Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (KOAH; chronic obstructive pulmonary disease, COPD), xroniki tənəffüs əlamətləri və davamlı hava axını məhdudiyyəti ilə səciyyələnən ağciyər xəstəliyidir. Pulmonar reabilitasiya (PR) isə məşq, tənəffüs təlimi və funksional qabiliyyəti dəstəkləyən tətbiqləri bir araya gətirən strukturlaşdırılmış reabilitasiya yanaşmasıdır. Bu prospektiv müdaxilə tədqiqatı, mənbədə GOLD mərhələ IV kimi müəyyən edilən və 60 yaşdan yuxarı ağır KOAH xəstələrində üç həftəlik, fərdiləşdirilmiş, ev əsaslı PR proqramının fiziki funksiya, dispne, simptom yükü və məşq qabiliyyəti ilə əlaqəli dəyişikliklərini qiymətləndirdi. Tədqiqatı tamamlayan 40 xəstədə mMRC dispne paylanması daha aşağı dərəcələrə keçdi; COPD Assessment Test (CAT) balı azaldı; Barthel Index, altı dəqiqəlik yerimə testi (6MWT) məsafəsi və istirahət/məşqdən sonrakı SpO₂ dəyərləri yüksəldi. Lakin tədqiqatda müqayisə edilə bilən nəzarət qrupu olmadığından bu dəyişikliklərin yalnız reabilitasiya proqramından qaynaqlandığı nəticəsinə gəlmək olmaz.

Proqram üç həftə ərzində həftədə yeddi seans tövsiyəsi ilə həyata keçirildi və iştirakçıların ən az 15 seans tamamlaması hədəfləndi. Hər seans təxminən 45–60 dəqiqə davam etdi. Proqram; isinmə və gərilmə, aktiv oynaq hərəkətləri, aşağı müqavimətli gücləndirmə, yeriməyə əsaslanan dözümlülük məşqi, tənəffüs məşqləri, tarazlıq-yerimə təlimi, postural drenaj və boşalma komponentlərindən ibarət idi. Məşq intensivliyi qəbul edilən gərginlik dərəcəsi (Rate of Perceived Exertion, RPE) 4–6 və təxmini ürək dərəcəsi ehtiyatının (Heart Rate Reserve, HRR) %50–70'i hədəflənərək fərdi şəkildə tənzimləndi.

Tədqiqatda əvvəlcə 47 xəstə araşdırmaya daxil edildi; xəstəxanaya yerləşdirmə tələb edən tənəffüs kəskinləşməsi səbəbindən 7 nəfər çıxarıldı və 40 nəfər proqramı tamamladı. Tamamlayan qrupun orta yaşı 66,43 ± 2,99 il idi. CAT balı 26,95 ± 3,61-dən 21,85 ± 3,94-ə enərkən, Barthel Index 17,53 ± 1,57-dən 18,28 ± 0,96-ya və 6MWT məsafəsi 224,25 ± 107,19 metrdən 320,90 ± 108,99 metrə yüksəldi. Bu üç dəyişən üçün p < 0,001 bildirildi. Məşqdən əvvəl və sonra SpO₂ ölçmələrində də daha kiçik, lakin statistik cəhətdən əhəmiyyətli artımlar müəyyən edildi.

Nəticələr qısamüddətli ev əsaslı PR-nin ağır KOAH-lı bu tədqiqat qrupunda tətbiq oluna bildiyini və bəzi klinik ölçmələrdə müsbət əvvəl-sonra dəyişikliklərlə əlaqəli olduğunu göstərir. Bununla belə, nümunənin kiçik olması, məşq dozalarının fərdiləşdirilməsi, nəzarət qrupunun olmaması və yalnız üç həftəlik izləm aparılması nəticələrin səbəb və uzunmüddətli şərhini məhdudlaşdırır.

Ağır KOAH-da Pulmonar Reabilitasiya Nəyi Hədəfləyir?

