylanishi uchun muhim.

Cho‘chqalarda reproduktiv muvaffaqiyatsizlik, o‘lik tug‘ilish, mumiyolangan homilalar va ayniqsa sezgir hayvonlarda og‘ir kasallik yuzaga kelishi mumkin. Odamlarda esa og‘ir nevrologik infeksiya rivojlanishi mumkin.

Cho‘chqa turar joylari, chuqurlar, lagunalar va bog‘liq oqova suv tizimlari virus genetik materialini kuzatish mumkin bo‘lgan ekologik maydonlardir.

Biroq JEV uchun suv namunasida musbat molekulyar natija olish kasallikning asosiy yuqish yo‘li oqova suv ekanini ko‘rsatmaydi. Chivin populyatsiyalari va mavsumiy ekologik sharoitlarni kuzatish kuzatuvning muhim qo‘shimchalaridir.

Sharh JEVni RT-qPCR orqali kuzatishni va bu ma’lumotlarni chivinlarni nazorat qilish, hayvon salomatligini kuzatish, emlash va Yagona salomatlik xabar berish tizimlari bilan birgalikda baholashni tavsiya qiladi.

Cho‘chqalarning epidemik diareya virusi (PEDV)

PEDV Coronaviridae oilasiga mansub, taxminan 28 kb hajmdagi musbat yo‘nalishli bir zanjirli RNA genomiga ega alfakoronavirusdir.

Virus cho‘chqalarning ichak hujayralariga ta’sir qilib, ayniqsa yangi tug‘ilgan va emizikli bolalarda og‘ir diareya, qusish va suyuqlik yo‘qotishiga sabab bo‘lishi mumkin. Manba sezgir yangi tug‘ilgan cho‘chqa bolalarida ayrim epidemiya sharoitlarida o‘lim ko‘rsatkichi %100 ga yetishi mumkinligini bildiradi.

PEDV najas orqali kuchli ajralishi mumkin. Ifloslangan hayvonxonalarni tozalash, hayvon tashish transportini yuvish, go‘ng chuqurlari va oqova suv shlamlari virusning ekologik aylanishida rol o‘ynashi mumkin.

Sharhda ko‘rib chiqilgan tadqiqotlarda PEDV RNA si cho‘chqa go‘ngi, xo‘jalik oqova suvi va ayrim suv muhitlarida aniqlangani qayd etiladi.

PEDV uchun muhim metodologik farq virus RNA sini RT-qPCR orqali aniqlash bilan namunada infeksiya hosil qila oladigan virus borligini biologik tajribalar orqali tasdiqlash o‘rtasidadir.

Shu sababli oqova suv kuzatuvini faqat bor/yo‘q tahlili sifatida emas, mos hollarda virusning ekologik infeksionligini baholovchi qo‘shimcha testlar bilan birga ko‘rib chiqish kerak.

Afrika cho‘chqa vabosi virusi (ASFV)

ASFV Asfarviridae oilasiga mansub, katta ikki zanjirli DNA genomiga ega virusdir. Manba 1-jadvalda genom hajmini taxminan 170–194 kb oralig‘ida beradi.

Virus uy cho‘chqalari va turli yovvoyi cho‘chqa turlariga ta’sir qiladi. Og‘ir klinik shakllarda yuqori isitma, qon ketish va yuqori o‘lim kuzatilishi mumkin.

ASFV ayniqsa cho‘chqachilikda juda katta iqtisodiy yo‘qotishlarga sabab bo‘lishi va atrof-muhitda saqlanib qolishi mumkinligi bilan muhimdir.

Zararlangan hayvonlarning najasi, siydigi, qoni va boshqa ifloslangan materiallari xo‘jalik oqova suviga yoki yuzaki oqimga qo‘shilishi mumkin. Manbada ASFV past harorat va mos organik muhit sharoitida uzoq vaqt saqlanib qolishi, masalan 4 °C suvda 60 kundan ortiq davomiylik qayd etilgani keltiriladi.

ASFV DNA si qPCR va boshqa molekulyar usullar bilan aniqlanishi mumkin. Biroq DNAning topilishi virus hali infeksion ekanini kafolatlamaydi.

Sharhda organik ifloslantiruvchilar mavjud namunalarda virusni aniqlash qiyinlashishi va infeksion virusni inaktiv materialdan ajratish uchun PMA/EMA kabi hayotiylik bilan bog‘liq PCR yondashuvlari o‘rganilayotgani qayd etiladi.

