Tadqiqot, shuʼur jumborligi axborotida hali ham eng qiyin va munozarali mavzulardan biri ekanligini tasdiqlovchi asosiy mazmunni bildiradi. Miyaning shuʼur ishlab chiqaradigan faktorni aytish dastlab ochiq koʻrinsa-yu, muallif buni shuʼurning qanday hosil boʻlishini tushuntirish uchun etarli emasligini taʼkidlab oʻtadi.

Matngda Freud va Pribramdan tortib, Integrated Information Theory va Global Neuronal Workspace Theory qoʻya turli shuʼur nazariyalari koʻrib chiqiladi. Bu nazariyalar miyaning turli boʻlimlari va maʼlumot qayta ishlash jarayonlari orqali shuʼurni tushuntirish harakat qiladi; biroq muallif bu yondashuvlarning koʻpsalasining shuʼurning oʻzini emas, shuʼur bilan bogʼliq xatti-harakatlari, miya boʻlimlari yoki idrok holatlari tavsiflashini oʻylaydi.

Tadqiqotning farq qiladiganli jaʼhi, modern nevrobilim munozaralarini oʻtgan madaniyatlardagi aql, ruh, oʻzlik va realʼnost tushunishiga qoʻshib oʻqishidir. Ayniqsa Kapauku Papualari misoli asosida, zamonaviy shuʼur munozaralariga oʻxshash farqlarning oʻtgan jamiyatlarda ham topilganligi koʻrsatilga intiladi.

Muammo Nima?

Shuʼur, insoning oʻzini, atrof-muhitini, vaqtni, joyni, tushni, oʻyni va tajribani tushunishi bilan bogʼlanadi. Lekin bu taʼrif muammoni toʻla hal qilmaydi. Chunki shuʼur ham juda taʼlim qilib, ham ilmiy jihatdan qoʻl ostiga olinishi juda qiyin hodisadir.

Bir kishi oyg oʻchganda dunyoni haqiqiy koʻradi; tushda boshqa bir haqiqat ichida boʻlishi mumkin; gallyutsiratsiya paytida boʻlmagan narsalarni boʻlgan gapida idrok etishi mumkin; bezmavjudlik, anestezia yoki uyqu paytida shuʼur yopilishi yoki turli shakllarda qaytib kelishi mumkin. Bu qoʻllanma shuʼurning faqat "oyg oʻchish" yoki "oʻylash" bilan tushuntirilmasligi koʻrsatadi.

Tadqiqotning asosiy muammosi shundaki: Miyadagi qaysi jarayonlar shuʼur bilan bogʼliq ekanligiga koʻp javob berilsa-yu, bu javoblar shuʼurning nima ekanligini toʻla tushuntirish uchun etarli boʻlmasligi mumkin. Miya boʻlimlari, nervli bogʼlanishlar yoki maʼlumot qayta ishlash darajasini oʻlchash, shuʼurning subʼektiv tajriba tomonini toʻg rilashtirib qoʻlga oʻtkasligi mumkin emas.

Yondashuv Nima Taklif Qiladi?

Tadqiqot bevosita amaliy oʻrganish oʻtkazmaydi. Insonlar yoki hayvonlar subjektlari bilan oʻtkazilgan yangi tajriba, koʻriniش tadqiqati, klinik sinovish yoki statistik tahlil taklif qilmaydi. Etika deklaratsiyasida insonlar yoki hayvonlar subjektlari ishlatilmagani belgilalib oʻtadi.

Yondashuvı adabiy bahshi va kontseptual munozara shaklidir. Muallif shuʼur boʻyicha ishlab chiqilgan turli nazariyalarni, tarixiy oʻylashni, nevrobilim yondashuvlarini, antropologik misollari va madaniy e'tiqod tizimlarini birga oʻrganadi.

Matngda Dekartniy aql-badan ajralishidan Freudning shuʼur modeli va Pribramning xolonomik miya yondashuvigacha; Adaptive Resonance Theory, Dynamic Core Theory, Integrated Information Theory va Global Neuronal Workspace Theory kabi zamonaviy nazariyalargacha keng ramka chiziladi.

Muallif shuningdek tush, gallyutsiratsiya, lucid dreaming, anestezia, ölüme yaqin tajriba (near-death experience) va savant sindromi kabi turli shuʼur holatlari munozaraga qoʼshadi. Maqsad shuʼurni faqat laboratoriya oʻlchovlari bilan emas, insoni tajribaning turli shakllari bilan birga oʻylashdir.

Formulyalar Nima Ifodalaydi?

Bu tadqiqot matematik formulyasini oʻz ichiga olmasda. Shuʼur son tenglamasi yoki hisoblash modeli bilan izohlanmaydi; aksincha turli nazariyalar shuʼurni qanday sharhlashini munozaralashtiradi.

