Surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi (SO‘OK; chronic obstructive pulmonary disease, COPD) surunkali nafas olish belgilari va doimiy havo oqimi cheklanishi bilan kechadigan o‘pka kasalligidir. O‘pka reabilitatsiyasi (PR) esa jismoniy mashqlar, nafas olish mashg‘ulotlari va funksional imkoniyatni qo‘llab-quvvatlovchi amaliyotlarni birlashtiradigan tuzilgan reabilitatsiya yondashuvidir. Ushbu prospektiv intervensiya tadqiqoti manbada GOLD IV bosqich deb ta’riflangan va 60 yoshdan katta og‘ir SO‘OK bemorlarida uch haftalik, individuallashtirilgan, uy sharoitidagi PR dasturining jismoniy funksiya, dispnoe, simptom yuklamasi va jismoniy mashq qobiliyati bilan bog‘liq o‘zgarishlarini baholadi. Tadqiqotni yakunlagan 40 bemorda mMRC dispnoe taqsimoti pastroq darajalarga siljidi; COPD Assessment Test (CAT) balli kamaydi; Barthel Index, olti daqiqalik yurish testi (6MWT) masofasi va dam olish/mashqdan keyingi SpO₂ ko‘rsatkichlari oshdi. Biroq tadqiqotda taqqoslanadigan nazorat guruhi bo‘lmagani sababli bu o‘zgarishlar faqat reabilitatsiya dasturi tufayli yuz bergan degan xulosaga kelib bo‘lmaydi.

Dastur uch hafta davomida haftasiga yetti seans tavsiyasi bilan olib borildi va ishtirokchilar kamida 15 seansni yakunlashi maqsad qilindi. Har bir seans taxminan 45–60 daqiqa davom etdi. Dastur qizdirish va cho‘zish, faol bo‘g‘im harakatlari, past qarshilikli kuchaytirish, yurishga asoslangan chidamlilik mashqlari, nafas olish mashqlari, muvozanat-yurish mashg‘ulotlari, postural drenaj va bo‘shashish tarkibiy qismlaridan iborat bo‘ldi. Mashq intensivligi sezilgan zo‘riqish darajasi (Rate of Perceived Exertion, RPE) 4–6 va taxminiy yurak urish tezligi zaxirasining (Heart Rate Reserve, HRR) %50–70'i nishon qilib, shaxsga moslashtirildi.

Tadqiqotga dastlab 47 bemor kiritildi; shifoxonaga yotqizishni talab qilgan nafas yo‘llari zo‘rayishi sababli 7 kishi chiqarildi va 40 kishi dasturni yakunladi. Yakunlagan guruhning o‘rtacha yoshi 66,43 ± 2,99 yil edi. CAT balli 26,95 ± 3,61 dan 21,85 ± 3,94 gacha kamaygan bo‘lsa, Barthel Index 17,53 ± 1,57 dan 18,28 ± 0,96 gacha va 6MWT masofasi 224,25 ± 107,19 metrdan 320,90 ± 108,99 metrgacha oshdi. Ushbu uch o‘zgaruvchi uchun p < 0,001 qayd etildi. Mashqdan oldingi va keyingi SpO₂ o‘lchovlarida ham kichikroq, ammo statistik jihatdan ahamiyatli oshishlar aniqlandi.

Natijalar qisqa muddatli uy sharoitidagi PR ushbu og‘ir SO‘OKli tadqiqot guruhida amalga oshirilishi mumkinligini va ayrim klinik o‘lchovlarda ijobiy oldin-keyin o‘zgarishlar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, namunani kichikligi, mashq dozalarining individuallashtirilishi, nazorat guruhining yo‘qligi va faqat uch haftalik kuzatuv natijalarni sababiy va uzoq muddatli talqin qilishni cheklaydi.

Og‘ir SO‘OKda O‘pka Reabilitatsiyasi Nimani Maqsad Qiladi?