Pulmonar reabilitasiya, KOAH-lı bir şəxsdə yalnız ağciyər ölçmələrinə deyil; dispneyə, məşq tolerantlığına, gündəlik həyat funksiyalarına, fiziki hərəkətsizliyə və məşqdən yayınma davranışına birlikdə yanaşan strukturlaşdırılmış reabilitasiya prosesidir. Bu tədqiqatda pulmonar reabilitasiyanın məqsədi ağciyər xəstəliyini aradan qaldırmaq deyil, ağır KOAH səbəbindən azalmış fiziki qabiliyyəti və gündəlik funksiyanı dəstəkləmək və xəstənin ev şəraitində davamlı fiziki aktivlik davranışı inkişaf etdirməsinə kömək etmək idi.

KOAH-lı xəstələrdə nəfəs darlığı fiziki aktivlikdən yayınma meylini artıra bilər. Aktivlik azaldıqca dözümlülük və əzələ performansı geriləyə bilər; beləliklə şəxs daha aşağı səviyyəli fiziki yüklərdə belə çətinlik çəkə bilər. Mənbə tədqiqatın əsaslandığı reabilitasiya məntiqi bu dövrəni nəzarətli və fərdi şəkildə tənzimlənmiş məşqlə qırmağa çalışmaqdır.

Ev əsaslı yanaşmanın araşdırılmasının əsas səbəbi ağır KOAH xəstələrinin sağlamlıq vəziyyəti, yanaşı xəstəlikləri, hərəkət çətinlikləri və ya klinik mərkəzə çıxış problemləri səbəbindən mərkəz əsaslı reabilitasiyada davamlı iştirakının çətin ola bilməsidir. Tədqiqatda evdə tətbiq edilə bilən proqram klinikada öyrədilmiş və həftəlik video və ya telefon görüşləri ilə izlənmişdir.

Niyə ağır KOAH xəstələri seçildi?

Tədqiqatçılar xüsusilə xəstəliyin irəliləmiş səviyyəsində, gündəlik fiziki qabiliyyəti nəzərəçarpacaq dərəcədə məhdudlaşmış xəstələrdə sadə və az avadanlıq tələb edən ev proqramının tətbiq edilə bilib-bilmədiyini araşdırmışdır. İştirakçılar ən az 60 yaşında, hər iki cinsdən və mənbədə GOLD 2024 meyarlarına görə mərhələ IV kimi müəyyən edilən klinik cəhətdən stabil KOAH xəstələri idi.

Mənbə Cədvəl 2-də başlanğıc FEV₁ dəyəri 0,75 ± 0,10 L, FEV₁ faizi isə %68 ± 9 kimi bildirilmişdir. Tədqiqat eyni iştirakçıları GOLD mərhələ IV kimi müəyyən edir, lakin bu iki hesabat elementinin əlaqəsini mətndə ayrıca izah etmir. Verianla bu dəyərləri dəyişdirmədən və yeni təsnifat çıxarmadan mənbədə bildirildiyi kimi saxlayır.

Ev Əsaslı Pulmonar Reabilitasiya Bu Tədqiqatda Necə Tətbiq Edildi?

Ev əsaslı proqram tibbi müalicə optimallaşdırıldıqdan sonra başlayan, üç həftə davam edən və hər xəstənin fiziki qabiliyyətinə və sağlamlıq vəziyyətinə görə fərdiləşdirilən çoxkomponentli reabilitasiya proqramı idi. Həftədə yeddi seans tövsiyə edildi, üç həftədə ən az 15 seans hədəfləndi və bir seans təxminən 45–60 dəqiqə davam etdi.

Başlanğıc qiymətləndirməsi

Proqram başlamazdan əvvəl bütün iştirakçılarda ətraflı anamnez və klinik müayinə aparıldı. İstirahət oksigen saturasiyası (SpO₂), bronxodilatordan əvvəl spirometriya, Barthel Index, modifikasiya olunmuş Medical Research Council (mMRC) dispne şkalası, COPD Assessment Test (CAT) və altı dəqiqəlik yerimə testi (6MWT) qiymətləndirildi.

