Kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH; chronic obstructive pulmonary disease, COPD), kronik solunum belirtileri ve kalıcı hava akımı kısıtlanmasıyla seyreden bir akciğer hastalığıdır. Pulmoner rehabilitasyon (PR) ise egzersiz, solunum eğitimi ve işlevsel kapasiteyi destekleyen uygulamaları bir araya getiren yapılandırılmış bir rehabilitasyon yaklaşımıdır. Bu prospektif müdahale çalışması, kaynakta GOLD evre IV olarak tanımlanan ve 60 yaşın üzerindeki ağır KOAH hastalarında üç haftalık, kişiselleştirilmiş, ev tabanlı bir PR programının fiziksel işlev, dispne, semptom yükü ve egzersiz kapasitesiyle ilişkili değişikliklerini değerlendirdi. Çalışmayı tamamlayan 40 hastada mMRC dispne dağılımı daha düşük derecelere kaydı; COPD Assessment Test (CAT) puanı azaldı; Barthel Index, altı dakika yürüme testi (6MWT) mesafesi ve dinlenme/egzersiz sonrası SpO₂ değerleri yükseldi. Ancak çalışmada karşılaştırılabilir kontrol grubu bulunmadığından bu değişikliklerin yalnız rehabilitasyon programından kaynaklandığı sonucuna varılamaz.

Program üç hafta boyunca haftada yedi seans önerisiyle yürütüldü ve katılımcıların en az 15 seans tamamlaması hedeflendi. Her seans yaklaşık 45–60 dakika sürdü. Program; ısınma ve germe, aktif eklem hareketleri, düşük dirençli kuvvetlendirme, yürüme temelli dayanıklılık çalışması, solunum egzersizleri, denge-yürüme eğitimi, postüral drenaj ve gevşeme bileşenlerinden oluştu. Egzersiz yoğunluğu algılanan efor derecesi (Rate of Perceived Exertion, RPE) 4–6 ve tahmini kalp hızı rezervinin (Heart Rate Reserve, HRR) %50–70'i hedeflenerek kişiye göre ayarlandı.

Çalışmada 47 hasta başlangıçta araştırmaya alındı; hastaneye yatış gerektiren solunumsal alevlenme nedeniyle 7 kişi dışlandı ve 40 kişi programı tamamladı. Tamamlayan grubun yaş ortalaması 66,43 ± 2,99 yıldı. CAT puanı 26,95 ± 3,61'den 21,85 ± 3,94'e gerilerken, Barthel Index 17,53 ± 1,57'den 18,28 ± 0,96'ya ve 6MWT mesafesi 224,25 ± 107,19 metreden 320,90 ± 108,99 metreye yükseldi. Bu üç değişken için p < 0,001 bildirildi. Egzersiz öncesi ve sonrası SpO₂ ölçümlerinde de daha küçük fakat istatistiksel olarak anlamlı yükselmeler saptandı.

Bulgular kısa süreli ev tabanlı PR'nin ağır KOAH'lı bu çalışma grubunda uygulanabilir olduğunu ve bazı klinik ölçümlerde olumlu öncesi-sonrası değişikliklerle ilişkili olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte örneklemin küçük olması, egzersiz dozlarının kişiselleştirilmesi, kontrol grubunun bulunmaması ve yalnız üç haftalık izlem yapılması, sonuçların nedensel ve uzun dönemli yorumunu sınırlar.

Pulmoner Rehabilitasyon Ağır KOAH'ta Neyi Hedefler?

Pulmoner rehabilitasyon, KOAH'lı bir kişinin yalnız akciğer ölçümlerine değil; dispneye, egzersiz toleransına, günlük yaşam işlevlerine, fiziksel hareketsizliğe ve egzersizden kaçınma davranışına birlikte yaklaşan yapılandırılmış bir rehabilitasyon sürecidir. Bu çalışmada pulmoner rehabilitasyonun amacı akciğer hastalığını ortadan kaldırmak değil, ağır KOAH nedeniyle azalmış fiziksel kapasiteyi ve günlük işlevi desteklemek ve hastanın ev ortamında sürdürülebilir fiziksel aktivite davranışı geliştirmesine yardımcı olmaktı.

