Ish haqi konvergensiyasi — dastlab ish haqi darajasi pastroq bo‘lgan iqtisodiyotlarda ish haqlarining yuqori ish haqli iqtisodiyotlarga qaraganda tezroq o‘sishi natijasida mamlakatlar o‘rtasidagi ish haqi tafovutining nisbatan qisqarishidir. Ko‘rib chiqilgan tadqiqot Yevropa Ittifoqiga a’zo mamlakatlarda qonuniy eng kam ish haqi va o‘rtacha ish haqining 2019–2024 davridagi rivojlanishini; ish haqining yetarliligi, tengsizlik, bandlik, ish vaqti, inflyatsiya, raqobatbardoshlik va jamoaviy muzokara institutlari bilan birgalikda baholovchi tizimli dalillar sintezidir. Taxminan 300 boshlang‘ich yozuvdan 54 manbadan iborat yakuniy dalillar bazasi shakllantirilgan; taqrizdan o‘tgan adabiyotlar Eurostat, Eurofound, Yevropa Komissiyasi, OECD, ECB va milliy institutlarning rasmiy ma’lumotlari bilan birlashtirilgan.

Manbaning asosiy xulosasi shundan iboratki, ayniqsa Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlarida eng kam ish haqi pastroq boshlang‘ich darajalardan tez ko‘tarilib, G‘arbiy Yevropa bilan nominal va nisbiy ish haqi tafovutini qisman qisqartirgan. Biroq “konvergensiya” ish haqi darajalari tenglashganini anglatmaydi. Mutlaq ish haqi tafovutlari ko‘plab mamlakatlarda hanuz katta va nominal ish haqi o‘sishining barchasi real xarid qobiliyati o‘sishiga aylanmagan. 2021–2023 inflyatsiya to‘lqini bu farqni ayniqsa yaqqol ko‘rsatdi.

Ko‘rib chiqilgan dalillar 2019–2024 YI tajribasida umumlashgan va o‘z-o‘zini kuchaytiruvchi ish haqi–narx spiralini qo‘llab-quvvatlamaydi. Ish haqi o‘sishlari asosan energiya, oziq-ovqat va ta’minot zanjiri bilan bog‘liq inflyatsiyadan keyin yo‘qotilgan xarid qobiliyatini qoplashga qaratilgan javob xususiyatiga ega bo‘lgan. Aksincha, eng kam ish haqi o‘sishining ish haqi shkalasida undan sal yuqorida turuvchi xodimlarga tarqalishi va ish haqi taqsimotining quyi qismini siqishi yanada izchil namuna sifatida ko‘rinadi.

Tadqiqot yangi sababiy ekonometrik baholash emas. U turli mamlakatlar, davrlar va usullarga oid akademik tadqiqotlar hamda rasmiy ma’lumotlarning qiyosiy sintezidir. Shu sababli “eng kam ish haqi oshishi ishsizlikni shuncha miqdorga o‘zgartiradi” kabi bitta universal sababiy koeffitsiyent bermaydi. Natijalarning kattaligi jamoaviy muzokara tizimi, amalga oshirish va nazorat salohiyati, norasmiy bandlik, hududiy farqlar, unumdorlik, korxona tuzilishi va tegishli sektorning xarajat tarkibiga qarab farqlanadi.

Tadqiqotning asosiy savoli

Tadqiqot markazidagi savol Yevropa Ittifoqida 2019–2024 oralig‘ida tezlashgan eng kam va o‘rtacha ish haqi o‘sishlari faqat nominal ko‘tarilish bo‘lganmi yoki mamlakatlar o‘rtasida real yuqoriga yo‘nalgan ish haqi konvergensiyasiga hamda yetarliroq ish haqi bazalariga hissa qo‘shganmi, degan masaladir. Bundan tashqari, ish haqi o‘sishining tengsizlik, bandlik, ish vaqti, narxlar barqarorligi va korxonalarning raqobatbardoshligiga ta’siri qaysi institutsional sharoitlarda farqlanishi ham o‘rganiladi.

2019–2024 davri ayniqsa muhimdir. Bu davr COVID-19 pandemiyasini, pandemiyadan keyingi tiklanishni, 2021–2023 inflyatsiya shokini, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan keyingi energiya narxlari o‘sishini, ishchi kuchi tanqisligini hamda Direktiv (YI) 2022/2041 qabul qilinishi va ilk milliy moslashtirish jarayonlarini bir vaqt oralig‘ida qamrab oladi. Shuning uchun ish haqlari nafaqat mehnat taklifi va talabi, balki favqulodda makroiqtisodiy shoklar va institutsional siyosat o‘zgarishlari bilan ham shakllangan.