O‘pka reabilitatsiyasi SO‘OKli shaxsda faqat o‘pka o‘lchovlariga emas, balki dispnoe, jismoniy mashqqa chidamlilik, kundalik hayot funksiyalari, jismoniy harakatsizlik va mashqdan qochish xulqiga birgalikda yondashadigan tuzilgan reabilitatsiya jarayonidir. Ushbu tadqiqotda o‘pka reabilitatsiyasining maqsadi o‘pka kasalligini yo‘qotish emas, balki og‘ir SO‘OK tufayli pasaygan jismoniy imkoniyat va kundalik funksiyani qo‘llab-quvvatlash hamda bemorga uy sharoitida barqaror jismoniy faollik odatini rivojlantirishga yordam berish edi.

SO‘OKli bemorlarda nafas qisishi jismoniy faollikdan qochish moyilligini oshirishi mumkin. Faollik kamaygani sayin chidamlilik va mushak faoliyati pasayishi mumkin; natijada shaxs hatto pastroq jismoniy yuklamalarda ham qiynalishi mumkin. Manba tadqiqot asoslangan reabilitatsiya mantig‘i ushbu aylanishni nazorat qilinadigan va shaxsga moslashtirilgan mashqlar bilan uzishga qaratilgan.

Uy sharoitidagi yondashuvni o‘rganishning asosiy sababi shundaki, og‘ir SO‘OK bemorlarining sog‘liq holati, hamroh kasalliklari, harakatlanish qiyinchiliklari yoki klinik markazga yetib borish muammolari tufayli markazga asoslangan reabilitatsiyada muntazam qatnashishi qiyin bo‘lishi mumkin. Tadqiqotda uyda bajariladigan dastur klinikada o‘rgatilgan va haftalik video yoki telefon suhbatlari orqali kuzatilgan.

Nega og‘ir SO‘OK bemorlari tanlandi?

Tadqiqotchilar ayniqsa kasalligi ilg‘or bosqichda bo‘lgan, kundalik jismoniy imkoniyati sezilarli darajada cheklangan bemorlarda sodda va kam jihoz talab qiladigan uy dasturini qo‘llash mumkinligini o‘rgandilar. Ishtirokchilar kamida 60 yoshda, har ikki jins vakillari bo‘lib, manbada GOLD 2024 mezonlariga ko‘ra IV bosqich deb ta’riflangan klinik jihatdan barqaror SO‘OK bemorlari edi.

Manba 2-jadvalda boshlang‘ich FEV₁ qiymati 0,75 ± 0,10 L, FEV₁ foizi esa %68 ± 9 deb berilgan. Tadqiqot shu ishtirokchilarni GOLD IV bosqich deb ta’riflaydi, biroq ushbu ikki hisobot elementining o‘zaro munosabatini matnda alohida izohlamaydi. Verianla bu qiymatlarni o‘zgartirmasdan va yangi tasnif chiqarib bermasdan manbada keltirilgan shaklda saqlaydi.

Uy Sharoitidagi O‘pka Reabilitatsiyasi Ushbu Tadqiqotda Qanday Amalga Oshirilgan?

Uy sharoitidagi dastur tibbiy davolash optimallashtirilgandan keyin boshlangan, uch hafta davom etgan va har bir bemorning jismoniy imkoniyati hamda sog‘liq holatiga ko‘ra individuallashtirilgan ko‘p tarkibli reabilitatsiya dasturi edi. Haftasiga yetti seans tavsiya qilindi, uch haftada kamida 15 seans maqsad qilindi va bitta seans taxminan 45–60 daqiqa davom etdi.

Boshlang‘ich baholash

Dastur boshlanishidan oldin barcha ishtirokchilarda batafsil anamnez va klinik ko‘rik o‘tkazildi. Dam olishdagi kislorod saturatsiyasi (SpO₂), bronxodilatordan oldingi spirometriya, Barthel Index, modifikatsiyalangan Medical Research Council (mMRC) dispnoe shkalasi, COPD Assessment Test (CAT) va olti daqiqalik yurish testi (6MWT) baholandi.