Zoonoz farqi: ASFV hayvonlar salomatligi va iqtisodiy xavfsizlik nuqtai nazaridan nihoyatda muhim bo‘lsa-da, odamlarda infeksiya keltirib chiqarishi isbotlangan zoonoz virus emas. Shu sababli uning iqtisodiy va ekologik ta’sirlarini odamlarga bevosita yuqish da’vosi bilan aralashtirmaslik kerak.

Gepatit E virusi (HEV)

HEV Hepeviridae oilasiga mansub, taxminan 7,2 kb hajmdagi musbat yo‘nalishli bir zanjirli RNA genomiga ega virusdir. Cho‘chqalar, ayniqsa odamlarga yuqishi mumkin bo‘lgan HEV genotip 3 va 4 uchun muhim hayvon rezervuarlaridir.

Cho‘chqalarda infeksiya ko‘pincha yaqqol klinik belgilar bermasligi mumkin. Aksincha, virus materialining najas bilan ajralishi ekologik va oziq-ovqat orqali yuqish nuqtai nazaridan muhim.

HEVning ekologik aylanishida oqova suv, cho‘chqa go‘ngi va ifloslangan suv manbalari o‘rganiladi.

Manba HEV najasda qobiqsiz, qonda esa psevdokobiq bilan qoplangan shakllarda bo‘lishi mumkinligini qayd etadi. Bu strukturaviy farqlar ekologik chidamlilik va tahlil usullarini baholash uchun muhimdir.

HEVning ayrim hayvonlardan odamlarga yuqishi mumkinligi, ayniqsa chorvachilik xodimlari, so‘yish joyi xodimlari va oziq-ovqat xavfsizligi tizimlari uchun kuzatuv ehtiyojini oshiradi.

Beshta ustuvor virusni taqqoslash

Ushbu jadval viruslar bir xil ekologik kuzatuv yondashuvi doirasida baholansa-da, turli biologik xususiyatlarga ega ekanini ko‘rsatadi. Genom tuzilishidagi farq ishlatiladigan molekulyar usul va nuklein kislotani ajratib olish strategiyasiga ta’sir qiladi.

Oqova suvda virus RNA si yoki DNA si aniqlanishi yuqumli virus borligini isbotlaydimi?

Yo‘q. RT-qPCR, qPCR yoki ddPCR bilan virus RNA si yoki DNA si aniqlanishi tahlil qilinayotgan namunada maqsad virusga oid genetik material borligini ko‘rsatadi; virus infeksiya keltirib chiqara oladigan holatda ekanini yoki namunadagi barcha virus zarrachalari hayotiyligini saqlaganini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi. Ayniqsa PEDV va ASFV uchun sharhda bu farq ta’kidlanib, infeksionlik testlari yoki mos hayotiylik bilan bog‘liq molekulyar usullar bilan qo‘shimcha baholash zarurligi tushuntiriladi.

Nuklein kislota va infeksion virus o‘rtasidagi farq

Virus fizik yoki kimyoviy omillar bilan inaktivatsiya qilingandan so‘ng uning genomining ayrim qismlari atrof-muhitda qolishda davom etishi mumkin. Molekulyar test bu qoldiqlarni ham aniqlashi mumkin.

Shu sababli ekologik musbatlik uchta alohida savolning barchasiga javob bermaydi: virusning genetik materiali bormi, infeksion virus bormi va kuzatilgan signal faol hayvon infeksiyasidan kelib chiqyaptimi?

Bu savollarni ajratish ekologik monitoringdan keraksiz signal bermasdan yoki haqiqiy xavfni kamaytirib ko‘rsatmasdan foydalanish imkonini beradi.

Virus turi va ekologik barqarorlik

Viruslarning atrof-muhitda qancha vaqt saqlanishi harorat, pH, quyosh nuri, suv tarkibi, organik modda miqdori va virus zarrachasining tuzilishiga bog‘liq.

Sharh H5N1, JEV, PEDV, ASFV va HEV uchun turli saqlanish xususiyatlarini keltiradi. Biroq bu muddatlarning barchasi bir xil tajribaviy oqova suv tarkibida o‘lchanmagan.

Masalan, ASFVning ayrim sovuq muhitlarda uzoq vaqt saqlanishi bilan HEVning qobiqsiz tuzilishi suv muhitidagi chidamlilikka hissa qo‘shishi turli virusologik mexanizmlardir.

Shu sababli bir virus uchun qayd etilgan saqlanish muddati yoki parchalanish tezligini boshqa virusga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llash mumkin emas.

Virusli kasalliklarning paydo bo‘lishiga ta’sir qiluvchi to‘rtta omil

Manba 3-rasm chorvachilikka oid oqova suv tizimlarida paydo bo‘ladigan virusli kasalliklarni o‘zaro ta’sirlashuvchi to‘rtta omil guruhi orqali tushuntiruvchi konseptual modelni taqdim etadi.