Eng kam ish haqi va o‘rtacha ish haqi bir xil mexanizm bilan belgilanmaydi

Qonuniy eng kam ish haqi to‘g‘ridan-to‘g‘ri bozor narxi emas. Milliy tizimga qarab u qonun, hukumat qarori, vazirlik qarori, avtomatik indeksatsiya formulasi, uch tomonlama ijtimoiy muloqot yoki boshqa institutsional tartib bilan belgilanishi mumkin. O‘rtacha ish haqlari esa mehnatga talab, unumdorlik, sektor tarkibi, jamoaviy muzokaralar, korxona darajasidagi ish haqi muzokaralari va ishchi kuchi tanqisligidan ko‘proq bevosita ta’sirlanadi.

Bu farq 2019–2024 davridagi eng kam ish haqi o‘sishlarini nega faqat “bozor ish haqlari oshgani uchun” deb tushuntirib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Manbaga ko‘ra, to‘rtta asosiy omil ajralib turadi: huquqiy va institutsional ish haqi belgilash mexanizmlari, inflyatsiya va xarid qobiliyati yo‘qotishlari, YI miqyosidagi ish haqi yetarliligi maqsadlari hamda milliy mehnat bozori sharoitlari. Unumdorlik va raqobatbardoshlik esa ko‘plab mamlakatlarda o‘sish sur’atini cheklovchi yoki bosqichma-bosqich qiluvchi omillardir.

Kaitz nisbati va ish haqining yetarliligi

Kaitz nisbati eng kam ish haqining mamlakatdagi o‘rtacha yoki median ish haqiga nisbatan o‘rnini ifodalovchi nisbiy ish haqi ko‘rsatkichidir. Bir xil nominal eng kam ish haqi ikki xil ish haqi taqsimotida mutlaqo boshqa iqtisodiy mazmunga ega bo‘lishi mumkin. Shu bois faqat yevrodagi ish haqi darajasini taqqoslash ish haqi bazasining mamlakat ichidagi haqiqiy bog‘lovchi kuchini ko‘rsatmaydi.

Direktiv kontekstida tez-tez qo‘llanadigan ikki ko‘rsatkich yalpi median ish haqining %60'i va yalpi o‘rtacha ish haqining %50'idir. Bular butun YIda qo‘llanadigan majburiy yagona ish haqi nisbatlari emas; milliy eng kam ish haqining yetarliligini baholashda foydalanish mumkin bo‘lgan indikativ mos yozuvlar qiymatlaridir.

Direktiv (YI) 2022/2041 Butun Yevropa uchun Bitta Eng Kam Ish Haqini Joriy Etadimi?

Yo‘q. Direktiv butun YI uchun bitta yevro miqdori yoki majburiy umumiy eng kam ish haqini belgilamaydi; u a’zo mamlakatlarning turli ish haqi belgilash an’analarini saqlagan holda qonuniy eng kam ish haqining yetarliligini shaffof mezonlar asosida baholashni, ish haqi bazasidan samarali foydalanishni va jamoaviy muzokaralarni kuchaytirishni maqsad qiladi. Yalpi median ish haqining %60'i va yalpi o‘rtacha ish haqining %50'i indikativ mos yozuvlar qiymatlaridir; jamoaviy muzokaralar qamrovi %80'dan past bo‘lgan mamlakatlar esa jamoaviy muzokaralarni rivojlantirish uchun harakatlar rejasini tayyorlashi shart.

Shu sababli Daniya, Italiya, Avstriya, Finlyandiya va Shvetsiya kabi ish haqi bazasi asosan jamoaviy shartnomalar orqali belgilanadigan tizimlarda milliy qonuniy eng kam ish haqini joriy etish majburiy emas. Direktivning maqsadi milliy modellarni bir xillashtirishdan ko‘ra, yetarlilik, foydalanish imkoniyati, ijtimoiy muloqot va jamoaviy muzokaralar uchun umumiy himoya tamoyillarini yaratishdir.

Markaziy va Sharqiy Yevropadagi ish haqi konvergensiyasi

Ko‘rib chiqilgan davrning eng yaqqol tendensiyalaridan biri Markaziy va Sharqiy Yevropada eng kam ish haqining pastroq boshlang‘ich darajalardan tez ko‘tarilishidir. Bu jarayon ham yashash xarajatlari o‘sishiga javobni, ham uzoqroq muddatli “quvib yetish” siyosatini aks ettiradi.