Boshlang‘ich o‘lchovlar 08.00–10.00 soatlari orasida ko‘krak qafasi kasalliklari shifokori va reabilitatsiya mutaxassisini o‘z ichiga olgan multidisiplinar jamoa tomonidan o‘tkazildi. Ishtirokchilarning ovqatlanish holati ham muntazam baholandi va klinik dietolog tomonidan individuallashtirilgan tavsiyalar berildi.

Mashq chastotasi va intensivligi

Mashqni bosqichma-bosqich oshirish bemorning joriy mashq to‘plamini RPE < 4 bilan yakunlay olishi, SpO₂ %88 dan pastga tushadigan desaturatsiya holati kuzatilmasligi va seansda kuchaygan dispnoe yoki charchoq bildirmasligi kabi xavfsizlik ko‘rsatkichlariga ko‘ra baholandi.

Qizdirish va bo‘g‘im harakatlari

Har bir dastur 5–10 daqiqalik qizdirish va cho‘zish bo‘limini o‘z ichiga oldi. Yuqori va pastki oyoq-qo‘llar uchun faol bo‘g‘im harakat diapazoni mashqlari bajarildi. Yelka aylanalari, tirsak fleksiyasi-ekstensiyasi, bilak rotatsiyalari hamda son, tizza va to‘piq harakatlari ikki to‘plamda, har bir bo‘g‘im uchun 10–12 takror bajarildi. To‘plamlar orasida taxminan 30 soniya dam berildi.

Kuchaytirish

Kuchaytirish bo‘limida 1–2 kg yengil gantellar yoki qarshilik lentalari ishlatildi. Biseps curl, yelka press, o‘tirgan holda tizza ekstensiyasi va tovon ko‘tarish kabi harakatlar ikki to‘plam va 8–10 takror shaklida bajarildi. To‘plamlar orasida taxminan bir daqiqa dam berildi.

Chidamlilik mashg‘uloti

Chidamlilik mashqi asosan tez yurishdan iborat bo‘ldi. Davomiylik boshlang‘ich 6MWT natijasi va individual tolerantlikka ko‘ra belgilandi va haftalar davomida bosqichma-bosqich oshirildi. Maqsad davomiyligi 10–30 daqiqa oralig‘ida edi.

Nafas olish mashqlari

Dastur diafragmal nafas olish, lablarni qisib nafas chiqarish, ko‘krak qafasini kengaytirish mashqlari va nafas mushaklari mashg‘ulotini o‘z ichiga oldi. Nafas mushaklari mashqlarida incentive spirometer yoki shar ishlatildi va har bir mashq 5–10 takror bajarildi.

Muvozanat va yurish mashg‘uloti

Muvozanat va yurish komponentida gavda-qorin mashqlari, 20 takrorli o‘tirgan holda marching, 10 takrorli pelvic tilt, bir oyoqda 10–15 soniya turish va tovon-barmoq yo‘nalishida 10 qadam yurish bor edi. Bir oyoqda turish uch takror, tovon-barmoq yurishi ikki to‘plam bajarildi.

Postural drenaj va bo‘shashish

Postural drenajda bronxial sekretsiyalarni periferik havo yo‘llaridan markaziyroq qismlarga ko‘chirishga yordam berish uchun tortishish kuchidan foydalanuvchi holatlar qo‘llanildi. Holatlar tegishli o‘pka segmentiga qarab tanlandi va 5–15 daqiqa saqlandi. Shundan so‘ng chuqur inspiratsiya, qisqa nafas ushlab turish va nazoratli kuchli yo‘tal bilan sekretsiyani chiqarish bajarildi.

Mashqdan so‘ng 5–10 daqiqa progressiv mushak bo‘shashishi va yo‘naltirilgan nafas olish bajarildi.