Bu doira barcha sababiy bog‘lanishlarni tajribada o‘lchaydigan yagona model emas. U sharhning turli manbalardan olgan ma’lumotlari asosida yaratilgan konseptual izohdir.

Iqlim o‘zgarishi va ekstremal ob-havo hodisalari

Kuchli yog‘ingarchilik, toshqin va bo‘ronlar oqova suv tizimlarida toshish, quvur shikastlanishi va tozalash quvvatining yo‘qolishiga sabab bo‘lishi mumkin. Natijada yetarlicha tozalanmagan qishloq xo‘jaligi chiqindilari yuzaki suvlarga yoki sug‘orish tizimlariga yetib borishi mumkin.

Qurg‘oqchilik va ko‘tarilayotgan harorat esa suv miqdori, organik modda konsentratsiyasi va tozalash sharoitlarini o‘zgartirishi mumkin.

Biroq harorat barcha viruslarning ekologik saqlanishini bir xil yo‘nalishda o‘zgartiradi degan xulosaga kelib bo‘lmaydi. Ta’sir virus tuzilishi va ekologik sharoitga qarab farqlanadi.

Intensiv chorvachilik va go‘ngni boshqarish

Bir nechta hayvon turi birga parvarish qilinadigan tizimlarda chiqindi oqimlarining aralashishi ekologik virus materialining manbasini aniqlashni qiyinlashtirishi mumkin.

Go‘ng lagunalarining toshishi, yetarli bo‘lmagan saqlash, ifloslangan transport vositalarining harakati va tozalanmagan chiqindilarni qishloq xo‘jaligi maydonlariga qo‘llash ekologik ta’sirlanish xavfiga ta’sir qilishi mumkin.

Bunday holatlarda L-WBS faqat laboratoriya tahlilini emas, balki xo‘jalikning haqiqiy chiqindilarni boshqarish tuzilishini tushunishni ham talab qilishi ayon bo‘ladi.

Turlararo o‘tish va Yagona salomatlik yondashuvi

Turlararo o‘tish (spillover), patogenning mavjud rezervuar yoki xo‘jayin turidan yangi xo‘jayin turiga o‘tishi bilan bog‘liq epidemiologik jarayondir.

Bu jarayon barcha viruslarda bir xil kechmaydi. Ayrim omillar hayvondan odamga yuqishi mumkin, boshqalari esa muayyan hayvon turlari bilan cheklangan.

Yagona salomatlik (One Health), inson, hayvon va atrof-muhit salomatligi o‘zaro bog‘liq ekanini tan oladigan integratsiyalashgan salomatlik yondashuvidir.

Oqova suv kuzatuvining Yagona salomatlik nuqtai nazaridan asosiy qiymati veterinariya ma’lumotlari, ekologik tahlillar va zarur bo‘lganda inson salomatligi ma’lumotlarini bir xil xavf baholash tuzilmasida ko‘rib chiqishga yordam berishidir.

Kasalliklarning bevosita iqtisodiy oqibatlari

Manba 4-rasm virusli kasalliklarning iqtisodiy oqibatlarini bevosita va bilvosita yo‘qotishlarga ajratadigan ta’sir yo‘li modelini taqdim etadi.

Bevosita yo‘qotishlar ko‘pincha kasallik, hayvon o‘limi, majburiy yo‘q qilish, sut yoki go‘sht ishlab chiqarishning kamayishi kabi hodisalar bilan bog‘liq.

Sharhda H5N1 sababli klinik ta’sirlangan har bir sut sigiri uchun taxminan 950 AQSh dollari umumiy yo‘qotish qayd etilgan. Bu qiymatning taxminan 335 AQSh dollari sut ishlab chiqarish yo‘qotishi va 615 AQSh dollari hayvonni almashtirish xarajati bilan bog‘langan.

PEDV epidemiyalariga oid avvalgi tadqiqotlarda AQSh cho‘chqachiligida taxminan 3,7 million hayvonlik yo‘qotish va ayrim hududlarda cho‘chqa bolalari o‘limining keskin oshishi qayd etilgan.

ASFVning Xitoydagi ta’siri bo‘yicha sharhda keltirilgan bir bahoda taxminan 25,9 milliard AQSh dollari ishlab chiqarish yo‘qotishi qayd etilgan.

