Arxeometriya arxeologik materiallarning qachon, qayerda va qanday ishlab chiqarilganini tushunish uchun fizika, kimyo va materialshunoslik usullarini arxeologik kontekst bilan birlashtiradigan fanlararo tadqiqot yondashuvidir. Ushbu tadqiqot Mongoliyadagi Kharkhul Khaany Balgas qadimiy shahrida 2024-2025 davrida o‘rganilgan ikki buddaviy ibodatxona inshootiga tegishli gil, zichlangan tuproq, g‘isht, tom koshini, yashil sir, ohak suvoq va ohak qorishmasi namunalarini tekshirib, qurilish materiallarining xomashyosi va ishlab chiqarish texnologiyasini qayta tiklashni maqsad qiladi.

Tadqiqotning asosiy konseptual doirasi chaîne opératoire, ya’ni “amal/ishlab chiqarish zanjiri” yondashuvidir. Bu yerda qurilish materiali faqat yakuniy arxeologik obyekt sifatida ko‘rilmaydi. Xomashyo manbasini tanlash, gilni tayyorlash, tuproq-qum-kul-organik qo‘shimchalarni qo‘shish, shakllantirish, pishirish atmosferasi va harorati, sir yoki qorishmani tayyorlash hamda yakuniy mahsulotni inshootda qo‘llash o‘zaro bog‘liq bosqichlar sifatida baholanadi. Tadqiqotchilar bu zanjirni ikki gil konidan olingan xom namunalar bilan ibodatxonalardan olingan yakuniy qurilish materiallarining mineralogik va spektroskopik xususiyatlarini taqqoslab, teskari yo‘nalishda kuzatadilar.

Tadqiqotda asosan uchta analitik usul qo‘llanilgan: rentgen difraksiyasi (XRD) kristall mineral fazalarni aniqlash uchun; Furye transformatsiyali infraqizil spektroskopiya (FTIR) mineral va molekulyar tebranish polosalari, karbonatlar va ayrim organik qo‘shimcha belgilarini baholash uchun; Raman spektroskopiyasi esa ayniqsa yashil tom siridagi pigmentni aniqlash uchun qo‘llanilgan.

Tadqiqotchilar Toyrym ko‘li atrofidan olingan karbonatli montmorillonit gilini g‘isht va tom koshinlarining asosiy xomashyosi bilan mos deb baholaydilar. Ikki ibodatxonadan olingan kulrang g‘ishtlar o‘xshash mineralogik va FTIR xususiyatlarini ko‘rsatgan; natijalar bo‘limida ular taxminan 950-1100 °C oralig‘ida va qaytaruvchi atmosferada ishlab chiqarilgani talqin qilingan. Qizil tom koshinlari uchun natijalar bo‘limida taxminan 850 °C va oksidlovchi atmosfera ta’kidlanadi. Biroq maqolaning turli analitik bo‘limlarida ayrim tom koshinlari uchun 700-800 °C, 750-850 °C va 850-900 °C kabi turli indikator diapazonlari ham muhokama qilingan; shuning uchun barcha tom koshinlari bitta va aniq haroratda pishirilgan deb aytib bo‘lmaydi.

Raman spektroskopiyasi bilan yashil sir pigmenti atakamit bilan bog‘langan. Mualliflar pigment kimligini aniqlaganliklarini, biroq bu sir qaysi batafsil ishlab chiqarish retsepti bilan tayyorlanganini kelajakda alohida o‘rganish kerakligini bildiradilar.

Qorishma va suvoq tahlillari ham yagona retsept ishlatilmaganini ko‘rsatadi. Ibodatxona 1 ning yuqori qoplama suvoqi Toyrym gil manbasi bilan, g‘ishtlar orasidagi ohak qorishmasi esa Düngenedeg gil manbasi bilan bog‘langan. Shunday qilib, tadqiqot hatto bitta qurilish majmuasida ham turli vazifalar uchun turli gil va bog‘lovchi texnologiyalar tanlangan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning muhim cheklovi shundaki, materiallarning sanasi ushbu maqolada yangi OSL yoki radiokarbon o‘lchovlari bilan aniqlanmagan. Mualliflar zichlangan tuproq va tuproq qatlamlarini kelajakda lyuminessensiya usuli bilan, ohak qorishmasini esa prinsipial jihatdan ¹⁴C bilan sanalash mumkinligini taklif qiladilar. Bular mavjud tadqiqotda amalga oshirilgan sanalashlar emas.

Chaîne opératoire yondashuvi ushbu tadqiqotda nimani anglatadi?

Chaîne opératoire qurilish materialini faqat yakuniy mahsulot sifatida emas, balki xomashyo manbasini tanlashdan uni tayyorlash, qo‘shimchalarni qo‘shish, shakllantirish va pishirish sharoitlari hamda yakuniy materialni inshootda ishlatishgacha cho‘ziladigan ketma-ket texnologik zanjir sifatida o‘rganadigan yondashuvdir va ushbu tadqiqotda ikki gil manbasi bilan Ibodatxona 1 va Ibodatxona 2 dagi qurilish materiallari o‘rtasidagi munosabatlarni qayta tiklash uchun qo‘llanilgan.

Arxeologik g‘ishtga faqat qarab, material qayerdan keltirilgani, qanday haroratda pishirilgani yoki qanday qo‘shimchalar ishlatilganini har doim ham aniqlab bo‘lmaydi. Chaîne opératoire yondashuvi bu savollarni qismlarga ajratadi:

1. Xomashyo qayerdan olingan?
2. Gil yakka o‘zi ishlatilganmi yoki tuproq, qum, kul yoxud organik modda qo‘shilganmi?
3. Material zichlanganmi, qoliplanganmi yoki bog‘lovchi sifatida ishlatilganmi?
4. Pishirish amalga oshirilgan bo‘lsa, qanday mineral o‘zgarishlar sodir bo‘lgan?
5. Pechda oksidlovchi yoki qaytaruvchi atmosfera hosil bo‘lganmi?
6. Yakuniy mahsulot g‘isht, tom koshini, suvoq, qorishma yoki boshqa qurilish komponenti sifatida ishlatilganmi?