Başlanğıc ölçmələri 08.00–10.00 saatları arasında döş qəfəsi xəstəlikləri həkimi və reabilitasiya mütəxəssisini əhatə edən multidissiplinar komanda tərəfindən aparıldı. İştirakçıların qidalanma vəziyyəti də müntəzəm qiymətləndirildi və klinik dietoloq tərəfindən fərdiləşdirilmiş tövsiyələr verildi.

Məşq tezliyi və intensivliyi

Məşqin irəlilətilməsi xəstənin mövcud məşq dəstini RPE < 4 ilə tamamlaya bilməsi, SpO₂-nin %88-dən aşağı düşdüyü desaturasiya hadisəsi yaşamaması və seans zamanı artmış dispne və ya yorğunluq bildirməməsi kimi təhlükəsizlik göstəricilərinə görə qiymətləndirildi.

İsinmə və oynaq hərəkətləri

Hər proqram 5–10 dəqiqəlik isinmə və gərilmə bölməsini əhatə etdi. Yuxarı və aşağı ətraflara yönəlmiş aktiv oynaq hərəkət amplitudası məşqləri aparıldı. Çiyin dairələri, dirsək fleksiyası-ekstensiyası, bilək rotasiyaları ilə omba, diz və topuq hərəkətləri iki dəst şəklində, hər oynaq üçün 10–12 təkrar tətbiq edildi. Dəstlər arasında təxminən 30 saniyə istirahət verildi.

Gücləndirmə

Gücləndirmə bölməsində 1–2 kg yüngül qantellər və ya müqavimət lentləri istifadə edildi. Biseps curl, çiyin press, oturaraq diz ekstensiyası və daban qaldırma kimi hərəkətlər iki dəst və 8–10 təkrar şəklində tətbiq edildi. Dəstlər arasında təxminən bir dəqiqə istirahət verildi.

Dözümlülük təlimi

Dözümlülük məşqi əsasən tempolu yerimədən ibarət idi. Müddət başlanğıcdakı 6MWT performansına və fərdi tolerantlığa görə müəyyən edildi və həftələr ərzində tədricən artırıldı. Hədəf müddət 10–30 dəqiqə aralığında idi.

Tənəffüs məşqləri

Proqram diafraqmatik tənəffüs, büzülmüş dodaq tənəffüsü, döş qəfəsini genişləndirmə məşqləri və tənəffüs əzələsi təlimini əhatə etdi. Tənəffüs əzələsi məşqlərində incentive spirometer və ya balon istifadə edildi və hər məşq 5–10 təkrar tətbiq edildi.

Tarazlıq və yerimə təlimi

Tarazlıq və yerimə komponentində gövdə-qarın məşqləri, 20 təkrarlı oturaraq marching, 10 təkrarlı pelvic tilt, bir ayaq üzərində 10–15 saniyə dayanma və daban-barmaq istiqamətində 10 addım yerimə yer aldı. Bir ayaq üzərində dayanma üç təkrar, daban-barmaq yeriməsi iki dəst tətbiq edildi.

Postural drenaj və boşalma

Postural drenajda bronxial sekresiyaların periferik hava yollarından daha mərkəzi sahələrə daşınmasını dəstəkləmək üçün cazibə qüvvəsindən istifadə edən mövqelər tətbiq edildi. Mövqelər müvafiq ağciyər seqmentinə görə seçildi və 5–15 dəqiqə saxlanıldı. Daha sonra dərin inspirasiya, qısa nəfəs tutma və nəzarətli güclü öskürəklə sekresiyanın xaric edilməsi tətbiq edildi.

Məşqdən sonra 5–10 dəqiqə proqressiv əzələ boşalması və istiqamətləndirilmiş tənəffüs tətbiq edildi.