Foydalanilgan jihozlar

• Qarshilik lentasi yoki yengil gantel
• Incentive spirometer yoki shar
• Pulse oximeter
• O‘tirish va tayanch mashqlari uchun stul

Xavfsizlik qoidalari

Ishtirokchilarga og‘zaki va yozma xavfsizlik ko‘rsatmalari berildi. SpO₂ %88 dan pastga tushganda, ko‘krak og‘rig‘i, bosh aylanishi yoki kuchli nafas qisishi yuzaga kelganda mashqni to‘xtatish so‘raldi. Mashqlar yaxshi shamollatiladigan muhitda bajarilishi, favqulodda vaziyatda bog‘lanish mumkin bo‘lgan telefon bo‘lishi va yetarli suyuqlik ichish tavsiya qilindi. Tana massasi indeksi past bo‘lgan ishtirokchilarga yuqori oqsilli ovqatlanish tavsiya qilindi.

Rioya qilish qanday kuzatildi?

Rioya qilish oldindan belgilangan tarzda haftasiga kamida besh kun, kuniga kamida 30 daqiqa jismoniy faollik va haftasiga kamida 150 daqiqa mashqni yakunlash sifatida baholandi. Ishtirokchilar kundalik daftarlariga mashq turi, davomiyligi, RPE darajasi va boshdan kechirgan alomatlarini yozdilar. Haftalik telefon yoki WhatsApp suhbatlarida natija va rioya qilishni qiyinlashtiruvchi omillar baholandi.

Xavfsizlik natijalari

Tadqiqotda jiddiy nojo‘ya hodisa qayd etilmadi. Olti kishida vaqtinchalik mushak og‘rig‘i, to‘rt kishida vaqtinchalik yengil dispnoe kuzatildi. Bir ishtirokchi dasturga aloqador bo‘lmagan virusli kasallik sababli bir seansni o‘tkazib yubordi.

mMRC, CAT, Barthel va 6MWT Ushbu Tadqiqotda Nimani O‘lchadi?

Tadqiqotda mMRC shkalasi dispnoening kundalik faoliyatdagi darajasini, CAT SO‘OK bilan bog‘liq simptom yukini, Barthel Index asosiy kundalik hayot faoliyatlaridagi funksional mustaqillikni va 6MWT olti daqiqada yurish mumkin bo‘lgan masofani baholadi. Ushbu to‘rt o‘lchov o‘pka reabilitatsiyasini faqat bitta nafas olish ko‘rsatkichiga emas, balki simptom, funksiya va jismoniy imkoniyat o‘lchamlariga birgalikda qarash imkonini berdi.

mMRC dispnoe shkalasi

mMRC tadqiqotda dispnoe og‘irligini darajalash uchun ishlatildi. Boshlang‘ichda bemorlarning %47,5'i III daraja, %35'i II daraja, %12,5'i I daraja va %5'i IV daraja toifasida edi. 0 darajali bemor yo‘q edi.

CAT

CAT SO‘OKning bemorning kundalik hayotidagi simptom yukini baholaydigan shkaladir. Ushbu tadqiqotda boshlang‘ich o‘rtacha ko‘rsatkich 26,95 ± 3,61 edi.

Barthel Index

Barthel Index kundalik hayot faoliyatlaridagi funksional mustaqillikni baholash uchun ishlatildi. Manbada qo‘llangan shkala 0–20 oralig‘ida berilgan va boshlang‘ich o‘rtacha ko‘rsatkich 17,53 ± 1,57 edi.

6MWT

Olti daqiqalik yurish testi shaxs olti daqiqada yura oladigan masofani o‘lchab, funksional mashq qobiliyati haqida ma’lumot berdi. Boshlang‘ich o‘rtacha ko‘rsatkich 224,25 ± 107,19 metr edi.