Shu sababli tadqiqot xom gil namunasi bilan yakuniy g‘ishtning faqat rangi yoki ko‘rinishini taqqoslamaydi. Xom gilda mavjud karbonat, dala shpati va gil minerallari pishirishdan keyin qaysi fazalarga o‘tganini, FTIR polosalari qanday o‘zgarganini va yuqori harorat minerallari paydo bo‘lgan-bo‘lmaganini taqqoslaydi.

Nega arxeometriya faqat arxeologik kuzatuvga qoldirilmaydi?

Maqolaning metod muhokamasiga ko‘ra, faqat arxeologik shakl, rang yoki stratigrafik holat har doim ham material ishlab chiqarish texnologiyasini batafsil ochishga yetarli emas. Aksincha, faqat fizik yoki material tahlili ham namunaning arxeologik konteksti ma’lum bo‘lmasa noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin. Shu sababli mualliflar arxeologlarning tarixiy konteksti bilan materialshunoslarning analitik o‘lchovlarini birgalikda qo‘llashni yoqlaydilar.

Tadqiqotning tarixiy konteksti

Kharkhul Khaany Balgas Mo‘g‘ul imperiyasi davridagi Karakorum bilan geografik va me’moriy jihatdan yaqin kontekstda muhokama qilinadigan yirik qadimiy shahar hududidir. 2024-yildan boshlab “Өв соёлын голомт” loyihasi doirasida olib borilgan qazishmalarda shaharning shimoliy qismidagi yirik buddaviy ibodatxona inshootlari o‘rganilgan va turli qurilish materiallari topilgan.

Ushbu maqola ibodatxonalar tarixini boshidan yangi mutlaq sanalash tadqiqoti bilan belgilamaydi. Manba avvalgi arxeologik tadqiqotlar XIII. asr bilan bog‘liqlikni muhokama qilganini qayd etadi va ushbu maqolada asosiy e’tiborni qurilish texnologiyasiga qaratadi.

Nega xom gil bilan pishirilgan keramika turli mineral tarkibni ko‘rsatadi?

Gil kaolinit, montmorillonit/smektit, illit va turli dala shpati, kvars hamda karbonat minerallarini o‘z ichiga olishi mumkin. Pishirish vaqtida suv yo‘qotilishi, degidroksillanish, karbonatlarning parchalanishi va yangi yuqori harorat mineral fazalarining hosil bo‘lishi mumkin. Shu sababli pishirilgan g‘ishtda paydo bo‘ladigan anortit, wollastonit, enstatit yoki gematit kabi fazalar faqat xomashyo tarkibini emas, material duch kelgan termik sharoitlarni ham tushunishga yordam beradi.

Manba umumiy materialshunoslik kontekstida karbonatga boy gillar taxminan 800 °C atrofida muhim o‘zgarishlar ko‘rsatishi, kalsit va dolomit 700-800 °C atrofida parchalanishi va yuqoriroq haroratlarda yangi silikat fazalari hosil bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi. Biroq har bir mineralning paydo bo‘lishi o‘z-o‘zicha aniq termometr emas; boshlang‘ich tarkib va pishirish muhiti ham muhim.

XRD, FTIR va Raman bu qurilish materiallarida nimani ko‘rsatadi?

XRD namunalardagi kristall mineral fazalar va ularning nisbiy miqdorini taqqoslash uchun, FTIR mineral va molekulyar bog‘larning tebranish polosalari hamda organik/karbonat komponentlarini baholash uchun, Raman spektroskopiyasi esa ayniqsa yashil sir pigmentining tebranishli identifikatsiya izini aniqlash uchun ishlatilgan; uch usul bir xil ma’lumotni o‘lchamaydi va bir-birini to‘ldiradi.

XRD: kristall fazalarning barmoq izi

Rentgen difraksiyasi (XRD) kristall tuzilishdagi atom tekisliklaridan sochilgan rentgen nurlarining muayyan burchaklarda interferensiya hosil qilishiga asoslanadi. Mineralning kristall panjarasi turlicha bo‘lgani uchun XRD naqshidagi 2θ holatlari va pik andozasi ham farq qiladi. Tadqiqot shu yo‘l bilan kvars, mikroklin, plagioklaz, anortit, kalsit, dolomit, smektit, nontronit, sanidin, enstatit, wollastonit va gematit kabi fazalarni ajratgan.

Manbada XRD o‘lchovlari Miniflex 300/C600 asbobida, Cu katodli rentgen nurlari yordamida 49 kV va 15 mA sharoitida bajarilgan. Skanerlash oralig‘i 5°-60° deb berilgan, 0,02° qadam va 0,6 soniyalik o‘lchash qadami ishlatilgan. Faza tahlili va yarim miqdoriy baholash Profex dasturi bilan amalga oshirilgan.

2θ difraksiya tajribasida detektor o‘lchaydigan sochilish burchagidir. XRD grafikidagi gorizontal o‘qning asosiy o‘zgaruvchisidir. Manba Bragg tenglamasini alohida bermagani uchun bu yerda manbaga yangi hisoblash tenglamasi qo‘shilmagan.