Bu raqamlar nominal ish haqi konvergensiyasini ko‘rsatadi. Biroq mutlaq ish haqi tafovutlari yo‘qolgan emas. Manba 2024-yilda Fransiya va Germaniyaning Eurostat uyg‘unlashtirilgan oylik qatorida 1700 yevrodan ancha yuqorida ekanini qayd etadi. Xarid qobiliyati standartlari qo‘llanganda farq qisqaradi, biroq butunlay yo‘qolmaydi.

Nominal ish haqi va real ish haqi o‘rtasidagi farq

Nominal ish haqi xodimning pul ko‘rinishida oladigan ish haqi miqdoridir. Real ish haqi esa ayni ish haqining narx darajasidagi o‘zgarishlardan keyin qancha tovar va xizmat sotib olishi mumkinligini bildiradi. Shu bois yuqori nominal o‘sish avtomatik ravishda shuncha miqdordagi turmush darajasi o‘sishini anglatmaydi.

Manba tadqiqotining OECD ma’lumotlariga asoslangan 2-rasmi May 2019–May 2024 oralig‘ida ko‘plab mamlakatlarda nominal eng kam ish haqi kuchli oshganini, biroq inflyatsiya real yutuqlarning muhim qismini kamaytirganini ko‘rsatadi. 3-rasm esa pandemiyagacha bo‘lgan davr bilan taqqoslangan real ish haqi tiklanishi mamlakatlar o‘rtasida ancha farq qilishini ko‘rsatadi.

O‘rtacha ish haqining 2019–2024 davridagi yo‘nalishi

O‘rtacha ish haqlari ham shu davrda yuqoriga bosim ostida bo‘lgan. Pandemiyadan keyingi ta’minot muammolari, energiya shoki, yuqori inflyatsiya va ishchi kuchi tanqisligi ish haqi muzokaralarini tezlashtirgan. Sog‘liqni saqlash, qurilish, axborot va kommunikatsiya texnologiyalari hamda transport kabi ishchi kuchi yetishmovchiligi kuchli bo‘lgan tarmoqlarda xodim topish qiyinligi ish haqlarini faqat boshlang‘ich darajada emas, balki kengroq ish haqi taqsimotida ham oshirgan.

Biroq mamlakatlar va xodim guruhlari o‘rtasidagi rivojlanish teng emas. To‘liqsiz ish vaqti, muddatli va norasmiy bandlikdagi xodimlarda ish haqi o‘sishi cheklanganroq bo‘lishi mumkin, yuqori ma’lumotli xodimlarning ish haqi ustamasi esa saqlangan yoki oshgan. Ayollar ko‘p ishlaydigan tarmoqlar va qishloq hududlari ham o‘rtacha ish haqi o‘sishidan bir xil darajada foyda ko‘rmagan.

Litvada yalpi o‘rtacha oylik daromad 2019-yildagi 1296,4 yevrodan 2024-yilning ikkinchi choragida 2196,40 yevroga ko‘tarilgan. Manba Ruminiyada 2023-yilgi yalpi o‘rtacha daromadni taxminan 1467 yevro va 2018-ga nisbatan o‘sishni %66,5; Polshada taxminan 1573 yevro va %46,7; Latviyada taxminan 1547 yevro va %56,1 deb keltiradi. Bu nominal o‘sishlarning real ta’siri mamlakatlar boshdan kechirgan inflyatsiyaga qarab cheklanganroqdir.

Eng Kam va O‘rtacha Ish Haqi O‘sishlari YIda Umumlashgan Ish Haqi–Narx Spiralini Keltirib Chiqardimi?

Manba tadqiqoti sintez qilgan 2019–2024 dalillari umumlashgan, o‘z-o‘zini kuchaytiruvchi ish haqi–narx spiralini qo‘llab-quvvatlamaydi. Davr inflyatsiyasi katta darajada energiya va oziq-ovqat narxlari hamda ta’minot zanjiri uzilishlari kabi tashqi shoklar bilan boshlangan; ish haqlari ko‘plab mamlakatlarda narxlarni oldindan yetaklash o‘rniga kechikkan holda yo‘qotilgan xarid qobiliyatini qoplashga harakat qilgan. Shunga qaramay, mehnat xarajatlari jami xarajatlarda juda yuqori bo‘lgan, unumdorlik o‘sishi past qolgan va korxonalar xarajatlarni iste’mol narxlariga o‘tkaza oladigan tarmoqlarda ish haqi o‘sishi narx bosimini kuchaytirishi mumkin.

Ish haqining tarqalish ta’siri

Eng kam ish haqining ko‘tarilishi faqat bevosita eng kam ish haqi oladigan xodimlarga ta’sir qilmasligi mumkin. Korxonalar ish haqi shkalasidagi farqlarni saqlash uchun eng kam ish haqidan sal yuqoridagi ish haqlarini ham oshirishi mumkin. Manba tadqiqotida bu jarayon ish haqining tarqalish ta’siri sifatida ko‘rib chiqiladi.