Bilvosita iqtisodiy va ijtimoiy yo‘qotishlar

Bilvosita ta’sirlar epidemiya nazoratga olingandan keyin ham davom etishi mumkin. Veterinariya testlari, bioxavfsizlik investitsiyalari, xodimlar yo‘qotilishi, ishlab chiqarish rejalari buzilishi, eksport cheklovlari va ta’minot zanjiri muammolari shu guruhga kiradi.

Sharhda Yaponiyada PEDV bilan bog‘liq bioxavfsizlik va emlash xarajatlari taxminan 1,18 milliard yapon iyenasi, ya’ni tegishli tadqiqot bahosida taxminan 11 million AQSh dollari ekani keltiriladi.

Vetnamdagi ASFV epidemiyasi uchun keltirilgan iqtisodiy modellar yalpi ichki mahsulotda taxminan %0,4–1,8 kamayish va 247 mingdan 1,2 milliongacha ish o‘rni yo‘qotilishi baholarini o‘z ichiga oladi.

Bu qiymatlar turli vaqt, mamlakat va iqtisodiy baholash doiralariga tegishli. Ularni yagona global xarajat hisobini tuzish uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘shib bo‘lmaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot PRISMA 2020 hisobot doirasiga amal qiluvchi tizimli sharhdir. Birlamchi tadqiqot ma’lumotlarini qayta o‘lchash o‘rniga chop etilgan tadqiqotlar natijalarini belgilangan tanlash mezonlari asosida baholaydi.

Tadqiqotchilar Google Scholar, PubMed, Scopus va Web of Science ma’lumotlar bazalarida 30 noyabr 2025 gacha chop etilgan ingliz tilidagi tadqiqotlarni qidirgan.

Qidiruvda oqova suv, kanalizatsiya, ekologik kuzatuv, chorvachilik, virusli patogenlar, najas, kasallik va bog‘liq tushunchalarning turli sinonimlari ishlatilgan.

Ma’lumotlar bazalariga mos so‘rov maydonlari va Boolean operatorlari qo‘llangan; manbalar EndNote 21.3 dasturida birlashtirilgan. Avtomatik takroriy yozuvlarni tozalashdan so‘ng qo‘lda tekshirish bosqichi o‘tkazilgan.

Tadqiqotlarni kiritish mezonlari

Manba o‘zgartirilgan PICO yondashuvini uchta asosiy blok bilan qo‘llagan: chorvachilik yoki tegishli hayvon populyatsiyasi; oqova suv yoki ekologik kuzatuv; paydo bo‘layotgan yoki qayta paydo bo‘layotgan virusli patogenlar.

Tadqiqotlar chorvachilik tizimlari bilan bog‘liq bo‘lishi va oqova suv, kanalizatsiya, go‘ng bilan bog‘liq suyuqlik yoki qishloq xo‘jaligi chiqindi oqimi kabi mos ekologik matritsalarni o‘rganishi talab qilingan.

Faqat inson manbali shahar oqova suvi tadqiqotlari chorvachilik chiqindi oqimlari alohida ajratilmagan hollarda qamrovdan chiqarilgan.

Faqat antimikrob qarshilik genlariga qaratilgan va bir vaqtning o‘zida maqsad chorvachilik patogenini aniqlamagan tadqiqotlar ham chiqarilgan.

PRISMA tanlash oqimi

2-rasmda moslik baholashida chiqarilgan 135 tadqiqotning 78 tasi faqat odamlarga oid oqova suv tadqiqoti, 13 tasi paydo bo‘layotgan kasallik markazi bo‘lmagan tadqiqot, 13 tasi tegishli bo‘lmagan xo‘jayin tadqiqoti, 4 tasi oqova suvdan tashqari ekologik matritsalarga qaratilgan tadqiqot va 27 tasi faqat antimikrob qarshilik genlariga oid tadqiqot sifatida ko‘rsatilgan.

Metodologik farqlash: Tizimli sharh uchun tanlangan 36 tadqiqot bilan sifat sinteziga kiritilgan 19 tadqiqot bir xil son emas. Manbada bu farq saqlangan; barcha miqdoriy va sifatli talqinlar avtomatik tarzda bir xil 36 tadqiqot asosida qilingan deb faraz qilmaslik kerak.

Xatolik xavfini baholash

Mualliflar kiritilgan tadqiqotlarda xatolik xavfini Cochrane RoB 2 vositasi yordamida baholaganliklarini bildiradi.

Beshta soha tekshirilgan:

• D1: Tasodifiylashtirish jarayoni.
• D2: Rejalashtirilgan aralashuvlardan chetlanishlar.
• D3: Yetishmayotgan natija ma’lumotlari.
• D4: Natijani o‘lchash.
• D5: Hisobot qilingan natijani tanlash.