FTIR: bog‘larning tebranishlari

Furye transformatsiyali infraqizil spektroskopiya (FTIR) molekula va kristall tuzilish ichidagi kimyoviy bog‘larning infraqizil nurni muayyan to‘lqin sonlarida yutishiga asoslanadi. Ushbu tadqiqotda 400-4000 cm^-1 oralig‘ida o‘lchash bajarilgan. Kukun namunalar KBr bilan taxminan 1:100 nisbatda tayyorlangan va taxminan 10 MPa bosimda tabletka holiga keltirilgan.

cm^-1 birligi “to‘lqin soni”dir; u to‘lqin uzunligining teskarisiga mos keladi. FTIRdagi pik bevosita “shuncha mineral bor” degani emas. Pikning joylashuvi, shakli va boshqa polosalar bilan aloqasi muayyan mineral guruhlari yoki funksional bog‘lar bilan taqqoslanadi.

Manba kalsit, aragonit va dolomit kabi karbonatlarni muayyan karbonat tebranish polosalari bilan; oqsilga oid organik qo‘shimcha ehtimolini 1635-1637 cm^-1 atrofida kuzatilgan amid/N-H sohasi bilan; ayrim kul va silikat indikatorlarini esa boshqa spektral sohalar bilan bog‘laydi.

ν2 va ν4 nimani anglatadi?

Manbada ko‘rsatilgan ν₂ va ν₄ belgilari karbonat guruhining turli tebranish modlarini anglatadi. Maqola ayrim namunalarda ν₂/ν₄ nisbatini spektral tavsiflovchi sifatida ishlatadi. Kh25-04 uchun taxminan 4,0; Kh25-05 uchun taxminan 7,0 qiymatlari bildirilgan. Manba ushbu maqolada bu nisbat uchun mustaqil kalibrlash tenglamasi bermagani sababli nisbatlardan tashqari yangi sonli chegara chiqarilmagan.

Raman: yashil pigmentning tebranish izi

Raman spektroskopiyasi yorug‘lik modda bilan o‘zaro ta’sirlashgandan keyin uning juda kichik qismining energiyasi o‘zgarishiga asoslangan tebranish spektroskopiyasidir. U FTIR bilan aynan bir xil fizik hodisani o‘lchamaydi; shu sababli ayrim minerallar va pigmentlarni aniqlashda to‘ldiruvchi usul hisoblanadi.

Raman o‘lchovlari NSR-5600, JASCO asbobida 100-1200 cm^-1 oralig‘ida bajarilgan va ayniqsa yashil sirlangan tom koshinlarining pigmenti baholangan.

Manbada ishlatilgan namunalar

Namuna kodlarida manba ichida “Kh25-1”, “Kh25-01”, “K25-5” kabi turli yozilish shakllari qo‘llangan. Verianla bayonida imkon qadar 1-jadvaldagi namuna identifikatorlari asos qilib olingan; biroq manba ichidagi farqlar yo‘qolib ketmasligi uchun ular bir xil kodlash oilasiga mansubligi qayd etilgan.

Xom gil namunalari nimani ko‘rsatdi?

Düngenedeg ko‘lidan olingan Kh25-02 namunasi manbada smektit guruhiga mansub Ca-montmorillonit xususiyatlari va aniq kalsit polosalari bilan tavsiflanadi. Toyrym ko‘lidan olingan Kh25-01/Kh25-1 namunasida esa aragonit va dolomit belgilariga xabar berilgan.

Aragonit va kalsit bir xil asosiy kimyoviy tarkibga, ya’ni CaCO₃ ga ega bo‘lishi mumkin, ammo turli kristall tuzilishlarda uchraydigan polimorflardir. Dolomit esa kalsiy va magniy tutuvchi CaMg(CO₃)₂ karbonat mineralidir. Shuning uchun faqat “karbonat bor” deyish o‘rniga qaysi karbonat fazasi mavjudligini aniqlash xomashyo taqqoslashida qo‘shimcha ma’lumot beradi.

Manba Toyrym namunasini karbonatli montmorillonitli oq gil sifatida baholab, uni g‘isht va tom koshini ishlab chiqarishi bilan bog‘laydi. Xuddi shu paragrafda Düngenedeg gili ikkinchi marta “Kh25-01” deb yozilgan; biroq 1-jadval Düngenedeg namunasini Kh25-02 deb belgilaydi. Shu sababli bu kod farqi manba ichidagi yorliq nomuvofiqligi sifatida saqlanishi kerak.

Zichlangan poydevor to‘ldirmalari qanday talqin qilindi?

Ibodatxona 1 dagi Kh25-03 zichlangan tuproq namunasining FTIR spektri Toyrym xom gil namunasiga o‘xshashlik ko‘rsatgan. Kalsit va dolomit belgilari topilgan, aragonit belgisi kuzatilmagan. Taxminan 1380 cm^-1 sohasi kul bilan, 1636-1637 cm^-1 sohasidagi amid/N-H belgisi esa organik qo‘shimcha bilan bog‘langan.

Mualliflar ushbu topilmalarga asoslanib, Ibodatxona 1 ning zichlangan poydevorida Toyrym gili, tuproq, organik modda va kul birgalikda ishlatilganini talqin qiladilar.

Ibodatxona 2 dagi Kh25-04 namunasi Düngenedeg Kh25-02 xom giliga o‘xshash deb baholangan. Manba bu yerda kalsit polosasi kuchli ekanini, ν₂/ν₄ nisbati taxminan 4,0 ekanini va organik qo‘shimchani ko‘rsatuvchi amid guruhi ko‘ringanini bildiradi.