Chakana savdo, mehmonxona va joylashtirish, parvarish xizmatlari va boshqa past ish haqli tarmoqlarda bu ta’sir yaqqolroq bo‘lishi mumkin. Jamoaviy muzokaralar qamrovi past bo‘lgan tizimlarda qonuniy eng kam ish haqi ko‘pincha ish haqi belgilashning amaldagi mos yozuvlar nuqtasiga aylanadi, shu sababli tarqalish ta’sirining ahamiyati ortishi mumkin.

Ish haqi siqilishi

Ish haqi taqsimotining quyi qismidagi ish haqlarining yuqori pog‘onalarga qaraganda tezroq o‘sishi ish haqlari o‘rtasidagi farqning kamayishiga va ish haqi siqilishiga olib kelishi mumkin. Bu mexanizm o‘ta past ish haqlarini kamaytirish va past ish haqli xodimlar o‘rtasidagi tengsizlikni qisqartirish nuqtai nazaridan ijobiy bo‘lishi mumkin.

Aksincha, ish haqi iyerarxiyasi haddan tashqari siqilganda tajriba, ko‘nikma yoki mas’uliyat ortishining ish haqi bo‘yicha mukofoti kamayishi mumkin. Shu sababli manba eng kam ish haqi o‘sishini yakka holda emas; ta’lim, ko‘nikmalarni rivojlantirish, unumdorlik va jamoaviy muzokara siyosatlari bilan birgalikda baholashni tavsiya qiladi.

Tengsizlikka ta’sirlar

Dalillar eng kam ish haqining eng kuchli taqsimot ta’siri ish haqi taqsimotining quyi qismida namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Litva, Polsha va Ruminiya kabi ish haqi tez o‘sgan iqtisodiyotlarda juda past ish haqlarining uchrash tezligi kamaygan, quyi ish haqi guruhida esa siqilish kuzatilgan.

Biroq eng kam ish haqining Gini koeffitsiyenti yoki jami daromad taqsimotiga ta’sirini bitta raqam bilan ifodalash to‘g‘ri emas. Manba ayniqsa soliq va ijtimoiy transfert tizimi, yuqori daromadlarning rivojlanishi, amalga oshirish salohiyati, norasmiy bandlik va jamoaviy muzokaralar qamrovi yakuniy taqsimot natijasini o‘zgartirishini ta’kidlaydi.

Ayollar, yosh xodimlar va to‘liqsiz ish vaqtida ishlovchilar past ish haqli tarmoqlarda ko‘proq vakillikka ega bo‘lganlari sababli kuchli ish haqi bazasidan nomutanosib ravishda ko‘proq foyda ko‘rishi mumkin. Biroq bu potensial foydaning hajmi sektor qamrovi, amalga oshirish va ish vaqti sharoitlariga bog‘liq.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

PRISMA asosida axborotlangan dalil tanlovi

Qidiruvlar Scopus, Web of Science, ScienceDirect, SpringerLink, SAGE Journals va Google Scholar’da olib borilgan; Eurofound, Eurostat, Yevropa Komissiyasi, OECD, ECB, ILO va milliy institutlardan qo‘shimcha ravishda rasmiy tekshirish uchun foydalanilgan.

Akademik qidiruvda Yanvar 2019-dan keyingi taqrizdan o‘tgan tadqiqotlarga ustuvorlik berilgan; eskiroq ishlar faqat asosiy nazariy yoki tarixiy doirani qurish uchun saqlangan. Tadqiqot sifat va qiyosiy sintezdir; tadqiqot dizaynlari, ish haqi ko‘rsatkichlari, mamlakat qamrovi va davrlar haddan tashqari heterogen bo‘lgani sababli meta-tahlil o‘tkazilmagan.

Mamlakat tanlovining mantiqi

Mamlakatlar statistik jihatdan YIni ifodalovchi tasodifiy tanlama sifatida tanlanmagan. Manba turli ish haqi belgilash rejimlari va mehnat bozori mexanizmlarini ko‘rsatish uchun maksimal xilma-xillik yondashuvidan foydalangan.

Polsha, Ruminiya, Bolgariya, Litva va Latviya tez ish haqi konvergensiyasini; Germaniya qonuniy eng kam ish haqi bilan kuchli sanoat munosabatlarining birga ishlashini; Ispaniya 2019-yildagi katta siyosiy oshirishni; Gretsiya inqiroz va tejamkorlikdan keyin ish haqlarini qayta qurishni; Fransiya va Belgiya indeksatsiya mexanizmlarini; Avstriya, Daniya va Shvetsiya jamoaviy shartnomalar ustun bo‘lgan tizimlarni; Italiya esa milliy qonuniy eng kam ish haqisiz ish haqi yetarliligi duch keladigan muammolarni ifodalaydi.