SpO₂

Periferik kislorod saturatsiyasi (SpO₂) dam olishda va 6MWT dan keyin baholandi. Boshlang‘ichda dam olishdagi SpO₂ o‘rtacha ko‘rsatkichi %93,98 ± 2,20, testdan keyingi qiymat esa %87,77 ± 5,08 deb qayd etildi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot prospektiv va intervensiyali tadqiqot sifatida olib borildi. Tadqiqot Noyabr 2024 bilan Yanvar 2025 oralig‘ida Ain Shams University bilan bog‘liq reabilitatsiya klinikasida o‘tkazildi. Manbada ishtirokchilar GOLD 2024 bo‘yicha IV bosqich SO‘OK bemorlari deb ta’riflandi.

Tadqiqot Pan African Clinical Trial Registry tizimida PACTR202502532021451 raqami bilan ro‘yxatdan o‘tkazildi.

Kiritish va chiqarish shartlari

Kiritilgan bemorlar kamida 60 yoshda edi, har ikki jins vakillari qabul qilindi, klinik jihatdan barqaror holatda edi va manbada GOLD IV bosqich deb tasniflangan edi.

Psixiatrik kasalligi bo‘lganlar; anamnez yoki tekshiruvlarida malignitet yoxud immunologik kasallik aniqlanganlar va kiritish davrida shifoxonaga yotqizishni talab qilgan nafas yo‘llari zo‘rayishini boshdan kechirganlar tadqiqotdan chiqarildi.

Namuna hajmi

Namuna hisob-kitobi Lan va hamkasblarining 2018 yilgi tadqiqotida mashqdan keyin dispnoe ballining 5,7 dan 4,8 ga o‘zgarishiga asoslandi. Alfa xatosi %5, statistik quvvat %90 deb qabul qilindi va zarur namuna 40 bemor deb hisoblandi. Namuna hajmi hisobida STATA 10 ishlatildi.

Ishtirokchilar oqimi

Manba hisobot eslatmasi: Maqolaning qisqacha mazmun qismida “40 bemor tadqiqotga kiritildi” degan ifoda bo‘lishiga qaramay, batafsil natijalar bo‘limida dastlab 47 bemor tadqiqotga kirgani, 7 kishi chiqarilgani va 40 kishi yakunlagani qayd etiladi. Verianla bu ikki ifodani bitta qiymatga aylantirib, jimlik bilan tuzatmaydi.

Ishtirokchilarning asosiy xususiyatlari

Statistik tahlil

Ma’lumotlar IBM SPSS Statistics for Windows 27.0 versiyasi bilan tahlil qilindi. Parametrik miqdoriy ma’lumotlar o‘rtacha, standart og‘ish va oraliq; noparametrik ma’lumotlar mediana va kvartillar oralig‘i shaklida ta’riflandi. Sifat o‘zgaruvchilari son va foiz sifatida taqdim etildi.

Noparametrik yoki juftlangan ordinal ma’lumotlarni taqqoslashda Wilcoxon signed-rank testi ishlatildi. 3-jadvalda CAT, Barthel va SpO₂/6MWT masofasi kabi uzluksiz oldin-keyin taqqoslashlarda paired t-test qayd etildi. %95 ishonch darajasi va %5 xato chegarasi ishlatildi. Manba p > 0,05 ni ahamiyatsiz, p < 0,05 ni ahamiyatli va p < 0,01 ni “yuqori darajada ahamiyatli” deb tasnifladi.

Uch Haftalik Uy Dasturi Natijalari Qanday Talqin Qilinishi Kerak?

Uch haftalik uy sharoitidagi o‘pka reabilitatsiyasidan keyin ushbu 40 kishilik tadqiqot guruhida dispnoe taqsimoti yengilroq mMRC darajalariga siljidi, CAT balli kamaydi, Barthel Index va 6MWT masofasi oshdi, SpO₂ qiymatlarida kichik oshishlar kuzatildi. Bu natijalar dasturdan keyingi o‘zgarishni ko‘rsatadi; nazorat guruhi yo‘qligi sababli o‘zgarishlarning qanchasi faqat reabilitatsiya intervensiyasi tufayli yuz berganini ushbu tadqiqot dizayni bilan alohida aniqlab bo‘lmaydi.