Mualliflar shuningdek, Ibodatxona 2 poydevor materialini tayyorlashda Düngenedeg gili bilan tuproq/qum taxminan 1:20 nisbatda aralashtirilib, organik modda qo‘shilgan degan xulosaga keladilar. Bu nisbat tadqiqot mualliflarining talqinidir; uni mustaqil zamonaviy retsept sifatida umumlashtirish mumkin emas.

XRD yarim miqdoriy faza taqsimoti

Bu jadval mutlaq foiz tarkib emas. Manba fazalarni +, ++ va +++ bilan yarim miqdoriy tarzda tasniflagan. Shuning uchun, masalan, “+++ anortit” ifodasini aniq massa foiziga aylantirib bo‘lmaydi.

Kulrang g‘ishtlar bilan qizil tom koshinlarining pishirish texnologiyasi qanday farqlangan?

Tadqiqotchilar rang farqini o‘zi alohida dalil sifatida ishlatish o‘rniga FTIR pik siljishlari, XRDda paydo bo‘lgan yuqori harorat mineral fazalari va temir oksidlarining mavjudligini birgalikda baholab, kulrang g‘ishtlarni yuqoriroq harorat va qaytaruvchi atmosfera bilan, qizil tom koshinlarini esa umuman olganda pastroq harorat va oksidlovchi atmosfera bilan bog‘laganlar.

Qaytaruvchi va oksidlovchi atmosfera nima degani?

Oksidlovchi atmosfera pech ichida kislorod temir birikmalarini yuqoriroq oksidlanish holatida ushlab turishi mumkin bo‘lgan sharoitni; qaytaruvchi atmosfera esa kislorod faolligi pastroq bo‘lib, temir ko‘proq qaytarilgan shakllarga o‘tishi mumkin bo‘lgan sharoitni bildiradi.

Manba temirning Fe³⁺ ustun bo‘lgan gematit shakli qizil keramika ranglari bilan, FeO va Fe₃O₄ kabi ko‘proq qaytarilgan temir fazalari esa ko‘k-kulrang keramika bilan bog‘lanishi mumkinligini muhokama qiladi.

Maqola shuningdek qadimgi Xitoy keramika texnologiyasi adabiyotidagi Yingzao Fashi va “Yin shui” amaliyotidan qiyosiy texnologik kontekst sifatida foydalanadi. Manba izohida pishirishning oxirgi bosqichida suv/bug‘ ishlatilishi pechda qaytaruvchi atmosfera hosil qilish bilan bog‘lanadi. Bu o‘xshashlik bevosita yozma ishlab chiqaruvchi qaydi topilganini anglatmaydi; bu mualliflarning material topilmalarini tarixiy texnologiya adabiyoti bilan taqqoslagan talqinidir.

Kulrang g‘ishtlar

Ibodatxona 1 dan Kh25-07 va Ibodatxona 2 dan Kh25-11 kulrang g‘ishtlarining FTIR spektrlari manbada bir-biriga o‘xshash deb tavsiflangan va dolomit belgilari Toyrym gil manbasi bilan bog‘langan.

Kh25-07 XRD naqshida anortit, kvars, enstatit va wollastonit qayd etilgan. Manba ayniqsa anortit va wollastonit kabi yuqori harorat bilan bog‘liq fazalardan, shuningdek FTIRda SiO₂ polosasi taxminan 1082 cm^-1 ga siljishidan foydalanib, g‘ishtlar 900 °C dan yuqori haroratda pishirilgan degan xulosaga keladi.

Natijalar bo‘limida mualliflarning yakuniy harorat bahosi kulrang/ko‘k g‘ishtlar uchun taxminan 950-1100 °C dir. Bu g‘ishtlar qaytaruvchi atmosferada ishlab chiqarilgan deb talqin qilingan.

Tom koshinlari

Kh25-10 namunasining XRD tahlilida anortit, kvars, enstatit, sanidin va gematit qayd etilgan. Manba gematit taxminan 850 °C va undan yuqorida hosil bo‘lishi mumkinligi hamda enstatit kabi fazalardan foydalanib, ayrim qizil koshinlar uchun taxminan 850-900 °C talqinini muhokama qiladi.

Biroq Kh25-08, Kh25-09 va Kh25-10 namunalari FTIR bo‘limida Si-O piklari 1020-1030 cm^-1 atrofida bo‘lishi 700-800 °C lik indikator sifatida talqin qilinadi. Raman bo‘limida esa yashil sir bilan bog‘liq pik farqlari 750-850 °C oralig‘i bilan bog‘langan.

Demak, manbadagi turli usullar va namunalar bitta yagona haroratni bermaydi. Natijalar bo‘limining umumlashtiruvchi talqini qizil tom koshinlarini taxminan 850 °C va oksidlovchi atmosfera bilan bog‘laydi. Verianla bu turli manba ifodalarini bitta “aniq pishirish harorati”ga majburlamaydi.

Nega qizil rang gematit bilan bog‘lanadi?

Gematit Fe₂O₃, Fe³⁺ tutuvchi temir oksidi fazasidir va keramikada qizil ranglar bilan bog‘lanishi mumkin. Kh25-10 namunasida gematit XRD bilan qayd etilgani manbada oksidlovchi pishirish talqinini qo‘llab-quvvatlovchi ko‘rsatkichlardan biridir.

Nega kulrang qaytaruvchi atmosfera bilan bog‘lanadi?

Manba pishirishning oxirgi bosqichida kislorod cheklansa va qaytaruvchi sharoit hosil bo‘lsa, temir oksidlari ko‘proq qaytarilgan holatlarga o‘tishi, bu esa ko‘k-kulrang keramika ranglari bilan bog‘lanishi mumkinligini bildiradi. Biroq rangning o‘zi atmosfera dalili emas; tadqiqot talqini mineral va spektral ma’lumotlar bilan birga qilingan.