İstifadə olunan avadanlıq

• Müqavimət lenti və ya yüngül qantel
• Incentive spirometer və ya balon
• Pulse oximeter
• Oturma və dəstək məşqləri üçün stul

Təhlükəsizlik qaydaları

İştirakçılara şifahi və yazılı təhlükəsizlik təlimatları verildi. SpO₂-nin %88-dən aşağı düşməsi, sinə ağrısı, başgicəllənmə və ya şiddətli nəfəs darlığı zamanı məşqin dayandırılması istəndi. Məşqlərin yaxşı havalandırılan mühitdə aparılması, təcili halda əlçatan telefonun olması və kifayət qədər maye qəbulu tövsiyə edildi. Aşağı bədən kütlə indeksinə malik iştirakçılara yüksək zülallı qidalanma tövsiyəsi verildi.

Uyğunluq necə izlənildi?

Uyğunluq əvvəlcədən müəyyən edilmiş şəkildə həftədə ən az beş gün, gündə ən az 30 dəqiqə fiziki aktivlik və həftədə ən az 150 dəqiqə məşq tamamlamaq kimi qiymətləndirildi. İştirakçılar gündəlik qeyd dəftərlərinə məşqin növünü, müddətini, RPE səviyyəsini və yaşadıqları simptomları qeyd etdilər. Həftəlik telefon və ya WhatsApp görüşlərində performans və uyğunluğu çətinləşdirən amillər qiymətləndirildi.

Təhlükəsizlik nəticələri

Tədqiqatda ciddi arzuolunmaz hadisə bildirilmədi. Altı nəfərdə keçici əzələ ağrısı, dörd nəfərdə keçici yüngül dispne görüldü. Bir iştirakçı proqramla əlaqəsi olmayan virus xəstəliyi səbəbindən bir seansı buraxdı.

mMRC, CAT, Barthel və 6MWT Bu Tədqiqatda Nəyi Ölçdü?

Tədqiqatda mMRC şkalası dispnenin gündəlik fəaliyyət üzərindəki dərəcəsini, CAT KOAH-la əlaqəli simptom yükünü, Barthel Index əsas gündəlik həyat fəaliyyətlərində funksional müstəqilliyi və 6MWT altı dəqiqə ərzində yerinə yetirilə bilən məsafəni qiymətləndirdi. Bu dörd ölçmə pulmonar reabilitasiyanın yalnız bir tənəffüs göstəricisinə deyil, simptom, funksiya və fiziki qabiliyyət ölçülərinə birlikdə baxmasını təmin etdi.

mMRC dispne şkalası

mMRC tədqiqatda dispne şiddətini dərəcələndirmək üçün istifadə edildi. Başlanğıcda xəstələrin %47,5-i dərəcə III, %35-i dərəcə II, %12,5-i dərəcə I və %5-i dərəcə IV kateqoriyasında idi. Dərəcə 0 xəstə yox idi.

CAT

CAT KOAH-ın xəstənin gündəlik həyatındakı simptom yükünü qiymətləndirən şkaladır. Bu tədqiqatda başlanğıc orta göstəricisi 26,95 ± 3,61 idi.

Barthel Index

Barthel Index gündəlik həyat fəaliyyətlərində funksional müstəqilliyi qiymətləndirmək üçün istifadə edildi. Mənbədə istifadə edilən şkala 0–20 aralığında verildi və başlanğıc orta göstəricisi 17,53 ± 1,57 idi.

6MWT

Altı dəqiqəlik yerimə testi şəxsin altı dəqiqədə yeriyə bildiyi məsafəni ölçərək funksional məşq qabiliyyəti haqqında məlumat verdi. Başlanğıc orta göstəricisi 224,25 ± 107,19 metr idi.