Gretsiya misoli

Gretsiya uzoq davom etgan inqiroz davrining ish haqi siyosatiga ta’sirini ko‘rsatish uchun alohida holat sifatida ko‘rib chiqilgan. 2012-yilda yalpi oylik eng kam ish haqi 751 yevrodan 586 yevroga, 25 yoshgacha bo‘lgan xodimlarda esa 511 yevroga tushirilgan. Ish haqi 2012–2018 oralig‘ida muzlatilgan; 2019-yilda 650 yevroga ko‘tarilganda yoshlar uchun qo‘llanadigan pastroq eng kam ish haqi bekor qilingan.

Pandemiyadan keyin oshirishlar tezlashgan va milliy huquqiy oylik eng kam ish haqi 1 Aprel 2024-da 830 yevroga yetgan. Gretsiyada yiliga 14 to‘lov mavjudligi sababli bu huquqiy oylik miqdor Eurostat mamlakatlararo taqqoslashda foydalanadigan 12 oylik uyg‘unlashtirilgan qiymatdan farq qiladi. Manba 2025-yildagi 880 yevro darajasini faqat davrdan keyingi kontekstual siyosat yangilanishi sifatida ishlatadi.

Eng Kam Ish Haqi O‘sishlari Ishsizlikni Albatta Oshiryaptimi?

Manba sinteziga ko‘ra yo‘q; YI dalillari yagona va avtomatik bandlik yo‘qotish aloqasini ko‘rsatmaydi. Germaniya, Litva va Ispaniyadagi tadqiqotlar jami bandlik ta’siri ko‘pincha cheklangan va heterogen ekanini; moslashuv ba’zan xodimlar sonidan ko‘ra ishga qabul qilish, ish soatlari, mini-job/marginal bandlik, narxlash, firma foydasi va xodimlarning unumdorligi yuqori korxonalarga qayta taqsimlanishi orqali yuz berishini ko‘rsatadi. Biroq yosh, vaqtinchalik, qishloq xo‘jaligidagi, past unumdor va jamoaviy muzokara himoyasi zaif xodimlar yuqoriroq xavfga duch kelishi mumkin.

Nega Germaniyadagi turli tadqiqotlar turli natijalar beradi?

Germaniya misoli “eng kam ish haqining bandlikka ta’siri” savoliga bitta raqam bilan javob berib bo‘lmasligini aniq ko‘rsatadi. Caliendo va hamkorlarining bahosida taxminan 140.000 ish o‘rni, ya’ni taxminan %0,4 umumiy pasayish asosan mini-job segmentida kuzatilgan va muntazam bandlikda sezilarli ta’sir topilmagan.

Bossler va Gerner eng kam ish haqidan ta’sirlangan korxonalarda %3,8–6,3 oralig‘idagi ish haqi o‘sishi bilan birga taxminan %1,7 bandlik kamayishini qayd etgan; moslashuv pastroq ishga qabul qilish va vaqtinchalik ish vaqti qisqarishlari bilan bog‘liq ekanini bildirgan. Aksincha, Dustmann va hamkorlari ish haqi o‘sishi jami bandlikni kamaytirmaganini, xodimlar yuqoriroq ish haqi to‘laydigan va unumdorligi yuqori firmalarga qayta taqsimlanganini aniqlagan.

Bu farqlar bir-birini avtomatik ravishda bekor qilmaydi. Tadqiqotlar turli ma’lumotlar, tanlamalar, vaqt ufqlari va mehnat bozori chegaralarini o‘lchaydi. Verianla nuqtai nazaridan to‘g‘ri xulosa “Germaniyada hech qanday ta’sir bo‘lmagan” yoki “eng kam ish haqi 140.000 kishini ishsiz qoldirdi” emas; islohot turli mehnat bozori kanallarida heterogen moslashuvlarni yuzaga keltirganidir.

Ispaniyaning 2019-yildagi oshirishi

Ispaniya 2019-yilda qonuniy eng kam ish haqini taxminan %22 oshirgan. Manbada ko‘rib chiqilgan tadqiqotlar jami bandlikka cheklangan ta’sir topgan bo‘lsa-da, yoshlar, vaqtinchalik xodimlar, qishloq xo‘jaligi sektoridagilar va past unumdor xodimlarda ko‘proq seziladigan xavflarni ko‘rsatadi. Shu sababli faqat jami bandlik ko‘rsatkichiga qarash taqsimotga oid mehnat bozori ta’sirlarining bir qismini yashirishi mumkin.