Manba 1-rasmda yashil belgi past xatolik xavfini, sariq belgi ayrim xavotirlarni, qizil belgi yuqori xatolik xavfini anglatadi.

Grafikda to‘qqiz tadqiqotning sohalar bo‘yicha bahosi ko‘rsatilgan. Eng aniq muammolar, ayniqsa natijalarni o‘lchash va ayrim tadqiqot dizaynlaridagi metodologik farqlardir.

Metodologik e’tibor: RoB 2 asosan randomizatsiyalangan tadqiqotlar uchun ishlab chiqilgan vositadir. Sharhda esa u kuzatuv va ekologik namuna olish tadqiqotlariga qo‘llangan. Shu sababli baholash sohalarining tadqiqot turiga mosligi alohida hisobga olinishi kerak. To‘qqiz tadqiqotdan iborat ko‘rinadigan grafik 36 tadqiqotning barchasi bir xil batafsillikda qanday baholanganini o‘z-o‘zidan ko‘rsatmaydi.

Matnda dastlabki baholash uchun M.S. va M.M.R. bosh harflari, kelishmovchiliklarni hal qilish uchun M.D.G. ko‘rsatilgan. Matndagi “uch mustaqil baholovchi” iborasi bilan bu rol taqsimoti to‘liq aniqlashtirilmagan.

Asosiy molekulyar aniqlash texnologiyalari

Nega xo‘jalik oqova suvi laboratoriya uchun murakkab?

Chorvachilikka oid oqova suvlar ko‘pincha ko‘p miqdorda organik modda, erimagan qattiq moddalar, o‘simlik tolalari, hazm bo‘lmagan ozuqa, gumus moddalari, o‘t tuzlari va boshqa biokimyoviy komponentlarni o‘z ichiga oladi.

Bu komponentlar namuna filtrlashni qiyinlashtirishi va PCR reaksiyasini bostirishi mumkin. Bostirilish aslida virus materiali bor namunada kuchsiz signal, noto‘g‘ri manfiy natija yoki virus yukining haqiqatdagidan past hisoblanishiga olib kelishi mumkin.

Bundan tashqari, hayvon turi, saqlash usuli, go‘ngni boshqarish va suv iste’moli o‘zgarganda oqova suvning fizik va kimyoviy tarkibi ham o‘zgarishi mumkin.

Shu sababli inson manbali kommunal oqova suvda muvaffaqiyatli bo‘lgan tayyorlash protokoli yuqori qattiq modda tarkibli cho‘chqa go‘ngi shlamida ham xuddi shunday ishlashini kutmaslik kerak.

Virusni konsentratsiyalash va ajratib olish usullari

Sharhda polietilenglikol (PEG) bilan cho‘ktirish, ultrafiltratsiya, elektrmanfiy membrana filtrlash, ultrasentrifugatsiya, alyuminiy birikmalari bilan cho‘ktirish va yog‘siz sut flokulyatsiyasi kabi usullar muhokama qilinadi.

Manbada ko‘rib chiqilgan takomillashtirilgan protokollar orasida go‘sht ekstrakti bilan qo‘llab-quvvatlangan PEG cho‘ktirish ham mavjud. Misol sifatida %8 PEG-8000, 0,3 M NaCl va 4 °C da tun davomida inkubatsiyani o‘z ichiga olgan yondashuv keltirilgan.

Amicon ultrafiltratsiyasi bilan taqqoslangan ayrim matritsalarda taxminan %10–14 virus qayta tiklanishi qayd etilgan.

Bu qiymatlar barcha oqova suv turlari uchun universal ishlash kafolati emas. Virus turi, boshlang‘ich konsentratsiya, matritsa xususiyatlari va namuna tayyorlash sharoitlariga qarab farq qilishi mumkin.

Standartlashtirishning asosiy talablari

Sharh turli laboratoriyalar natijalarini taqqoslash mumkin bo‘lishi uchun namuna hajmi, vaqt, saqlash, konsentratsiyalash, nuklein kislotani ajratish, ingibitorlarni bartaraf etish, sifat nazorati va tahlil hisobotini uyg‘unlashtirishni tavsiya qiladi.

Manbada 40 mL namuna hajmi, PEG-8000 va 12.000 × g da ikki soat sentrifugatsiya kabi aniq protokol misollari ham muhokama qilingan. Bular sharh doirasidagi usul tavsiyalari va adabiyot misollaridir; barcha patogenlar uchun yagona majburiy standartga aylangani ko‘rsatilmagan.

Laboratoriyalararo taqqoslashlar va referens materiallar usuldan kelib chiqadigan farqlarni aniqlash uchun ayniqsa muhimdir.