SpO₂

Periferik oksigen saturasiyası (SpO₂) istirahətdə və 6MWT-dən sonra qiymətləndirildi. Başlanğıcda istirahət SpO₂ orta göstəricisi %93,98 ± 2,20, testdən sonrakı dəyər isə %87,77 ± 5,08 kimi bildirildi.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat prospektiv və müdaxiləli araşdırma kimi aparıldı. Araşdırma Noyabr 2024 ilə Yanvar 2025 arasında Ain Shams University ilə əlaqəli reabilitasiya klinikasında həyata keçirildi. Mənbədə iştirakçılar GOLD 2024-ə görə mərhələ IV KOAH xəstələri kimi müəyyən edildi.

Tədqiqat Pan African Clinical Trial Registry sistemində PACTR202502532021451 nömrəsi ilə qeydiyyata alındı.

Daxiletmə və xaricetmə şərtləri

Daxil edilən xəstələr ən az 60 yaşında idi, hər iki cinsdən iştirakçılar qəbul edildi, klinik cəhətdən stabil vəziyyətdə idilər və mənbədə GOLD mərhələ IV kimi təsnif edilmişdilər.

Psixiatrik xəstəliyi olanlar; anamnez və ya müayinələrində malignlik və ya immunoloji xəstəlik olanlar və daxiletmə dövründə xəstəxanaya yerləşdirmə tələb edən tənəffüs kəskinləşməsi yaşayanlar tədqiqatdan kənarlaşdırıldı.

Nümunə ölçüsü

Nümunə hesablanması Lan və həmkarlarının 2018-ci il tədqiqatında məşqdən sonra dispne balının 5,7-dən 4,8-ə dəyişməsi əsasında aparıldı. Alfa xətası %5, statistik güc %90 qəbul edildi və tələb olunan nümunə 40 xəstə kimi hesablandı. Nümunə ölçüsünün hesablanmasında STATA 10 istifadə edildi.

İştirakçı axını

Mənbə hesabat qeydi: Məqalənin xülasə bölməsində “40 xəstə tədqiqata daxil edildi” ifadəsi olmasına baxmayaraq, ətraflı nəticələr bölməsi əvvəlcə 47 xəstənin tədqiqata daxil olduğunu, 7 nəfərin xaric edildiyini və 40 nəfərin tamamladığını bildirir. Verianla bu iki ifadəni tək dəyərə çevirərək səssizcə düzəltmir.

İştirakçıların əsas xüsusiyyətləri

Statistik analiz

Məlumatlar IBM SPSS Statistics for Windows versiya 27.0 ilə təhlil edildi. Parametrik kəmiyyət məlumatları orta, standart sapma və aralıq; qeyri-parametrik məlumatlar median və kvartillərarası aralıq şəklində təsvir edildi. Keyfiyyət dəyişənləri say və faiz kimi təqdim edildi.

Qeyri-parametrik və ya cütləşdirilmiş ordinal məlumatların müqayisəsində Wilcoxon signed-rank testi istifadə edildi. Cədvəl 3-də CAT, Barthel və SpO₂/6MWT məsafəsi kimi davamlı əvvəl-sonra müqayisələrində paired t-test bildirildi. %95 etibar səviyyəsi və %5 xəta payı istifadə edildi. Mənbə p > 0,05-i əhəmiyyətli deyil, p < 0,05-i əhəmiyyətli və p < 0,01-i “yüksək dərəcədə əhəmiyyətli” kimi təsnif etdi.

Üç Həftəlik Ev Proqramının Nəticələri Necə Şərh Edilməlidir?

Üç həftəlik ev əsaslı pulmonar reabilitasiyadan sonra bu 40 nəfərlik tədqiqat qrupunda dispne paylanması daha yüngül mMRC dərəcələrinə keçdi, CAT balı azaldı, Barthel Index və 6MWT məsafəsi artdı və SpO₂ dəyərlərində kiçik artımlar görüldü. Bu nəticələr proqramdan sonrakı dəyişikliyi göstərir; nəzarət qrupu olmadığından dəyişikliklərin nə qədərinin yalnız reabilitasiya müdaxiləsindən qaynaqlandığı bu tədqiqat dizaynı ilə ayrıca müəyyən edilə bilməz.