Ish vaqti ham moslashuv kanalidir

Ish beruvchilar yuqoriroq ish haqi bazasiga faqat xodimlar sonini kamaytirish orqali javob berishga majbur emas. Manba ayrim tarmoqlarda ortiqcha ish vaqtini qisqartirish, to‘liqsiz ish vaqti shartnomasiga o‘tish, haftalik ish vaqtini kamaytirish yoki ish intensivligini o‘zgartirish kabi “intensiv chegara” moslashuvlari kuzatilishi mumkinligini muhokama qiladi.

Shu sababli eng kam ish haqi islohoti ta’siri faqat “nechta ish yaratildi yoki yo‘qotildi?” savoli bilan baholanmasligi kerak. Ishlangan soatlar, shartnoma sifati, ishga qabul qilish, vazifa intensivligi, ijtimoiy himoya va marginal bandlik shakllari ham kuzatilishi lozim.

Direktivning dastlabki institutsional ta’sirlari

Direktiv 19 Oktyabr 2022-da qabul qilingan va a’zo davlatlar uni Noyabr 2024-gacha milliy huquqqa o‘tkazishi ko‘zda tutilgan. Manba Portugaliya, Germaniya va Sloveniya kabi mamlakatlarning 2023–2024 ish haqi qarorlarida Direktivning yetarlilik yondashuviga ochiq havolalar qilganini bildiradi.

Germaniyaning Oktyabr 2022-da soatlik eng kam ish haqini 12 yevroga ko‘tarishi 2021 darajasiga nisbatan taxminan %25 o‘sish sifatida beriladi. Ispaniyaning 2024-yilgi eng kam ish haqi esa oyiga 1134 yevro va yiliga 14 to‘lov sifatida ko‘rsatilgan; Eurostat mamlakatlararo taqqoslash uchun bunday tizimlarni 12 oylik ekvivalent qiymatlarga aylantiradi.

Ish haqi siyosati va raqobatbardoshlik o‘rtasidagi muvozanat

Ish haqi yetarliligini oshirish, ayniqsa past ish haqli xodimlarning daromad xavfsizligini, ishlovchi kambag‘allikni kamaytirishni va ichki talabni qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Biroq ish haqi o‘sishi unumdorlikdan uzoq vaqt uzilib qolsa, ayniqsa marjasi past kichik korxonalar va mehnat talab qiluvchi eksport tarmoqlarida xarajat bosimi paydo bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun manba ijtimoiy himoya va raqobatbardoshlikni nol yig‘indili ikki maqsad sifatida ko‘rmaydi. Eng kam ish haqi siyosatlari ko‘nikmalarni rivojlantirish, innovatsiya, kasbiy ta’lim, unumdorlik investitsiyalari, mehnat nazorati va jamoaviy muzokaralar bilan birga olib borilsa, ikki maqsad o‘rtasidagi keskinlikni kamaytirish mumkinligini ta’kidlaydi.

Past ish haqlilik faqat eng kam ish haqi masalasi emas

Manbaning 2022 Eurostat ma’lumotlariga asoslangan 6-rasm va 7-rasmi past ish haqlilik mamlakatlar va xodim xususiyatlari bo‘yicha teng taqsimlanmaganini ko‘rsatadi. Jins, yosh, ta’lim va shartnoma turi past ish haqli mehnat xavfiga ta’sir qiluvchi muhim o‘lchamlardir.

Germaniyada 2022-yilda yetti milliondan ortiq mini-job mavjudligi qayd etiladi. Bunday ish shakllari ayollar, talabalar va yoshi katta xodimlar orasida ko‘proq uchrashi mumkin va uzoq muddatli ijtimoiy ta’minot huquqlarini cheklashi mumkin. Niderlandiyadagi on-demand va zero-hours shartnomalari esa eng kam ish haqi himoyasi mavjud bo‘lsa-da, yetarli bo‘lmagan bandlik va daromad beqarorligi muammolarini ko‘rsatadi.

Hududiy ish haqi tafovutlari

Bitta milliy eng kam ish haqi geografik jihatdan bir xil natija bermasligi mumkin. Yashash xarajati past hududlarda ayni ish haqi kuchliroq himoya bera olishi bilan birga past unumdor korxonalar uchun xarajat bosimi yaratishi mumkin; yashash xarajati yuqori yirik shaharlarda esa ayni miqdor xodimlarning yashash xarajatlarini qoplash uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin.