Tanlangan iqtisodiy natijalar

Sonli talqin chegarasi: Ushbu jadval bitta tadqiqotning yangi iqtisodiy o‘lchovlarini o‘z ichiga olmaydi. Natijalar sharhning 3-jadvalida baholangan turli asl tadqiqotlar natijalaridir. Sana, mamlakat, usul va iqtisodiy qamrovdagi farqlar sababli bu qiymatlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yagona global jami sifatida qo‘shib bo‘lmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Chorvachilik bilan bog‘liq oqova suv tizimlaridan turli virus omillarining ekologik aylanishini kuzatish uchun foydalanish mumkin.
• H5N1, JEV, PEDV, ASFV va HEV uchun oqova suv yoki bog‘liq ekologik namunalarda aniqlanishlar adabiyotda qayd etilgan.
• Ayrim retrospektiv tadqiqotlarda virus genetik signallari klinik xabarlardan oldin aniqlangan.
• Oqova suv matritsasi turi molekulyar tahlil sezgirligiga ta’sir qiladi.
• Yuqori organik modda miqdori va PCR ingibitorlari ishonchli miqdoriy taqqoslashni qiyinlashtirishi mumkin.
• Ekologik kuzatuv maqsadli veterinariya testlari va bioxavfsizlik qarorlarini qo‘llab-quvvatlashi mumkin.
• Yagona salomatlik yondashuvi ekologik kuzatuvni veterinariya va jamoat salomatligi ma’lumotlari bilan integratsiya qilish uchun mos doirani taqdim etadi.
• Iqtisodiy yo‘qotishlarning kattaligi erta aniqlashni o‘rganishni muhim qiladi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Oqova suv testi barcha chorvachilik viruslarini klinik belgilardan oldin aniqlashini isbotlamaydi.
• Oqova suv namunasidagi virus RNA si yoki DNA si har doim yuqumli virusni anglatishini ko‘rsatmaydi.
• Bitta musbat oqova suv namunasidan zararlangan hayvonlar sonini aniq hisoblash mumkinligini ko‘rsatmaydi.
• Oqova suv barcha aniqlangan viruslarning asosiy yuqish yo‘li ekanini isbotlamaydi.
• ASFV odamlarda bevosita zoonoz infeksiya keltirib chiqarishini ko‘rsatmaydi.
• Retrospektiv H5N1 erta ogohlantirish muddatini barcha hududlar uchun doimiy prognoz muddatiga aylantirmaydi.
• L-WBS barcha laboratoriya va xo‘jalik sharoitlarida standart ishlashga erishganini ko‘rsatmaydi.
• Oqova suv kuzatuvi joriy etilganda epidemiyaning iqtisodiy yo‘qotishlarining muayyan foizi albatta oldini olinishini hisoblamaydi.
• Yangi mustaqil dala tajribasi bilan tizimning iqtisodiy xarajat-samaradorligini tasdiqlamaydi.

Asosiy bilim bo‘shliqlari

Sharhning eng muhim bilim bo‘shlig‘i ekologik virus yuki bilan poda darajasidagi haqiqiy infeksiya tarqalishi o‘rtasidagi miqdoriy bog‘liqlik yetarlicha tasdiqlanmaganidir.

Ikkinchi kamchilik turli viruslar va turli xo‘jalik oqova suvlari uchun taqqoslanadigan usullar hali yetarli darajada standartlashtirilmaganidir.

Uchinchi kamchilik infeksion virus bilan virus genetik materiali qoldiqlarini har bir tahlilda ajratib bo‘lmasligidir.

To‘rtinchi kamchilik erta ogohlantirish samaradorligini turli qishloq xo‘jaligi muhitlarida real vaqt rejimida sinash zaruriyatidir.

Beshinchi kamchilik chivin yoki boshqa bo‘g‘imoyoqli vektorlar orqali yuqadigan ayrim hayvon viruslarini oqova suv orqali yetarlicha kuzatib bo‘lmasligidir. Manba ko‘ktil virusi (BTV), qoramollarning tugunli teri kasalligi virusi (LSDV) va Rift vodiysi isitmasi virusi (RVFV) kabi omillarni ushbu cheklov misollari sifatida muhokama qiladi.

Kelajak uchun tavsiya etilgan qo‘llash yondashuvi

Sharh rivojlangan laboratoriya infratuzilmasiga ega mamlakatlarda yangi avlod sekvenslash, ekologik metagenomika va veterinariya tizimlari o‘rtasida real vaqtli ma’lumot almashinuvini rivojlantirishni tavsiya qiladi.