Mənbə hesabat qeydi: Məqalənin xülasəsində CAT, Barthel və 6MWT üçün birlikdə “azalma” ifadəsi istifadə olunur. Mənbə Cədvəl 3 isə CAT balının azaldığını, Barthel balı və 6MWT məsafəsinin artdığını göstərir. Yuxarıdakı cədvəl birbaşa dərc olunmuş ədədi dəyərlərə əsasən tərtib edilmişdir.

Dispne paylanmasındakı dəyişiklik

mMRC paylanmasındakı əvvəl-sonra dəyişiklik üçün Wilcoxon signed-rank testi ilə p < 0,001 bildirildi. Proqramdan əvvəl ən böyük qrup dərəcə III olduğu halda, proqramdan sonra ən böyük qrup dərəcə I oldu.

Simptom yükü: CAT

CAT orta göstəricisi 26,95 ± 3,61-dən 21,85 ± 3,94-ə düşdü. Mənbə bu fərq üçün p < 0,001 bildirdi. CAT-dəki azalma tədqiqatın ölçmə çərçivəsində KOAH-la əlaqəli simptom yükünün proqramdan sonra daha aşağı bildirildiyini göstərir.

Gündəlik funksiya: Barthel Index

Barthel Index orta göstəricisi 17,53 ± 1,57-dən 18,28 ± 0,96-ya yüksəldi və p < 0,001 kimi bildirildi. Bu nəticə ölçülən gündəlik həyat funksiyası səviyyəsinin proqramdan sonra daha yüksək olduğunu göstərir.

Məşq qabiliyyəti: 6MWT

Altı dəqiqəlik yerimə məsafəsi 224,25 ± 107,19 metrdən 320,90 ± 108,99 metrə yüksəldi və fərq üçün p < 0,001 bildirildi. Tədqiqatın ən nəzərəçarpan fiziki qabiliyyət dəyişikliklərindən biri bu yerimə məsafəsi artımıdır.

Oksigen saturasiyası

İstirahət SpO₂ orta göstəricisi %93,98 ± 2,20-dən %94,55 ± 2,22-yə yüksəldi; p = 0,032 kimi bildirildi. 6MWT-dən sonrakı SpO₂ isə %87,77 ± 5,08-dən %89,35 ± 4,90-a yüksəldi; p = 0,044 kimi bildirildi.

Bu iki SpO₂ dəyişikliyi statistik əhəmiyyətlilik həddini keçmişdir, lakin CAT, Barthel və 6MWT məsafəsindəki p < 0,001 nəticələrindən fərqli olaraq mənbə bunları p < 0,05 səviyyəsində “əhəmiyyətli” kimi təsnif etmişdir.

Proqrama uyğunluq

Tədqiqat qrupunda orta uyğunluq nisbəti %88,2 ± %7,5 kimi bildirildi. Ümumi 40 iştirakçının 38-i, yəni %95-i, %75-dən yuxarı uyğunluq nisbətinə çatdı.

Mənbə hesabat qeydi: Müzakirə bölməsində “orta uyğunluq təxminən %95” ifadəsi istifadə olunur. Nəticələr bölməsində isə orta uyğunluq %88,2 ± %7,5-dir; %95 rəqəmi iştirakçıların 38/40-nın %75-dən yuxarı uyğunluğa çatan nisbətini göstərir. Verianla bu iki fərqli statistikanı bir-birindən ayrı saxlayır.

Arzuolunmaz hadisələr

Proqram zamanı ciddi arzuolunmaz hadisə bildirilmədi. Altı iştirakçıda keçici əzələ ağrısı, dörd iştirakçıda keçici yüngül dispne görüldü. Bir xəstə proqramdan asılı olmayan virus xəstəliyi səbəbindən bir seansı buraxdı.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Gündəlik fəaliyyətləri nəzərəçarpacaq dərəcədə məhdudlaşa bilən yaşlı və ağır KOAH qrupuna fokuslanması.
• Ev şəraitində tətbiq edilə bilən, az avadanlıq tələb edən ətraflı reabilitasiya protokolunun bildirilməsi.
• Simptom, funksiya, oksigenləşmə və yerimə qabiliyyətini eyni tədqiqatda qiymətləndirməsi.
• Məşq intensivliyi və təhlükəsizlik üçün RPE, HRR və SpO₂ hədlərinin göstərilməsi.
• Uyğunluğun gündəlik qeydlər və həftəlik uzaqdan ünsiyyətlə izlənməsi.
• Arzuolunmaz hadisələrin ayrıca bildirilməsi.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