KOAH'lı hastalarda nefes darlığı, fiziksel aktiviteden kaçınma eğilimini artırabilir. Aktivite azaldıkça dayanıklılık ve kas performansı gerileyebilir; böylece kişi daha düşük düzeydeki fiziksel yüklerde bile zorlanabilir. Kaynak çalışmanın dayandığı rehabilitasyon mantığı, bu döngüyü kontrollü ve kişiye göre ayarlanmış egzersizle kırmaya çalışmaktır.

Ev tabanlı yaklaşımın araştırılmasının temel nedeni, ağır KOAH hastalarının sağlık durumu, eşlik eden hastalıkları, hareket güçlükleri veya klinik merkeze erişim sorunları nedeniyle merkez tabanlı rehabilitasyona sürekli katılmasının zor olabilmesidir. Çalışmada evde uygulanabilen program, klinikte öğretilmiş ve haftalık video veya telefon görüşmeleriyle takip edilmiştir.

Neden ağır KOAH hastaları seçildi?

Araştırmacılar özellikle ileri hastalık düzeyindeki, günlük fiziksel kapasitesi belirgin biçimde sınırlanmış hastalarda basit ve düşük ekipman gerektiren bir ev programının uygulanabilir olup olmadığını araştırmıştır. Katılımcılar en az 60 yaşında, her iki cinsiyetten ve kaynakta GOLD 2024 ölçütlerine göre evre IV olarak tanımlanan klinik olarak stabil KOAH hastalarıydı.

Kaynak Tablo 2'de başlangıç FEV₁ değeri 0,75 ± 0,10 L, FEV₁ yüzdesi ise %68 ± 9 olarak raporlanmıştır. Çalışma aynı katılımcıları GOLD evre IV olarak tanımlamakta, ancak bu iki raporlama unsurunun ilişkisini metinde ayrıca açıklamamaktadır. Verianla bu değerleri değiştirmeden ve yeni bir sınıflama türetmeden kaynakta bildirildiği biçimde korumaktadır.

Ev Tabanlı Pulmoner Rehabilitasyon Bu Çalışmada Nasıl Uygulandı?

Ev tabanlı program, tıbbi tedavi optimize edildikten sonra başlayan, üç hafta süren ve her hastanın fiziksel kapasitesine ve sağlık durumuna göre kişiselleştirilen çok bileşenli bir rehabilitasyon programıydı. Haftada yedi seans önerildi, üç haftada en az 15 seans hedeflendi ve tek bir seans yaklaşık 45–60 dakika sürdü.

Başlangıç değerlendirmesi

Program başlamadan önce bütün katılımcılarda ayrıntılı öykü ve klinik muayene yapıldı. Dinlenme oksijen satürasyonu (SpO₂), bronkodilatör öncesi spirometri, Barthel Index, modifiye Medical Research Council (mMRC) dispne ölçeği, COPD Assessment Test (CAT) ve altı dakika yürüme testi (6MWT) değerlendirildi.

Başlangıç ölçümleri 08.00–10.00 saatleri arasında göğüs hastalıkları hekimi ile rehabilitasyon uzmanını içeren multidisipliner ekip tarafından yapıldı. Katılımcıların beslenme durumları da düzenli olarak değerlendirildi ve klinik diyetisyen tarafından kişiselleştirilmiş öneriler sunuldu.

Egzersiz sıklığı ve yoğunluğu

Egzersizin ilerletilmesi, hastanın mevcut egzersiz setini RPE < 4 ile tamamlayabilmesi, SpO₂'nin %88'in altına düştüğü bir desatürasyon olayı yaşamaması ve seansta artmış dispne veya yorgunluk bildirmemesi gibi güvenlik göstergelerine göre değerlendirildi.