Yashil sir qaysi pigment bilan bog‘landi?

Ibodatxona 1 va Ibodatxona 2 dan kelgan yashil sirlangan tom koshinlarining Raman spektrlari manba tomonidan atakamit, ya’ni mis tutuvchi gidroksixlorid minerali bilan bog‘langan.

Matn bo‘limida Kh25-9 uchun 219, 341, 424, 511, 834 va 977 cm^-1; Kh25-10 uchun 211, 341, 424, 511, 834 va 983 cm^-1 piklar sanaladi. Biroq manba 6-rasm ustida ko‘rinadigan grafik yorliqlari bunga to‘liq mos emas: Kh25-09 grafikida 212, 424, 784 va 977 cm^-1; Kh25-10 grafikida 211, 424, 653, 676 va 983 cm^-1 yorliqlari ko‘rinadi.

Bu farq sukut bilan uyg‘unlashtirilmagan. Mualliflarning yakuniy identifikatsiyasi atakamit yo‘nalishida; biroq matn va grafikdagi barcha pik yorliqlari bir-biriga aynan mos kelmagani uchun Verianla yangi Raman piklar ro‘yxatini tuzmaydi.

Manba yashil rangli qatlam ustiga suv o‘tishini kamaytirish maqsadida PbO va SiO₂ tutuvchi rangsiz sir qatlamini surtib, qayta pishirishni tarixiy texnologiya kontekstida muhokama qiladi. Buning ushbu namunalardagi aniq retsepti bevosita kimyoviy tahlil bilan qayta tiklangan deb aytish mumkin emas.

Ohak qorishmasi bilan ohak suvoq bir xil materialmi?

Yo‘q. Tadqiqot Ibodatxona 1 dan olingan Kh25-05 yuqori qoplama suvoqi bilan Kh25-06 g‘ishtlar oralig‘idagi qorishmaning turli xomashyo va mineral tarkibga ega ekanini baholaydi.

Ohak suvoq (lime plaster) qurilish yuzasini qoplaydigan yoki tekislaydigan ohak asosli kompozit materialdir. Ohak qorishmasi (lime mortar) esa tosh yoki g‘isht kabi qurilish elementlarini bog‘lash uchun ishlatiladigan bog‘lovchi aralashmadir. Ikkalasi ham ohak tutishi mumkin, biroq agregat, gil, maydalangan keramika va organik qo‘shimchalari farq qilishi mumkin.

Kh25-05 yuqori qoplama suvoqi

FTIR tahlilida dolomit qayd etilgan, kuchli birlamchi kalsit belgisi kuzatilmagan va ν₂/ν₄ nisbati taxminan 7,0 deb berilgan. Manba buni pishirilgan/termik ishlov ko‘rgan komponentlar bilan bog‘laydi.

1166 va 1869 cm^-1 atrofida yuqori harorat bilan bog‘liq SiO₂ polimorf belgilarining ko‘rinishi mayda maydalangan pishirilgan keramika/“tile dust” qo‘shimchasi bo‘lishi mumkinligi sifatida talqin qilingan.

1635-1637 cm^-1 atrofidagi oqsil amid belgisi esa organik qo‘shimcha bilan bog‘langan. Mualliflar Kh25-05 suvoqni Toyrym gil manbasi bilan bog‘lab, dolomitik ohak, qum, pishirilgan koshin/chang va organik modda tutuvchi murakkab retseptni taklif qiladilar.

Manba matnida kul:qum:ohak nisbati 2:2:4 deb berilgan. Bu nisbat mualliflarning Kh25-05 uchun texnologik talqinidir; barcha tarixiy ohak suvoqlari uchun umumiy retsept emas.

Kh25-06 g‘ishtlar oralig‘idagi qorishma

Kh25-06 FTIR spektrida kalsit va aragonit ustun deb aniqlangan, kvars esa nisbatan zaif ekanligi bildirilgan. Oqsil amid sohasining ko‘rinishi organik qo‘shimcha ehtimoli bilan bog‘langan.

XRD baholashida manba taxminan %86 ohak ustunligi va oz miqdorda gilli/qumli qo‘shimcha qayd etadi. Mualliflar bu qorishmani Düngenedeg gil manbasi bilan bog‘laydilar.

Nega 3-jadval ehtiyotkorlik bilan o‘qilishi kerak?

Kh25-05 uchun 25+20+40=85, Kh25-06 uchun 86+10=96 bo‘ladi. Manba bu farqlar qolgan komponent, yaxlitlash, kategoriya tuzilishi yoki boshqa hisoblashdan kelib chiqqan-chiqmaganini izohlamaydi. Shu sababli Verianla qiymatlarni 100 ga normallashtirmagan va yetishmayotgan foizlarni uydirmagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot eksperimental arxeometriya va material xarakterizatsiyasiga asoslanadi. Ikki xom gil manbasi bilan ikki buddaviy ibodatxona inshootidan tanlangan qurilish materiallari taqqoslangan. Bu randomizatsiyalangan nazoratli tajriba, populyatsion statistika yoki seriyali ishlab chiqarish testi emas. Tahlil birligi arxeologik va tabiiy material namunalaridir.

Analitik asboblar va sharoitlar

Manba kirish bo‘limida XRF, SEM/EDX va termogravimetriya kabi boshqa arxeometrik usullar ham umumiy tarzda ishlatilishi mumkinligini tushuntiradi. Biroq ushbu maqolaning o‘z natija bo‘limlaridagi asosiy eksperimental ma’lumot XRD, FTIR va Raman dan keladi. Shu sababli XRF, SEM/EDS yoki TGA bajarilib, natija bergandek yozilmagan.