Manba hisobot eslatmasi: Maqolaning qisqacha mazmunida CAT, Barthel va 6MWT uchun birgalikda “kamayish” ifodasi ishlatilgan. Manba 3-jadval esa CAT balli kamayganini, Barthel balli va 6MWT masofasi oshganini ko‘rsatadi. Yuqoridagi jadval bevosita e’lon qilingan sonli qiymatlarga ko‘ra tuzilgan.

Dispnoe taqsimotidagi o‘zgarish

mMRC taqsimotidagi oldin-keyin o‘zgarish uchun Wilcoxon signed-rank testi bilan p < 0,001 qayd etildi. Dastur oldidan eng katta guruh III daraja bo‘lgan bo‘lsa, dasturdan keyin eng katta guruh I daraja bo‘ldi.

Simptom yuki: CAT

CAT o‘rtachasi 26,95 ± 3,61 dan 21,85 ± 3,94 gacha kamaydi. Manba bu farq uchun p < 0,001 qayd etdi. CATdagi pasayish tadqiqotning o‘lchov doirasida SO‘OK bilan bog‘liq simptom yuki dasturdan keyin pastroq qayd etilganini ko‘rsatadi.

Kundalik funksiya: Barthel Index

Barthel Index o‘rtachasi 17,53 ± 1,57 dan 18,28 ± 0,96 gacha oshdi va p < 0,001 deb qayd etildi. Bu topilma o‘lchangan kundalik hayot funksiyasi darajasi dasturdan keyin yuqoriroq bo‘lganini ko‘rsatadi.

Mashq qobiliyati: 6MWT

Olti daqiqalik yurish masofasi 224,25 ± 107,19 metrdan 320,90 ± 108,99 metrgacha oshdi va farq uchun p < 0,001 qayd etildi. Tadqiqotdagi eng yaqqol jismoniy imkoniyat o‘zgarishlaridan biri ushbu yurish masofasining oshishidir.

Kislorod saturatsiyasi

Dam olishdagi SpO₂ o‘rtachasi %93,98 ± 2,20 dan %94,55 ± 2,22 gacha oshdi; p = 0,032 deb qayd etildi. 6MWT dan keyingi SpO₂ esa %87,77 ± 5,08 dan %89,35 ± 4,90 gacha oshdi; p = 0,044 deb qayd etildi.

Ushbu ikki SpO₂ o‘zgarishi statistik ahamiyatlilik chegarasidan o‘tgan, biroq CAT, Barthel va 6MWT masofasidagi p < 0,001 natijalaridan farqli ravishda manba ularni p < 0,05 darajasida “ahamiyatli” deb tasniflagan.

Dasturga rioya qilish

Tadqiqot guruhida o‘rtacha rioya qilish darajasi %88,2 ± %7,5 deb qayd etildi. Jami 40 ishtirokchining 38'i, ya’ni %95'i, %75 dan yuqori rioya qilish darajasiga erishdi.

Manba hisobot eslatmasi: Muhokama bo‘limida “o‘rtacha rioya qilish taxminan %95” ifodasi ishlatilgan. Natijalar bo‘limida esa o‘rtacha rioya qilish %88,2 ± %7,5; %95 soni 38/40 ishtirokchining %75 dan yuqori rioya qilish darajasiga erishgan ulushini ko‘rsatadi. Verianla ushbu ikki turli statistikani alohida saqlaydi.