Isınma ve eklem hareketleri

Her program 5–10 dakikalık ısınma ve germe bölümü içerdi. Üst ve alt ekstremitelere yönelik aktif eklem hareket açıklığı egzersizleri yapıldı. Omuz daireleri, dirsek fleksiyon-ekstansiyonu, el bileği rotasyonları ile kalça, diz ve ayak bileği hareketleri iki set halinde, eklem başına 10–12 tekrar uygulandı. Setler arasında yaklaşık 30 saniye dinlenme verildi.

Kuvvetlendirme

Kuvvetlendirme bölümünde 1–2 kg hafif dambıllar veya direnç bantları kullanıldı. Biseps curl, omuz press, oturarak diz ekstansiyonu ve topuk yükseltme gibi hareketler iki set ve 8–10 tekrar biçiminde uygulandı. Setler arasında yaklaşık bir dakika dinlenme verildi.

Dayanıklılık eğitimi

Dayanıklılık egzersizi temel olarak tempolu yürüyüşten oluştu. Süre başlangıçtaki 6MWT performansı ve bireysel toleransa göre belirlendi ve haftalar içinde aşamalı olarak artırıldı. Hedef süre 10–30 dakika aralığındaydı.

Solunum egzersizleri

Program diyafragmatik solunum, büzük dudak solunumu, göğüs genişletme egzersizleri ve solunum kası çalışmasını içerdi. Solunum kası egzersizlerinde incentive spirometer veya balon kullanıldı ve her egzersiz 5–10 tekrar uygulandı.

Denge ve yürüme eğitimi

Denge ve yürüyüş bileşeninde gövde-karın çalışmaları, 20 tekrarlı oturarak marching, 10 tekrarlı pelvik tilt, tek ayak üzerinde 10–15 saniye durma ve topuk-parmak doğrultusunda 10 adım yürüme yer aldı. Tek ayak duruşu üç tekrar, topuk-parmak yürüyüşü iki set uygulandı.

Postüral drenaj ve gevşeme

Postüral drenajda bronşiyal sekresyonların periferik hava yollarından daha merkezi bölgelere taşınmasını desteklemek amacıyla yerçekiminden yararlanan pozisyonlar kullanıldı. Pozisyonlar ilgili akciğer segmentine göre seçildi ve 5–15 dakika korundu. Ardından derin inspirasyon, kısa nefes tutma ve kontrollü güçlü öksürükle sekresyon çıkarma uygulandı.

Egzersiz sonrasında 5–10 dakika ilerleyici kas gevşemesi ve yönlendirilmiş solunum uygulandı.

Kullanılan ekipman

• Direnç bandı veya hafif dambıl
• Incentive spirometer veya balon
• Pulse oximeter
• Oturma ve destek egzersizleri için sandalye

Güvenlik kuralları

Katılımcılara sözlü ve yazılı güvenlik talimatları verildi. SpO₂'nin %88'in altına düşmesi, göğüs ağrısı, baş dönmesi veya şiddetli nefes darlığı durumunda egzersizin durdurulması istendi. Egzersizlerin iyi havalandırılan ortamda yapılması, acil durumda ulaşılabilecek bir telefon bulundurulması ve yeterli sıvı alınması önerildi. Düşük vücut kitle indeksine sahip katılımcılara yüksek proteinli beslenme önerisi verildi.

Uyum nasıl takip edildi?

Uyum, önceden tanımlanmış biçimde haftada en az beş gün, günde en az 30 dakika fiziksel aktivite ve haftada en az 150 dakika egzersiz tamamlama olarak değerlendirildi. Katılımcılar günlük kayıt defterlerine egzersizin türünü, süresini, RPE düzeyini ve yaşadıkları belirtileri kaydetti. Haftalık telefon veya WhatsApp görüşmelerinde performans ve uyumu zorlaştıran faktörler değerlendirildi.

Güvenlik sonuçları

Çalışmada ciddi advers olay bildirilmedi. Altı kişide geçici kas ağrısı, dört kişide geçici hafif dispne görüldü. Bir katılımcı programla ilişkili olmayan viral hastalık nedeniyle bir seansı kaçırdı.

mMRC, CAT, Barthel ve 6MWT Bu Çalışmada Neyi Ölçtü?