Xom gil → zichlangan poydevor munosabati

Ibodatxona 1 ning Kh25-03 namunasi bilan Toyrym gili o‘rtasidagi FTIR o‘xshashligi va organik/kul belgilar Toyrym manbasiga tashqaridan tuproq, kul va organik qo‘shimchalar qo‘shilgan poydevor materiali talqiniga olib kelgan.

Ibodatxona 2 ning Kh25-04 namunasi esa Düngenedeg gili bilan taqqoslangan va mualliflar gil, tuproq/qum hamda organik qo‘shimcha tutuvchi boshqa tayyorlash retseptini taklif qilganlar.

Xom gil → g‘isht va tom koshini munosabati

Ikki ibodatxonaning kulrang g‘ishtlarida dolomit va o‘xshash FTIR xususiyatlarining kuzatilishi mualliflar tomonidan Toyrym gil manbasi bilan bog‘langan. Pishirilgan mahsulotlarda paydo bo‘ladigan anortit, enstatit va wollastonit kabi yuqori harorat fazalari xomashyo fazalaridan farq qiladi; bu farq pishirish texnologiyasini teskari yo‘nalishda aniqlashda ishlatilgan.

Manbaning natijalar bo‘limida Toyrym karbonatli montmorillonit gili “mantou” pechlarida g‘isht va tom koshini ishlab chiqarishda ishlatilgan deb baholanadi.

Manba “mantou” pechi haqida nima deydi?

Manba Kharkhul Khaany Balgas hududida qurilish keramikasi ishlab chiqarishi bilan bog‘langan “mantou” tipidagi pechlar avval arxeologik ravishda topilganini bildiradi. Adabiyotga asoslanib, bunday pechlar taxminan 800-1000 °C ish diapazonida ishlatilishi va yanada yuqori haroratlarga chiqishi mumkinligini qayd etadi.

Bu adabiyot qiymati mavjud tadqiqotda pech harorati bevosita termometr bilan o‘lchangan degani emas. Mavjud tadqiqot pishirish haroratini yakuniy materialdagi mineral va spektral o‘zgarishlar orqali teskari yo‘nalishda taxmin qiladi.

Ikki ibodatxonaning kulrang g‘ishtlari bir xil texnologiyani ko‘rsatadimi?

Mualliflar Kh25-07 va Kh25-11 kulrang g‘ishtlarning o‘xshash FTIR spektrlari va manba aloqalarini baholab, ikki ibodatxonaning kulrang g‘ishtlari o‘xshash ishlab chiqarish texnologiyasiga ega degan xulosaga keladilar. Bu “bir kunda, bir xil pech yukida ishlab chiqarilgan” degani emas; analitik xususiyatlar bir xil umumiy texnologiya bilan mos keladi degan talqindir.

Yashil sir natijasi

Raman ma’lumotlarining mualliflar talqini yashil pigment tarkibida atakamit borligi yo‘nalishidadir. Shu bilan birga maqolaning natijalar bo‘limi pigment aniqlangan bo‘lsa-da, sir tarkibi va sir ishlab chiqarish texnologiyasi yanada batafsil o‘rganilishi kerakligini ochiq aytadi.

Qorishma va suvoq natijasi

Kh25-05 va Kh25-06 o‘rtasidagi farq inshootda bitta turdagi ohak asosli material ishlatilmaganini ko‘rsatadi. Mualliflar Ibodatxona 1 ning pol usti suvoqi uchun Toyrym gilini, g‘ishtlar oralig‘idagi ohak qorishmasi uchun esa Düngenedeg gilini xomashyo bog‘lanishi sifatida taklif qiladilar.

Bu natija funksional ixtisoslashuvni anglatishi mumkin: sirt suvoqi bilan ko‘taruvchi/bog‘lovchi qorishma turli retseptlarda tayyorlangan bo‘lishi mumkin. Biroq manba ishlab chiqaruvchi ustalarning shaxsi yoki tashkiliy tuzilishini ushbu analitik ma’lumotlardan bevosita aniqlamaydi.

Yingzao Fashi bilan aloqani qanday talqin qilish kerak?

Maqola 1103-yilda nashr etilgan Song davri me’moriy-texnik qo‘llanmasi Yingzao Fashi dagi g‘isht, tom koshini va pishirish amaliyotlarini qiyosiy texnologik kontekst sifatida ishlatadi. Manbaning inglizcha xulosasida bu nom “Yinzhao” shaklida kelgan bo‘lsa, maqola matnida Yingzao Fashi sifatida tushuntiriladi.