• Müqayisə edilə bilən nəzarət qrupu yoxdur.
• Analiz 40 iştirakçı ilə məhduddur; bu vəziyyət nəticələrin ümumiləşdirilməsini azalda bilər.
• Məşq dəstlərinin sayı və intensivliyi xəstənin qabiliyyətinə görə dəyişmişdir; bütün iştirakçılar eyni məşq dozasını almamışdır.
• Proqram yalnız üç həftə davam etmişdir; uzunmüddətli davamlılıq bu tədqiqat tərəfindən birbaşa ölçülməmişdir.
• Əvvəl-sonra dizayn müşahidə edilən dəyişikliklərin yalnız müdaxilədən qaynaqlandığını sübut edə bilməz.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Üç həftəlik fərdiləşdirilmiş ev əsaslı PR bu tədqiqat qrupunda tətbiq edilə bilmişdir.
• Proqramdan sonra mMRC dispne paylanması daha aşağı dərəcələrə keçmişdir.
• CAT balı proqramdan sonra daha aşağı olmuşdur.
• Barthel Index və 6MWT məsafəsi proqramdan sonra daha yüksək olmuşdur.
• İstirahət və yerimədən sonrakı SpO₂ dəyərlərində statistik cəhətdən əhəmiyyətli artımlar bildirilmişdir.
• Proqram zamanı ciddi arzuolunmaz hadisə bildirilməmişdir.
• Orta uyğunluq yüksək olmuş və iştirakçıların böyük hissəsi %75-dən yuxarı uyğunluq göstərmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Ev əsaslı pulmonar reabilitasiyanın bütün ağır KOAH xəstələrində eyni nəticəni verəcəyi sübut edilməmişdir.
• Müşahidə olunan bütün dəyişikliklərin yalnız reabilitasiya proqramından qaynaqlandığı göstərilməmişdir.
• Ev əsaslı proqramın mərkəz əsaslı pulmonar reabilitasiyadan üstün olduğu bu tədqiqatda yoxlanılmamışdır.
• Üç həftəlik qazancların aylar və ya illər boyu qorunacağı göstərilməmişdir.
• Proqramın xəstəxanaya yerləşdirməni və ya mortaliteyi azaltdığı bu tədqiqat daxilində birbaşa ölçülməmişdir.
• Bu tədqiqat fərqli məşq intensivliklərini randomizə edilmiş şəkildə müqayisə etməmişdir.

Etika və qeydiyyat

Araşdırma Ain Shams University Faculty of Medicine Research Ethics Committee tərəfindən FMASU R264/2024 nömrəsi ilə təsdiqləndi. İştirakçılara tədqiqat izah edilərək yazılı razılıq alındı. Araşdırma həmçinin Pan African Clinical Trial Registry-də PACTR202502532021451 nömrəsi ilə qeydiyyata alındı.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Pulmonary rehabilitation in severe chronic obstructive pulmonary disease: Is there any benefit?

Müəlliflər: Hala A.E. Sabah; Rehab Mohammed; Samia M. Rashad.

Məsul müəllif: Hala Sabah.

Qurum 1: Department of Physical Medicine, Rheumatology and Rehabilitation, Faculty of Medicine, Ain Shams University, Cairo, Egypt.

Qurum 2: Department of Chest Disease, Faculty of Medicine, Ain Shams University, Cairo, Egypt.

Jurnal: African Journal of Disability.