Çalışmada mMRC ölçeği dispnenin günlük aktivite üzerindeki derecesini, CAT KOAH'la ilişkili semptom yükünü, Barthel Index temel günlük yaşam aktivitelerindeki işlevsel bağımsızlığı ve 6MWT altı dakika içinde yürünebilen mesafeyi değerlendirdi. Bu dört ölçüm pulmoner rehabilitasyonun yalnız tek bir solunum göstergesine değil, semptom, işlev ve fiziksel kapasite boyutlarına birlikte bakabilmesini sağladı.

mMRC dispne ölçeği

mMRC, çalışmada dispne şiddetini derecelendirmek için kullanıldı. Başlangıçta hastaların %47,5'i derece III, %35'i derece II, %12,5'i derece I ve %5'i derece IV kategorisindeydi. Derece 0 hastası yoktu.

CAT

CAT, KOAH'ın hastanın günlük yaşamındaki semptom yükünü değerlendiren bir ölçektir. Bu çalışmada başlangıç ortalaması 26,95 ± 3,61 idi.

Barthel Index

Barthel Index, günlük yaşam aktivitelerindeki işlevsel bağımsızlığı değerlendirmek için kullanıldı. Kaynakta kullanılan ölçek 0–20 aralığında verildi ve başlangıç ortalaması 17,53 ± 1,57 idi.

6MWT

Altı dakika yürüme testi, kişinin altı dakikada yürüyebildiği mesafeyi ölçerek işlevsel egzersiz kapasitesi hakkında bilgi verdi. Başlangıç ortalaması 224,25 ± 107,19 metreydi.

SpO₂

Periferik oksijen satürasyonu (SpO₂), dinlenmede ve 6MWT sonrasında değerlendirildi. Başlangıçta dinlenme SpO₂ ortalaması %93,98 ± 2,20, test sonrası değer ise %87,77 ± 5,08 olarak raporlandı.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Çalışma prospektif ve müdahaleli bir araştırma olarak yürütüldü. Araştırma Kasım 2024 ile Ocak 2025 arasında Ain Shams University bağlantılı rehabilitasyon kliniğinde gerçekleştirildi. Kaynakta katılımcılar GOLD 2024'e göre evre IV KOAH hastaları olarak tanımlandı.

Çalışma Pan African Clinical Trial Registry sisteminde PACTR202502532021451 numarasıyla kaydedildi.

Dahil edilme ve dışlanma koşulları

Dahil edilen hastalar en az 60 yaşındaydı, her iki cinsiyetten katılımcılar kabul edildi, klinik olarak stabil durumdaydı ve kaynakta GOLD evre IV olarak sınıflandırılmıştı.

Psikiyatrik hastalığı bulunanlar; öykü veya tetkiklerinde malignite ya da immünolojik hastalık bulunanlar ve dahil edilme döneminde hastaneye yatış gerektiren solunumsal alevlenme yaşayanlar çalışma dışında bırakıldı.

Örneklem büyüklüğü

Örneklem hesabı Lan ve arkadaşlarının 2018 tarihli çalışmasında egzersiz sonrasında dispne puanının 5,7'den 4,8'e değişmesi temel alınarak yapıldı. Alfa hatası %5, istatistiksel güç %90 kabul edildi ve gerekli örneklem 40 hasta olarak hesaplandı. Örneklem büyüklüğü hesabında STATA 10 kullanıldı.

Katılımcı akışı

Kaynak raporlama notu: Makalenin özet bölümünde “40 hasta çalışmaya alındı” biçiminde ifade bulunmasına rağmen ayrıntılı sonuç bölümü 47 hastanın başlangıçta araştırmaya girdiğini, 7 kişinin dışlandığını ve 40 kişinin tamamladığını bildirmektedir. Verianla, bu iki ifadeyi tek bir değere dönüştürerek sessizce düzeltmemektedir.

Katılımcıların temel özellikleri

İstatistiksel analiz

Veriler IBM SPSS Statistics for Windows sürüm 27.0 ile analiz edildi. Parametrik nicel veriler ortalama, standart sapma ve aralık; parametrik olmayan veriler medyan ve çeyrekler arası aralık biçiminde tanımlandı. Nitel değişkenler sayı ve yüzde olarak sunuldu.