Resurslari cheklangan hududlarda esa yuqori xavfli so‘yish joylari, tirik hayvon bozorlari va muayyan chorvachilik chiqindi liniyalari kabi nuqtalarda arzonroq RT-qPCR asosidagi skriningga ustuvorlik berish tavsiya etiladi.

Har ikki yondashuvda oqova suv natijalari klinik hayvon kuzatuvi, zarur bo‘lganda vektor kuzatuvi va tegishli jamoat salomatligi hisobot tizimlari bilan birgalikda baholanishi kerak.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Wastewater as Sentinel for Emerging Viral Diseases in Livestock: A Systematic Review.

Mualliflar: Mishuk Shaha; Ashutosh Das; Joyshri Saha; Md. Mizanur Rahaman; Mukta Das Gupta; Saranika Talukder; Subir Sarker.

Mas’ul muallif: Subir Sarker.

Tashkilotlar: Department of Genetics and Animal Breeding, Faculty of Veterinary Medicine, Chattogram Veterinary and Animal Sciences University, Bangladesh; Department of Economics, Noakhali Government College, Bangladesh; Biomedical Sciences and Molecular Biology, College of Medicine and Dentistry, James Cook University, Australia; Australian Institute of Tropical Health and Medicine, James Cook University, Australia; Department of Microbiology and Veterinary Public Health, Chattogram Veterinary and Animal Sciences University, Bangladesh; College of Science and Engineering, James Cook University, Australia.

Jurnal: Viruses.

Nashriyot: MDPI.

Bibliografik yozuv: Viruses 2026, 18(3), 385.

DOI: 10.3390/v18030385.

Rasmiy nashr havolasi: https://www.mdpi.com/1999-4915/18/3/385

Nashr sanasi: 19 mart 2026. Maqola 22 fevral 2026 da qabul qilingan, 11 mart 2026 da qayta ko‘rib chiqilgan va 17 mart 2026 da qabul qilingan.

Tadqiqot turi: Taqrizdan o‘tgan tizimli sharh. Chorvachilikka oid oqova suvga asoslangan virus kuzatuvining ekologik, veterinariya, epidemiologik va iqtisodiy jihatlarini baholaydi.

Tadqiqot usuli: PRISMA 2020 asosidagi adabiyot qidiruvi; Google Scholar, PubMed, Scopus va Web of Science ma’lumotlar bazalari; o‘zgartirilgan PICO doirasi; belgilangan kiritish va chiqarish mezonlari; EndNote 21.3 bilan yozuv va takroriylikni boshqarish; manbada qayd etilgan Cochrane RoB 2 xatolik xavfi bahosi; sifatli ilmiy sintez.

Qidiruv davri: 30 noyabr 2025 gacha chop etilgan tadqiqotlar.

Tadqiqot tanlovi: 4394 yozuv aniqlangan; 1435 sarlavha va annotatsiya tekshirilgan; 171 to‘liq matn moslik bo‘yicha baholangan; 36 tadqiqot tizimli sharhga tanlangan va 19 tadqiqot sifat sinteziga kiritilgan.

Ustuvor virusli omillar: Yuqori patogenli qush grippi A(H5N1), Yapon ensefaliti virusi (JEV), cho‘chqalarning epidemik diareya virusi (PEDV), Afrika cho‘chqa vabosi virusi (ASFV) va gepatit E virusi (HEV).

Asosiy molekulyar texnologiyalar: RT-PCR, RT-qPCR, qPCR, tomchili raqamli PCR, izotermik amplifikatsiya yondashuvlari, hayotiylik bilan bog‘liq PCR tizimlari va yangi avlod sekvenslash.

O‘rganilgan ekologik muhitlar: Chorvachilik bilan bog‘liq oqova suv liniyalari, hayvon go‘ngi shlamlari, xo‘jalik drenajlari, go‘ng lagunalari, so‘yish joyi oqova suvlari va qishloq xo‘jaligi manbasi bilan bog‘lash mumkin bo‘lgan boshqa chiqindi oqimlari.

Yangi tajribaviy ma’lumot: Tadqiqot yangi namuna olish kampaniyasi yoki mustaqil laboratoriya ma’lumotlar to‘plamini yaratmagan. Natijalar chop etilgan tadqiqotlardan jamlangan.

1-rasm: To‘qqiz tadqiqot uchun RoB 2 xatolik xavfi bahosining svetofor ko‘rinishi.

2-rasm: PRISMA tadqiqot tanlash oqimi; 4394 boshlang‘ich yozuv, 36 tizimli sharh tadqiqoti va 19 sifat sintezi tadqiqoti.