Manba ayniqsa Polsha, Italiya, Ruminiya va Bolgariya kabi iqtisodiy tuzilishi hududiy jihatdan heterogen mamlakatlarda bu masalaning ahamiyatini ta’kidlaydi. Direktiv a’zo mamlakatlardan ish haqi yetarliligini milliy ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar nuqtai nazaridan baholashni talab qiladi, biroq hududlar bo‘yicha turlicha qonuniy eng kam ish haqlarini yaratishni majburiy qilmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• 2019–2024 davrida ko‘plab YI mamlakatlarida qonuniy eng kam ish haqlari nominal jihatdan sezilarli oshgan.
• Markaziy va Sharqiy Yevropada pastroq boshlang‘ich ish haqlari sabab yuqoriga yo‘nalgan nisbiy ish haqi konvergensiyasi ayniqsa yaqqol.
• Ish haqi konvergensiyasi mutlaq ish haqi darajalari tenglashganini anglatmaydi.
• Eng kam ish haqi o‘sishlari ish haqi shkalasida darhol yuqoridagi ish haqlariga tarqalishi va quyi qismda ish haqi siqilishiga hissa qo‘shishi mumkin.
• Ish haqi taqsimotining quyi qismida tengsizlikni kamaytiruvchi ta’sirlar mavjud; kattaligi mamlakat institutlariga bog‘liq.
• Ko‘rib chiqilgan dalillar umumlashgan YI ish haqi–narx spiralini qo‘llab-quvvatlamaydi.
• Bandlik ta’siri mamlakat, sektor va xodim guruhiga qarab heterogen; ko‘rib chiqilgan holatlarning ko‘pida jami ish yo‘qotilishi cheklangan.
• Korxonalar xodimlar sonidan tashqari ish vaqti, ishga qabul qilish, marginal bandlik, narxlash va qayta taqsimlash kabi kanallar orqali ham moslasha oladi.
• Jamoaviy muzokaralar, amalga oshirish salohiyati, mehnat nazorati va unumdorlik ish haqi o‘sishlarining barqarorligida hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• YIning barcha mamlakatlari uchun bitta optimal eng kam ish haqi darajasi aniqlanmagan.
• Direktiv butun YI uchun bitta qonuniy eng kam ish haqi joriy etmaydi.
• %60 median va %50 o‘rtacha ish haqi mos yozuvlari avtomatik va majburiy umumiy ish haqi darajalari emas.
• Eng kam ish haqi o‘sishi har bir mamlakat yoki har bir sektorda bandlikni oshiradi yoki kamaytiradi degan universal sababiy xulosa yo‘q.
• 2019–2024 ish haqi o‘sishlari barcha inflyatsiyani tushuntiradi degan xulosa qo‘llab-quvvatlanmaydi.
• Ish haqi konvergensiyasi barcha turmush darajasi yoki xarid qobiliyati tafovutlarini yo‘qotgani aytilmaydi.
• Eng kam ish haqi yakka holda yoshlar ishsizligi, hududiy tengsizlik, norasmiy mehnat yoki beqaror bandlikni hal qilmaydi.
• Tadqiqot Direktivning uzoq muddatli natijalarini baholash uchun yetarlicha uzun tatbiqdan keyingi davrga ega emas.

Tadqiqot cheklovlari

Birinchi cheklov — tadqiqot ikkilamchi dalillarga asoslanadi. Tadqiqot yangi mikro ma’lumotlar to‘plamini yaratib sababiy modelni baholamaganligi sababli eng kam ish haqi o‘zgarishining bandlik, inflyatsiya yoki tengsizlikka xos sababiy ta’sirini to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisoblamaydi.

Ikkinchi cheklov — mamlakatlararo taqqoslashlar statistik jihatdan to‘liq bir xil emas. Eng kam ish haqi ayrim mamlakatlarda soatlik, ayrimlarida oylik yoki yillik belgilanadi; ayrim tizimlarda 13 yoki 14 to‘lov qo‘llanadi. O‘rtacha ish haqi o‘lchovlari ham to‘liq ish vaqti ekvivalent daromadi, oylik yalpi ish haqi, soatlik median daromad yoki xodim boshiga ish haqi kabi turli tushunchalarga asoslanishi mumkin.

Uchinchi cheklov — nashr tarafkashligi. Statistik jihatdan ahamiyatli natijalarni bildirgan tadqiqotlarning chop etilish ehtimoli ahamiyatsiz yoki noaniq natijalarni bergan tadqiqotlardan farq qilishi mumkin. Qidiruv ma’lum akademik ma’lumotlar bazalari bilan cheklangani sababli milliy tillardagi ayrim tadqiqotlar yoki indekslanmagan siyosat baholari ham chetda qolgan bo‘lishi mumkin.