Parametrik olmayan veya eşleştirilmiş ordinal verilerin karşılaştırılmasında Wilcoxon signed-rank testi kullanıldı. Tablo 3'te CAT, Barthel ve SpO₂/6MWT mesafesi gibi sürekli öncesi-sonrası karşılaştırmalarda paired t-test raporlandı. %95 güven düzeyi ve %5 hata payı kullanıldı. Kaynak p > 0,05'i anlamlı değil, p < 0,05'i anlamlı ve p < 0,01'i “yüksek derecede anlamlı” olarak sınıflandırdı.

Üç Haftalık Ev Programının Sonuçları Nasıl Yorumlanmalıdır?

Üç haftalık ev tabanlı pulmoner rehabilitasyon sonrasında bu 40 kişilik çalışma grubunda dispne dağılımı daha hafif mMRC derecelerine kaydı, CAT puanı azaldı, Barthel Index ile 6MWT mesafesi arttı ve SpO₂ değerlerinde küçük artışlar görüldü. Bu sonuçlar program sonrasındaki değişimi gösterir; kontrol grubu bulunmadığı için değişikliklerin ne kadarının yalnız rehabilitasyon müdahalesinden kaynaklandığı bu çalışma tasarımıyla ayrı olarak belirlenemez.

Kaynak raporlama notu: Makalenin özetinde CAT, Barthel ve 6MWT için topluca “azalma” ifadesi kullanılmaktadır. Kaynak Tablo 3 ise CAT puanının azaldığını, Barthel puanı ile 6MWT mesafesinin arttığını göstermektedir. Yukarıdaki tablo doğrudan yayımlanmış sayısal değerlere göre düzenlenmiştir.

Dispne dağılımındaki değişiklik

mMRC dağılımındaki öncesi-sonrası değişiklik için Wilcoxon signed-rank testiyle p < 0,001 raporlandı. Program öncesinde en büyük grup derece III iken, program sonrasında en büyük grup derece I oldu.

Semptom yükü: CAT

CAT ortalaması 26,95 ± 3,61'den 21,85 ± 3,94'e geriledi. Kaynak bu fark için p < 0,001 bildirdi. CAT'teki düşüş, çalışmanın ölçüm çerçevesi içinde KOAH'la ilişkili semptom yükünün program sonrasında daha düşük raporlandığını gösterir.

Günlük işlev: Barthel Index

Barthel Index ortalaması 17,53 ± 1,57'den 18,28 ± 0,96'ya yükseldi ve p < 0,001 olarak raporlandı. Bu bulgu, ölçülen günlük yaşam işlev düzeyinin program sonrasında daha yüksek olduğunu göstermektedir.

Egzersiz kapasitesi: 6MWT

Altı dakika yürüme mesafesi 224,25 ± 107,19 metreden 320,90 ± 108,99 metreye yükseldi ve fark için p < 0,001 bildirildi. Çalışmanın en belirgin fiziksel kapasite değişikliklerinden biri bu yürüyüş mesafesi artışıdır.

Oksijen satürasyonu

Dinlenme SpO₂ ortalaması %93,98 ± 2,20'den %94,55 ± 2,22'ye yükseldi; p = 0,032 olarak raporlandı. 6MWT sonrasındaki SpO₂ ise %87,77 ± 5,08'den %89,35 ± 4,90'a yükseldi; p = 0,044 olarak bildirildi.

Bu iki SpO₂ değişikliği istatistiksel anlamlılık eşiğini geçmiştir ancak CAT, Barthel ve 6MWT mesafesindeki p < 0,001 sonuçlarından farklı olarak kaynak bunları p < 0,05 düzeyinde “anlamlı” olarak sınıflandırmıştır.

Programa uyum

Çalışma grubunda ortalama uyum oranı %88,2 ± %7,5 olarak raporlandı. Toplam 40 katılımcının 38'i, yani %95'i, %75'in üzerinde uyum oranına ulaştı.