Mualliflar Kharkhul Khaany Balgas dagi pishirish va rang nazorati topilmalarini ushbu qadimgi Xitoy texnologik an’anasi bilan mos deb talqin qiladilar. Biroq ushbu tadqiqotning o‘zi muayyan usta bevosita Yingzao Fashi ni o‘qib ishlab chiqarganini isbotlaydigan yozma hujjat taqdim etmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Kharkhul Khaany Balgas dagi ikki buddaviy ibodatxona inshootida turli xil gil, g‘isht, koshin, suvoq va qorishmalar ishlatilgan.
• Toyrym va Düngenedeg gil manbalari mineralogik va FTIR xususiyatlari bo‘yicha bir-biridan farqlanishi mumkin.
• Toyrym gili g‘isht va tom koshini ishlab chiqarishi bilan bog‘liq ekani mualliflar tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
• Ibodatxona 1 va Ibodatxona 2 ning kulrang g‘ishtlari o‘xshash ishlab chiqarish texnologiyasiga mos keladi.
• Kulrang g‘ishtlar uchun mualliflarning natijalar bo‘limidagi taxminiy pishirish oralig‘i taxminan 950-1100 °C dir.
• Kulrang g‘ishtlar qaytaruvchi atmosfera, qizil tom koshinlari esa oksidlovchi atmosfera bilan bog‘langan.
• Tom koshinlarini pishirishga oid indikatorlar namuna va usulga qarab turli diapazonlarni beradi; natijalar bo‘limi qizil koshinlar uchun taxminan 850 °C ni umumlashtiradi.
• Yashil sir pigmenti Raman ma’lumotlariga asoslanib atakamit bilan bog‘langan.
• Kh25-05 va Kh25-06 turli xomashyo va tarkibga ega ikkita alohida ohak asosli suvoq/qorishma texnologiyasini ko‘rsatadi.
• Organik qo‘shimchalar ayrim FTIR amid/N-H belgilariga asoslanib talqin qilingan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Ushbu tadqiqot ibodatxonalar yoshini yangi radiokarbon yoki lyuminessensiya o‘lchovi bilan aniqlamagan.
• 950-1100 °C oralig‘i barcha qurilish keramikalari uchun yagona va universal pishirish harorati emas.
• Barcha tom koshinlari aynan bir xil haroratda pishirilgani ko‘rsatilmagan.
• Yashil sirning to‘liq ishlab chiqarish retsepti va barcha kimyoviy komponentlari ushbu tadqiqotda yechilmagan.
• Raman piklarining matn va grafikdagi barcha qiymatlari aynan mos kelmaydi; Verianla bu farqni yangi piklar chiqarib tuzatmaydi.
• 3-jadvaldagi yarim miqdoriy foiz qiymatlari nima uchun 100 ga to‘lmasligi manbada izohlanmagan.
• Materiallarning bir xil texnologik an’anaga mosligi bir xil usta, bir xil ishlab chiqarish kuni yoki bir xil pech yukini isbotlamaydi.
• Yingzao Fashi bilan texnologik o‘xshashlik bevosita tarixiy matn uzatilishining qat’iy isboti emas.
• Manba ushbu tadqiqot uchun XRF, SEM/EDS yoki TGA dan yangi natija bildirmaydi.
• Tadqiqot statistik populyatsiya tahlili, p qiymati, ishonch oralig‘i yoki nazoratli tajriba dizaynini taqdim etmaydi.

Kelajakdagi sanalash takliflari

Mualliflar ibodatxona poydevorlaridagi zichlangan tuproq va shahar devorlari bilan bog‘liq tuproq qatlamlaridan kvars yoki K-dala shpati ajratilib, lyuminessensiya usullari bilan sanalash mumkinligini bildiradilar.

OSL (Optically Stimulated Luminescence) mineral donalari kuchli yorug‘likka oxirgi marta duch kelgandan keyin qachon ko‘milganini baholash uchun ishlatiladigan sanalash yondashuvidir. Biroq ushbu tadqiqotda yangi OSL natijasi taqdim etilmagan.

Natijalar bo‘limida ohak qorishmasining yoshi prinsipial jihatdan ¹⁴C usuli bilan aniqlanishi mumkinligi ham aytiladi. Bu ham mavjud tadqiqot natijasi emas, balki kelajakda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan sanalash taklifidir.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

Tadqiqotning asosiy kuchli tomoni xom gil manbasini faqat yakuniy keramika bilan emas, balki zichlangan poydevor, g‘isht, tom koshini, sir, suvoq va qorishma kabi turli ishlab chiqarish bosqichlaridagi materiallar bilan birga taqqoslashidir. XRD, FTIR va Raman bir xil texnologik savolga turli miqyoslarda javob berishi ham talqinning bitta o‘lchovga qaram bo‘lib qolishini kamaytiradi.

Tadqiqotning metodologik cheklovlari

Manba alohida “limitations” sarlavhasini ochmaydi; biroq usul va ma’lumotlardan ko‘rinadigan cheklovlar ochiq saqlanishi kerak. Namuna soni cheklangan va barcha mumkin bo‘lgan qurilish materiallari vakillik qilmaydi. Manba ayrim atrof-muhit tuproq va shag‘al namunalari ushbu dala mavsumida yig‘ilmaganini bildiradi.

XRD yarim miqdoriy jadvalida ko‘plab fazalar +/++/+++ sinflari bilan berilgan; bular aniq massa foizlari emas. 3-jadvalning foiz ustunlari 100 ga to‘lmaydi va buning sababi izohlanmagan.

Pishirish haroratlari pech ichidagi bevosita termometrik o‘lchov emas. Mineral faza o‘zgarishlari va FTIR piklarining adabiyotdagi termik xatti-harakatlari yordamida o‘tmishdagi ishlab chiqarish sharoitlari teskari yo‘nalishda talqin qilinadi.

Xom gil manbalari bilan yakuniy mahsulot o‘rtasidagi o‘xshashlik kuchli kelib chiqish ko‘rsatkichi bo‘lishi mumkin; biroq kengroq geokimyoviy va elementar taqqoslashlarsiz barcha qurilish materiallari bitta qazib olish joyidan kelgan deb mutlaq isbotlangan deb bo‘lmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Manbada berilgan mongolcha sarlavha: Хархул хааны балгасын буддын шашны сүмийн малтлагаас илэрсэн барилгын хэрэглэгдэхүүнийг материал судлалын аргаар судалсан нь

Asl inglizcha sarlavha: Archaeometric study of the building materials from the buddhist temples at the Kharkhul khaany balgas site

Mualliflar: Saran Solongo; Erdene-Ochir Nasan-Ochir.

Mualliflar tartibi: Manbadagi tartib saqlangan.

Teng hissa: Manbada teng hissa/teng birinchi muallif haqidagi bayonot mavjud emas.