3-rasm: Oqova suvdagi yangi paydo bo‘layotgan chorvachilik viruslarining ekologik, qishloq xo‘jaligi, mikrob va ijtimoiy-iqtisodiy determinantlarini birlashtiruvchi konseptual model.

4-rasm: Kasalliklarning bevosita va bilvosita iqtisodiy ta’sirlarini ko‘rsatuvchi ta’sir yo‘li modeli.

1-jadval: Beshta ustuvor virusning morfologik, genomik, xo‘jayin va aniqlash xususiyatlari.

2-jadval: Chorvachilik bilan bog‘liq oqova suvlarda qayd etilgan virus aniqlanishlari, mamlakatlar, ekologik manbalar va epidemiologik aloqalar.

3-jadval: Virusli kasalliklarning ishlab chiqarish, savdo, iqtisodiyot va jamiyatga ta’siri haqida turli tadqiqotlardan olingan natijalar.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) ochiq kirish litsenziyasi.

Moliyalashtirish: Mualliflar ushbu tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmaganini bildirgan.

Minnatdorchilik va alohida qo‘llab-quvvatlash bayonoti: Subir Sarker Avstraliya hukumati tomonidan moliyalashtiriladigan Australian Research Council Discovery Early Career Researcher Award (DE200100367) sohibi ekani bildirilgan. Manba, shuningdek, Avstraliya hukumati tadqiqot dizayni, ma’lumot tahlili, nashr qarori va maqola tayyorlashda rol o‘ynamaganini qayd etadi. Ushbu shaxsiy mukofot bayonoti tadqiqot bevosita tashqi moliyalashtirilgan deb talqin qilinmagan.

Etika qo‘mitasi: Qo‘llanilmaydi deb bildirilgan.

Xabardor qilingan rozilik: Qo‘llanilmaydi deb bildirilgan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Yangi ma’lumot yaratilmagani bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish M.S., A.D. va S.S.; usul M.S., A.D. va J.S.; dasturiy ta’minot M.S. va M.M.R.; tasdiqlash M.S., A.D., J.S. va S.S.; formal tahlil M.S. va M.M.R.; tadqiqot M.S. va J.S.; ma’lumotlar kuratsiyasi M.S. va J.S.; dastlabki qoralama M.S.; ko‘rib chiqish va tahrirlash M.S., A.D., M.M.R., M.D.G., S.T. va S.S.; maslahat A.D. va S.S.; moliyalashtirishni olish S.S. deb qayd etilgan.

Qo‘shimcha materiallar: Table S1: PRISMA checklist; Table S2: Risk-of-bias assessment. Qo‘shimcha materiallar rasmiy MDPI nashr sahifasida taqdim etilgan.

Metodologik e’tibor 1: Manbada RoB 2 vositasi kuzatuv ekologik tadqiqotlar uchun qo‘llangan. Vositaning standart qo‘llanish sohasi bilan sharhdagi tadqiqot dizaynlari o‘rtasidagi metodologik moslik alohida hisobga olinishi kerak.

Metodologik e’tibor 2: Manbaning 1-rasmi to‘qqiz tadqiqot uchun ko‘rinadigan xatolik xavfi bahosini ko‘rsatsa, PRISMA oqimi 36 tadqiqot tanlangani va 19 tadqiqot sifat sinteziga kiritilganini ko‘rsatadi. Bu darajalarni aralashtirmaslik kerak.

Metodologik e’tibor 3: Erta ogohlantirish afzalligi ko‘plab misollarda retrospektiv natijalar bilan qo‘llab-quvvatlanadi. Prospektiv amaliyotlar bilan tasdiqlangan va barcha chorvachilik tizimlariga umumlashtiriladigan erta ogohlantirish muddati taqdim etilmagan.

Metodologik e’tibor 4: Oqova suvda genetik material aniqlanishini infeksion virus mavjudligi yoki aniq poda prevalensi sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Metodologik e’tibor 5: Iqtisodiy natijalar sharhda keltirilgan turli asl tadqiqotlarning kasallik ta’siri baholaridir; ular oqova suv kuzatuvining o‘lchangan xarajat tejamkorligi emas.

Ilmiy foydalanish chegarasi: Ushbu Verianla maqolasi asl tizimli sharhning usuli, epidemiologik doirasi, virusli omillari, texnik muammolari va iqtisodiy natijalarini mustaqil o‘quv shaklida tushuntiradi. Klinik tashxis, ekologik xavfni baholash, laboratoriya protokoli tuzish yoki hayvonlarning harakati bo‘yicha rasmiy qarorlar uchun asl tadqiqotlar va tegishli veterinariya organlarining amaldagi texnik qo‘llanmalari asos qilib olinishi kerak.