Nojo‘ya hodisalar

Dastur davomida jiddiy nojo‘ya hodisa qayd etilmadi. Olti ishtirokchida vaqtinchalik mushak og‘rig‘i, to‘rt ishtirokchida vaqtinchalik yengil dispnoe kuzatildi. Bir bemor dasturga bog‘liq bo‘lmagan virusli kasallik sababli bir seansni o‘tkazib yubordi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Kundalik faoliyati sezilarli darajada cheklanishi mumkin bo‘lgan katta yoshli va og‘ir SO‘OK guruhiga e’tibor qaratishi.
• Uy sharoitida bajariladigan, kam jihoz talab qiladigan batafsil reabilitatsiya protokolining bayon qilinishi.
• Simptom, funksiya, kislorodlanish va yurish qobiliyatini bitta tadqiqotda baholashi.
• Mashq intensivligi va xavfsizlik uchun RPE, HRR va SpO₂ chegaralarining ko‘rsatilishi.
• Rioya qilish kundalik qaydlar va haftalik masofaviy aloqa orqali kuzatilishi.
• Nojo‘ya hodisalarning alohida qayd etilishi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

• Taqqoslanadigan nazorat guruhi mavjud emas.
• Tahlil 40 ishtirokchi bilan cheklangan; bu natijalarning umumlashtirilishini kamaytirishi mumkin.
• Mashq to‘plamlari soni va intensivligi bemorning imkoniyatiga qarab o‘zgargan; barcha ishtirokchilar bir xil mashq dozasini olmagan.
• Dastur faqat uch hafta davom etgan; uzoq muddatli saqlanish ushbu tadqiqotda bevosita o‘lchanmagan.
• Oldin-keyin dizayn kuzatilgan o‘zgarishlar faqat intervensiya tufayli yuz berganini isbotlay olmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Uch haftalik individuallashtirilgan uy sharoitidagi PR ushbu tadqiqot guruhida amalga oshirilgan.
• Dasturdan keyin mMRC dispnoe taqsimoti pastroq darajalarga siljigan.
• CAT balli dasturdan keyin pastroq bo‘lgan.
• Barthel Index va 6MWT masofasi dasturdan keyin yuqoriroq bo‘lgan.
• Dam olish va yurishdan keyingi SpO₂ qiymatlarida statistik jihatdan ahamiyatli oshishlar qayd etilgan.
• Dastur davomida jiddiy nojo‘ya hodisa qayd etilmagan.
• O‘rtacha rioya qilish yuqori bo‘lgan va ishtirokchilarning katta qismi %75 dan yuqori rioya ko‘rsatgan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Uy sharoitidagi o‘pka reabilitatsiyasi barcha og‘ir SO‘OK bemorlarida bir xil natija berishi isbotlanmagan.
• Kuzatilgan barcha o‘zgarishlar faqat reabilitatsiya dasturidan kelib chiqqani ko‘rsatilmagan.
• Uy dasturi markazga asoslangan o‘pka reabilitatsiyasidan ustun ekani ushbu tadqiqotda sinovdan o‘tkazilmagan.
• Uch haftalik yutuqlar oylar yoki yillar davomida saqlanishi ko‘rsatilmagan.
• Dastur shifoxonaga yotqizish yoki mortalitetni kamaytirishi ushbu tadqiqot doirasida bevosita o‘lchanmagan.
• Ushbu tadqiqot turli mashq intensivliklarini randomizatsiyalangan tarzda taqqoslamagan.

Etika va ro‘yxatga olish

Tadqiqot Ain Shams University Faculty of Medicine Research Ethics Committee tomonidan FMASU R264/2024 raqami bilan tasdiqlandi. Ishtirokchilarga tadqiqot tushuntirilib, yozma rozilik olindi. Tadqiqot shuningdek Pan African Clinical Trial Registryda PACTR202502532021451 raqami bilan ro‘yxatdan o‘tkazildi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Pulmonary rehabilitation in severe chronic obstructive pulmonary disease: Is there any benefit?

Mualliflar: Hala A.E. Sabah; Rehab Mohammed; Samia M. Rashad.

Mas’ul muallif: Hala Sabah.

Muassasa 1: Department of Physical Medicine, Rheumatology and Rehabilitation, Faculty of Medicine, Ain Shams University, Cairo, Egypt.

Muassasa 2: Department of Chest Disease, Faculty of Medicine, Ain Shams University, Cairo, Egypt.

Jurnal: African Journal of Disability.