Mas’ul muallif: Manba ochiq “corresponding author” yorlig‘idan foydalanmaydi. Saran Solongo uchun elektron pochta manzili va ORCID berilgan; shu sababli qo‘shimcha mas’ul muallif maqomi faraz qilinmagan.

Affiliatsiya 1: School of Applied Sciences, Mongolian University of Science and Technology, Baga Toiruu, Ulaanbaatar-14191, Mongolia.

Affiliatsiya 2: Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences, Ulaanbaatar-13330, Mongolia.

Jurnal: Studia Archaeologica.

Institutsional nashriyot: Jurnalning rasmiy Mongoliajol yozuvlarida Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences deb ko‘rsatiladi.

Jild / fasciculus: Tomus XLIX, Fasciculus 12.

Yil: 2026.

Sahifalar: 170-183.

DOI: 10.5564/sa.v49i1.5564

Rasmiy havola: Manba PDF da DOI resolver orqali 10.5564/sa.v49i1.5564 manzili ko‘rsatilgan. Joriy qidiruvda ushbu maqolaga tegishli alohida rasmiy jurnal landing page ishonchli topilmagani uchun qo‘shimcha URL o‘ylab topilmagan.

Manba turi: Article; eksperimental arxeometriya va materialshunoslik xarakterizatsiya tadqiqoti.

Taqriz holati: Manba PDF da taqriz jarayoni yoki qabul sanalari ochiq ko‘rsatilmagan. Joriy qidiruvda ushbu maqolaga xos rasmiy taqriz yozuvi tasdiqlanmagani sababli “taqrizdan o‘tgan” degan ifoda faraz qilinmagan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0).

Loyiha konteksti: Maqola Golomt Bank, Mongolian Academy of Sciences Institute of Archaeology va Gandantegchenling monastirining tegishli tadqiqot/madaniyat muassasasi tomonidan birgalikda olib borilgan “Өв соёлын голомт” ilmiy loyihasining Kharkhul Khaany Balgas arxeologik tadqiqoti doirasida bajarilgan.

Alohida moliyalashtirish bayonoti: Manbada standart “Funding” bo‘limi yo‘q. Loyiha hamkorlari ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, ularning har birining moliyaviy hissa shakli alohida tushuntirilmagan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manbada alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti ko‘rinmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Manbada alohida ma’lumot mavjudligi bo‘limi yoki ochiq xom spektr ombori berilmagan.

CRediT / muallif hissalari: Manbada CRediT yoki batafsil muallif hissalari bo‘limi mavjud emas.

Tadqiqot hududi: Kharkhul Khaany Balgas qadimiy shahri, Arkhangai hududi, Mongoliya; ikki buddaviy ibodatxona inshooti bilan bog‘liq qurilish materiallari.

Namunalar: Manba 1-jadvalda ikki xom gil, ikki zichlangan poydevor namunasi, ikki suvoq/qorishma namunasi, ikki kulrang g‘isht va uch tom koshini, jami 11 namuna kodini sanaydi.

Asosiy metodologik doira: Chaîne opératoire; xomashyo → tayyorlash → ishlab chiqarish → yakuniy mahsulot zanjirini arxeologik kontekst va material tahlili bilan qayta tiklash.

XRD: Miniflex 300/C600; Cu katod; 49 kV; 15 mA; 5°-60°; 0,02° qadam; 0,6 s o‘lchov; Profex bilan faza va yarim miqdoriy tahlil.

FTIR: IR Prestige 21; 400-4000 cm^-1; taxminan 1:100 namuna/KBr; taxminan 10 MPa da presslangan tabletka.

Raman: NSR-5600, JASCO Int.; 100-1200 cm^-1; yashil sir pigmenti tahlili.

Statistik usul: Manba p qiymati, ishonch oralig‘i, gipoteza testi yoki namunaga asoslangan inferensial statistika bildirmaydi. Topilmalar mineralogik, spektroskopik va qiyosiy arxeometrik talqinlarga asoslanadi.

Manba ichidagi nomuvofiqlik 1: 1-jadval Düngenedeg xom gil namunasini Kh25-2/Kh25-02 deb berar ekan, tegishli tavsif paragrafida ikkinchi marta Kh25-01 kodi yozilgan. Verianla buni sukut bilan tuzatmagan.

Manba ichidagi nomuvofiqlik 2: Raman bo‘limining matndagi pik ro‘yxatlari bilan 6-rasm grafikida yorliqlangan pik qiymatlari to‘liq bir xil emas. Mualliflarning atakamit identifikatsiyasi saqlangan, yangi uyg‘unlashtirilgan pik ro‘yxati yaratilmagan.

Manba ichidagi noaniqlik 3: 3-jadvalda Kh25-05 uchun 25, 20 va 40; Kh25-06 uchun 86 va 10 deb berilgan Wt.% qiymatlari 100 ga to‘lmaydi va manba bu farqni izohlamaydi.

Manba ichidagi terminologiya izohi: Inglizcha xulosada ishlab chiqarish texnologiyasi nomi “Yinzhao” shaklida ko‘rinsa, asosiy matnda Yingzao Fashi texnik an’anasi muhokama qilinadi. Verianla asosiy bayonda matnda tushuntirilgan Yingzao Fashi nomidan foydalangan va xulosadagi yozilish farqini alohida qayd etgan.

Sanalash chegarasi: Ushbu maqola yangi OSL yoki ¹⁴C sanasini bildirmaydi. Lyuminessensiya bilan zichlangan tuproq/tuproq qatlami va prinsipial jihatdan ¹⁴C bilan ohak qorishmasini sanalash kelajak tadqiqot imkoniyati sifatida taklif qilingan.