To‘rtinchi cheklov — Direktivning vaqt ufqi. 2019–2024 davri Direktivning qabul qilinishi va dastlabki transpozitsiya jarayonini qamrab oladi; biroq ish haqi yetarliligi, jamoaviy muzokaralar qamrovi va institutlarga uzoq muddatli ta’sirini baholash uchun hali yetarli emas.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Evolution of the Minimum and Average Wage in the Countries of the European Union

Mualliflar: Athanasios Nazos; Georgios Konteos; Grigorios Giannarakis; Yakinthi Pavlaki.

Mas’ul muallif: Athanasios Nazos.

Muassasalar: Department of Business Administration, University of Western Macedonia, Grevena, Greece; Department of Economics, University of Crete, Rethymno, Greece.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI.

Bibliografik yozuv: 2026, Jild 14, Son 8, Maqola 331.

DOI: 10.3390/economies14080331.

Sanalar: Qabul qilindi 12 Iyul 2026; qayta ko‘rib chiqildi 3 Avgust 2026; qabul qilindi 5 Avgust 2026; nashr qilindi 10 Avgust 2026.

Manba turi: Review; PRISMA 2020 mantiqidan foydalanuvchi, taqrizdan o‘tgan akademik adabiyotni rasmiy statistik va institutsional manbalar bilan birlashtiradigan tizimli-adabiyot-ko‘rigi-bilan-axborotlangan sifat va qiyosiy dalillar sintezi.

Asosiy taqqoslash davri: 2019–2024. Oldingi yillar tarixiy va institutsional boshlang‘ich sharoitlar uchun; tanlangan 2025 havolalari esa davrdan keyingi siyosat konteksti uchun ishlatilgan.

Qidiruv manbalari: Scopus, Web of Science, ScienceDirect, SpringerLink, SAGE Journals va Google Scholar; rasmiy tekshirish uchun Eurofound, Eurostat, Yevropa Komissiyasi, OECD, ECB, ILO va milliy institutlar.

Qidiruv oqimi: Taxminan 300 boshlang‘ich yozuv; 230 sarlavha/annotatsiya skriningi; 80 to‘liq matn muvofiqligi bahosi; 26 to‘liq matnni chiqarish; 54 manbadan iborat yakuniy dalillar bazasi.

Sintez usuli: Meta-tahlil emas, narrativ va qiyosiy sintez. Manbalar eng kam ish haqi rivoji, o‘rtacha ish haqi dinamikasi, Kaitz nisbati, ish haqi tarqalishi, ish haqi siqilishi, tengsizlik, bandlik, ish vaqti, Direktivning amalga oshirilishi va zaif mehnat guruhlari atrofida tematik baholangan.

Mamlakat taqqoslashlarida texnik izoh: Eurostat uyg‘unlashtirishiga ko‘ra soatlik, haftalik yoki yiliga 12-dan ortiq to‘lov bilan belgilanadigan ish haqlari taqqoslanadigan yalpi oylik qiymatga aylantiriladi. Gretsiya, Ispaniya va Portugaliya kabi 14 to‘lov tizimlarida uyg‘unlashtirilgan qiymat milliy oylik ish haqi × 14 / 12 yondashuvi bilan ifodalanadi.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Etika: Institutional Review Board va informed consent qoidalari qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Manba foydalanilgan ma’lumotlar maqola ichida mavjudligini bildiradi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini ma’lum qilgan.

Mualliflar hissasi: Manbada konseptuallashtirish, usul, dasturiy ta’minot, tekshirish, formal tahlil, tadqiqot, resurslar, ma’lumotlar kuratsiyasi, dastlabki qoralama, ko‘rib chiqish/tahrirlash, vizualizatsiya, nazorat va loyiha boshqaruvi vazifalari to‘rt muallif tomonidan birgalikda bajarilgani ko‘rsatilgan.

Asosiy uslubiy cheklov: Tadqiqot yangi sababiy baholashlar bermaydi. Turli usullar, davrlar va ish haqi ta’riflariga ega tadqiqotlarning sintez qilinishi taqqoslanuvchanlikni cheklaydi; nashr tarafkashligini istisno qilib bo‘lmaydi va Direktivning uzoq muddatli natijalarini baholash uchun kuzatuv davri hali cheklangan.

Mualliflik huquqi/vizual izoh: Maqola CC BY litsenziyasiga ega; biroq manbadagi OECD'dan olingan 2-rasm va 3-rasm kabi uchinchi tomon tasvirlarining huquqiy maqomi asosiy maqola litsenziyasidan alohida baholanishi kerak. Verianla'da bevosita vizual nusxadan ko‘ra rasmiy faktik ma’lumotlar asosida original qayta chizish afzal.