Nashriyot / litsenziya egasi: AOSIS.

Maqola turi: Original Research; prospektiv, bir tarmoqli intervensiyali oldin-keyin tadqiqot.

Jild / maqola: 15(0), a1766.

DOI: 10.4102/ajod.v15i0.1766.

Nashr sanalari: Qabul qilindi 01 Iyun 2025; ma’qullandi 12 Noyabr 2025; nashr 14 Yanvar 2026; qayta nashr 05 Fevral 2026.

Qayta nashr izohi: Maqola yangilangan DOI va QR kodi bilan qayta nashr qilingan; nashriyot ushbu tuzatish topilmalarning ahamiyatini yoki umumiy talqinini o‘zgartirmaganini bildirgan.

Litsenziya: PDFda Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Tadqiqot davri: Noyabr 2024–Yanvar 2025.

Etik tasdiq: Ain Shams University, Faculty of Medicine Research Ethics Committee; FMASU R264/2024.

Tadqiqot ro‘yxati: Pan African Clinical Trial Registry; PACTR202502532021451.

Moliyalashtirish: Mualliflar tadqiqot, mualliflik yoki nashr uchun moliyaviy yordam olmaganini bildirgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar maqola tayyorlanishiga nomaqbul ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan moliyaviy yoki shaxsiy munosabat yo‘qligini bayon qilgan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Mualliflar tadqiqot va topilmalarni qo‘llab-quvvatlovchi ma’lumotlar maqola va uning manbalarida mavjudligini bildirgan.

Mualliflar hissasi: Hala A.E. Sabah konseptuallashtirish, metodologiya, tadqiqot, dastlabki loyiha yozish, tasdiqlash, ma’lumotlar kuratsiyasi, ko‘rib chiqish-tahrirlash va moliyalashtirishni jalb qilish rollarida qatnashgan. Rehab Mohammed konseptuallashtirish, metodologiya, dastlabki loyiha yozish, vizualizatsiya, tasdiqlash, nazorat va moliyalashtirishni jalb qilishga hissa qo‘shgan. Samia M. Rashad metodologiya, formal tahlil, dastlabki loyiha yozish, vizualizatsiya, tasdiqlash, nazorat va moliyalashtirishni jalb qilish rollarini bajargan. Barcha mualliflar natijalarni muhokama qilishga hissa qo‘shgan, yakuniy versiyani tasdiqlagan va topilmalarning yaxlitligi uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olgan.

Asosiy metodologik cheklov: Nazorat guruhi yo‘q; ishtirokchilar soni cheklangan; mashq retsepti individuallashtirilgan va qisqa muddatli oldin-keyin dizayn sababiy ta’sirni o‘zi isbotlamaydi.

Manba ichidagi hisobot eslatmalari: Qisqacha mazmun bilan natijalar bo‘limidagi boshlang‘ich ishtirokchilar soni turlicha ifodalangan; qisqacha mazmun Barthel va 6MWT yo‘nalishini birgalikda “kamayish” deb ta’riflagan bo‘lsa, 3-jadval ushbu ikki o‘lchovda oshishni ko‘rsatadi; rioya qilish uchun muhokamadagi taxminan %95 ifodasi bilan natijalar bo‘limidagi %88,2 ± %7,5 o‘rtacha ko‘rsatkich turli statistik ko‘rsatkichlardir.

Verianla qayta bayon qilish izohi: Ushbu kontent asl maqolaning gap yoki paragraf tuzilishini qayta yaratmaydi. Usul, sonlar, o‘lchov sharoitlari, natijalar va cheklovlar ilmiy ma’lumot darajasida ajratilib, Verianla uchun mustaqil, o‘rgatuvchi va tarjimaga xavfsiz o‘zbekcha ilmiy yadro sifatida qayta tuzilgan. Manba jadvallari skrinshot sifatida ishlatilmagan, zarur miqdoriy ma’lumotlar yangi jadval tartibida taqdim etilgan.