Nəşriyyat / lisenziya sahibi: AOSIS.

Məqalə növü: Original Research; prospektiv, tək qollu müdaxiləli əvvəl-sonra tədqiqatı.

Cild / məqalə: 15(0), a1766.

DOI: 10.4102/ajod.v15i0.1766.

Nəşr tarixləri: Qəbul üçün alındı 01 İyun 2025; qəbul edildi 12 Noyabr 2025; nəşr 14 Yanvar 2026; yenidən nəşr 05 Fevral 2026.

Yenidən nəşr qeydi: Məqalə yenilənmiş DOI və QR kodu ilə yenidən nəşr edilmiş; nəşriyyat bu düzəlişin nəticələrin əhəmiyyətini və ya ümumi şərhini dəyişdirmədiyini bildirmişdir.

Lisenziya: PDF üzərində Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Tədqiqat dövrü: Noyabr 2024–Yanvar 2025.

Etik təsdiq: Ain Shams University, Faculty of Medicine Research Ethics Committee; FMASU R264/2024.

Tədqiqat qeydiyyatı: Pan African Clinical Trial Registry; PACTR202502532021451.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər araşdırma, müəlliflik və ya nəşr üçün maliyyə dəstəyi almadıqlarını bildirmişdir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər məqalənin hazırlanmasına uyğun olmayan şəkildə təsir edə biləcək maliyyə və ya şəxsi münasibətin olmadığını bəyan etmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Müəlliflər araşdırmanı və nəticələri dəstəkləyən məlumatların məqalə və onun mənbələrində mövcud olduğunu bildirmişdir.

Müəllif töhfələri: Hala A.E. Sabah konseptuallaşdırma, metodologiya, araşdırma, ilkin layihənin yazılması, doğrulama, məlumatların kurasiyası, nəzərdən keçirmə-redaktə və maliyyə əldə etmə rollarında iştirak etmişdir. Rehab Mohammed konseptuallaşdırma, metodologiya, ilkin layihənin yazılması, vizuallaşdırma, doğrulama, nəzarət və maliyyə əldə etməyə töhfə vermişdir. Samia M. Rashad metodologiya, formal analiz, ilkin layihənin yazılması, vizuallaşdırma, doğrulama, nəzarət və maliyyə əldə etmə rollarını üzərinə götürmüşdür. Bütün müəlliflər nəticələrin müzakirəsinə töhfə vermiş, son versiyanı təsdiqləmiş və nəticələrin bütövlüyü üçün məsuliyyət götürmüşdür.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Nəzarət qrupu yoxdur; iştirakçı sayı məhduddur; məşq resepti fərdiləşdirilmişdir və qısamüddətli əvvəl-sonra dizayn səbəb təsirini təkbaşına sübut etmir.

Mənbədaxili hesabat qeydləri: Xülasə ilə nəticələr bölməsindəki başlanğıc iştirakçı sayı fərqli ifadə edilmişdir; xülasə Barthel və 6MWT istiqamətini birlikdə “azalma” kimi təsvir etdiyi halda Cədvəl 3 bu iki ölçümdə artım göstərir; uyğunluq üçün müzakirədəki təxminən %95 ifadəsi ilə nəticələr bölməsindəki %88,2 ± %7,5 orta göstərici bir-birindən fərqli statistik göstəricilərdir.

Verianla yenidən anlatma qeydi: Bu məzmun orijinal məqalənin cümlə və ya abzas quruluşunu yenidən istehsal etmir. Metod, rəqəmlər, ölçmə şərtləri, nəticələr və məhdudiyyətlər elmi məlumat səviyyəsində ayrılmış və Verianla üçün müstəqil, öyrədici, tərcümə-təhlükəsiz Azərbaycan dilində elmi nüvə kimi yenidən qurulmuşdur. Mənbə cədvəllər ekran görüntüsü kimi istifadə edilməmiş, tələb olunan kəmiyyət məlumatları yeni cədvəl düzümündə təqdim edilmişdir.