Kaynak raporlama notu: Tartışma bölümünde “ortalama uyum yaklaşık %95” ifadesi kullanılmaktadır. Sonuç bölümünde ise ortalama uyum %88,2 ± %7,5'tir; %95 sayısı, katılımcıların 38/40'ının %75'in üzerinde uyuma ulaşan oranını göstermektedir. Verianla bu iki farklı istatistiği birbirinden ayrı tutmaktadır.

Advers olaylar

Program sırasında ciddi advers olay raporlanmadı. Altı katılımcıda geçici kas ağrısı, dört katılımcıda geçici hafif dispne görüldü. Bir hasta programdan bağımsız viral hastalık nedeniyle bir seansı kaçırdı.

Çalışmanın güçlü yönleri

• Günlük faaliyetleri belirgin ölçüde kısıtlanabilen ileri yaş ve ağır KOAH grubuna odaklanması.
• Ev ortamında uygulanabilen, düşük ekipman gerektiren ayrıntılı bir rehabilitasyon protokolünün raporlanması.
• Semptom, işlev, oksijenlenme ve yürüme kapasitesini aynı çalışma içinde değerlendirmesi.
• Egzersiz yoğunluğu ve güvenlik için RPE, HRR ve SpO₂ eşiklerinin belirtilmesi.
• Uyumun günlük kayıtlar ve haftalık uzaktan iletişimle takip edilmesi.
• Advers olayların ayrıca raporlanması.

Çalışmanın temel sınırlılıkları

• Karşılaştırılabilir kontrol grubu bulunmamaktadır.
• Analiz 40 katılımcıyla sınırlıdır; bu durum sonuçların genellenebilirliğini azaltabilir.
• Egzersiz setlerinin sayısı ve yoğunluğu hastanın kapasitesine göre değişmiştir; bütün katılımcılar aynı egzersiz dozunu almamıştır.
• Program yalnız üç hafta sürmüştür; uzun dönem kalıcılık bu çalışma tarafından doğrudan ölçülmemiştir.
• Öncesi-sonrası tasarım gözlenen değişikliklerin yalnız müdahaleden kaynaklandığını kanıtlayamaz.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Üç haftalık kişiselleştirilmiş ev tabanlı PR, bu çalışma grubunda uygulanabilmiştir.
• Program sonrasında mMRC dispne dağılımı daha düşük derecelere kaymıştır.
• CAT puanı program sonrasında daha düşük bulunmuştur.
• Barthel Index ve 6MWT mesafesi program sonrasında daha yüksek bulunmuştur.
• Dinlenme ve yürüme sonrası SpO₂ değerlerinde istatistiksel olarak anlamlı yükselmeler bildirilmiştir.
• Program sırasında ciddi advers olay raporlanmamıştır.
• Ortalama uyum yüksek bulunmuş ve katılımcıların büyük bölümü %75'in üzerinde uyum göstermiştir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Ev tabanlı pulmoner rehabilitasyonun bütün ağır KOAH hastalarında aynı sonucu vereceği kanıtlanmamıştır.
• Gözlenen bütün değişikliklerin yalnız rehabilitasyon programından kaynaklandığı gösterilmemiştir.
• Ev tabanlı programın merkez tabanlı pulmoner rehabilitasyondan üstün olduğu bu çalışma tarafından test edilmemiştir.
• Üç haftalık kazanımların aylar veya yıllar boyunca korunacağı gösterilmemiştir.
• Programın hastaneye yatış veya mortaliteyi azalttığı bu çalışma içinde doğrudan ölçülmemiştir.
• Bu çalışma farklı egzersiz yoğunluklarını randomize olarak karşılaştırmamıştır.

Etik ve kayıt

Araştırma Ain Shams University Faculty of Medicine Research Ethics Committee tarafından FMASU R264/2024 numarasıyla onaylandı. Katılımcılara çalışma açıklanarak yazılı onam alındı. Araştırma ayrıca Pan African Clinical Trial Registry'de PACTR202502532021451 numarasıyla kaydedildi.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Pulmonary rehabilitation in severe chronic obstructive pulmonary disease: Is there any benefit?

Yazarlar: Hala A.E. Sabah; Rehab Mohammed; Samia M. Rashad.

Sorumlu yazar: Hala Sabah.

Kurum 1: Department of Physical Medicine, Rheumatology and Rehabilitation, Faculty of Medicine, Ain Shams University, Cairo, Egypt.

Kurum 2: Department of Chest Disease, Faculty of Medicine, Ain Shams University, Cairo, Egypt.

Dergi: African Journal of Disability.

Yayıncı / lisans sahibi: AOSIS.

Makale türü: Original Research; prospektif, tek kollu müdahaleli öncesi-sonrası çalışma.

Cilt / makale: 15(0), a1766.

DOI: 10.4102/ajod.v15i0.1766.

Yayın tarihleri: Alınma 01 Haziran 2025; kabul 12 Kasım 2025; yayın 14 Ocak 2026; yeniden yayın 05 Şubat 2026.

Yeniden yayın notu: Makale güncellenmiş DOI ve QR koduyla yeniden yayımlanmış; yayıncı bu düzeltmenin bulguların anlamlılığını veya genel yorumunu değiştirmediğini belirtmiştir.

Lisans: PDF üzerinde Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Çalışma dönemi: Kasım 2024–Ocak 2025.

Etik onay: Ain Shams University, Faculty of Medicine Research Ethics Committee; FMASU R264/2024.

Çalışma kaydı: Pan African Clinical Trial Registry; PACTR202502532021451.

Finansman: Yazarlar araştırma, yazarlık veya yayın için mali destek almadıklarını bildirmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar makalenin hazırlanmasını uygunsuz biçimde etkileyebilecek finansal veya kişisel ilişki bulunmadığını beyan etmiştir.

Veri erişilebilirliği: Yazarlar araştırmayı ve bulguları destekleyen verilerin makale ve kaynaklarında mevcut olduğunu belirtmiştir.

Yazar katkıları: Hala A.E. Sabah kavramsallaştırma, metodoloji, araştırma, özgün taslak yazımı, doğrulama, veri kürasyonu, inceleme-düzenleme ve finansman edinimi rollerinde yer almıştır. Rehab Mohammed kavramsallaştırma, metodoloji, özgün taslak yazımı, görselleştirme, doğrulama, gözetim ve finansman edinimine katkı sunmuştur. Samia M. Rashad metodoloji, biçimsel analiz, özgün taslak yazımı, görselleştirme, doğrulama, gözetim ve finansman edinimi rollerini üstlenmiştir. Bütün yazarlar sonuçların tartışılmasına katkıda bulunmuş, son sürümü onaylamış ve bulguların bütünlüğü için sorumluluk almıştır.

Temel yöntemsel sınır: Kontrol grubu yoktur; katılımcı sayısı sınırlıdır; egzersiz reçetesi kişiselleştirilmiştir ve kısa süreli öncesi-sonrası tasarım nedensel etkiyi tek başına kanıtlamaz.

Kaynak içi raporlama notları: Özet ile sonuç bölümündeki başlangıç katılımcı sayısı farklı ifade edilmiştir; özet Barthel ve 6MWT yönünü “azalma” olarak topluca tanımlarken Tablo 3 bu iki ölçümde artış göstermektedir; uyum için tartışmadaki yaklaşık %95 ifadesi ile sonuç bölümündeki %88,2 ± %7,5 ortalama birbirinden farklı istatistiklerdir.

Verianla yeniden anlatım notu: Bu içerik özgün makalenin cümle veya paragraf yapısını yeniden üretmemektedir. Yöntem, sayılar, ölçüm koşulları, sonuçlar ve sınırlılıklar bilimsel bilgi düzeyinde ayrıştırılmış ve Verianla için bağımsız, öğretici, çeviri-güvenli bir Türkçe bilimsel çekirdek olarak yeniden yapılandırılmıştır. Kaynak tablolar ekran görüntüsü olarak kullanılmamış, gerekli nicel bilgiler yeni tablo düzeninde sunulmuştur.