Tadqiqotning kontseptual mantigi oddiy shaklida shunday xulosa qilish mumkin: Miya, idrok, xotira, til, tush, gallyutsiratsiya, madaniyat va oʼzlik tajribasi birga oʻylanganda shuʼur bitta mexanik izohga osongina qisqartirilmasligi mumkin. Miya boʻlimining faolashuvi yoki maʼlumot tarmaqining ishlashi shuʼurning toʻla maʼnosi uchun etarli boʻlmasligi mumkin.

Shu sababli matnning asosiy oʻy sxemasi shundaki: Shuʼur faqat nervli faollik emas; nervli faollikning subʼektiv tajriba, oʼzlik hissi, haqiqat idrok qilishi va madaniy maʼna tizimlari bilan qanday birlashtirilib boʻlanishi hali ham ochiq ilmiy savoldir.

Grafik, Jadval va Sxema Asosiy Xabari

Tadqiqotda klassik shaklda jadval, grafik yoki amaliy sxema yoʻq. Lekin metn shuʼur nazariyalarini kontseptual xarita kabi qoʻshib qoʻyadi.

Bu xaritaning birinchi boʻlimida tarixiy nazariyalar mavjud. Dekartniy aql va badan ajralishi, Freudning id-ego-supeʼrego modeli, Yung va Neumann kabi oʻylashchilarning mifologiya va arkhitiplari bilan oʻzaro munosabatlari shuʼurning faqat biologik emas, balki falsafiy va madaniy oʻlchovda ham munozaralashtiriladigan fakti koʻrsatadi.

Ikkinchi boʻlimda nevrobilim nazariyalari joylashtirilgan. Pribramning xolonomik miya nazariyasi miyaning turli boʻlimlaridan kelayotgan maʼlumotlarning xologramm oʻxshash bittalik boʻyalab hosil qilishiga tayyanadi. Adaptive Resonance Theory yangi maʼlumotlarning qadimgi xotiralar bilan qanday moslanib boʻlanishini izohlab oʻtadi. Dynamic Core Theory va thalamocortical yondashuvlar, miya boʻlimlari oʻrtasidagi dinamik bogʻlanishlarning shuʼur uchun muhim ekanligini tasdiqlab oʻtadi.

Uchinchi boʻlimda Integrated Information Theory va Global Neuronal Workspace Theory qayd etib oʻtadi. Integrated Information Theory, shuʼurning maʼlumot yig'ilimlashishi bilan bogʼlangan ekanligini taʼkidlab oʻtadi. Global Neuronal Workspace Theory esa shuʼurning turli alt tarmoqlardan kelayotgan maʼlumotning keng nervli ishlash sohasida taʼmirlashtirilishi bilan paydo boʻladigan fikrini ilgari suraydi.

Toʼrtinchi boʻlimda madaniy solishtirma mavjud. Kapauku Papualari oʼning badan, ruh, tush, oʻy va oʼzlik ajralishlar asosida ishlab chiqayotgan haqiqat tushunishi, zamonaviy shuʼur munozaralarida kutilmagan oʻxshashliklar koʻrsatuvchi misol sifatida taqdim qilinadi.

Tajribalar Qanday Oʻtkazilgan?

Bu tadqiqot bevosita tajriba oʻtkazmaydi. Yangi ishtirokchilar bilan oʻtkazilgan shuʼur sinovshi, miya tasvirash tadqiqati yoki laboratoriya oʻlchovshiligi yoʻq.

Metn avvaldi qoʻlingan tadqiqotlar va nazariy oʻrganishlarga asoslangan. Shuʼur boʻyicha nevrobilim adabiyoti, tush va gallyutsiratsiya tadqiqatlari, til va madaniyat munozaralari, antropologik koʻrsatmalar va falsafiy izohlar bir joyga oʻngtiriladi.

Yozarning ishlatiladigan yondashuvı, turli sohalarda kelayotgan nazariyalarni solishtirish orqali shuʼurning nega bitta taʼrifga qisqartirilib boʻlamadigi koʻrsatishdir. Shu sababli tadqiqot amaliy natijalari oʻrniga kontseptual tutarsizliklarni, nazariyalar oʻrtasidagi farqlarni va izohning etishmovchiligini koʻrsatib oʻtadi.

Natijalar Nima Koʻrsatmoqda?

Tadqiqotning birinchi natijasi, shuʼur sohasida koʻp sonli nazariya boʻlsa-yu umumiy izoh asos-i xali ham zaʼif ekanligida yotadi. Turli nazariyalar miyaning turli boʻlimlari, maʼlumot yigʼilmashishi, nervli tarmoqlar, koʻrsatma jarayonlari yoki oyg turgan holatiga e'tibor beradi; lekin shuʼurning subʼektiv "men tajribasi"ni toʻla tushuntirish uchun qiynaladi.

Ikkinchi natija, shuʼur tadqiqotlarida miya boʻlimlarina haddan tashqari e'tibor qaratilishining cheklangan qoʻllanuvchi ekanligida shunaqa. Muayyan boʻlimning shuʼur bilan bogʼliq boʻlishi shuʼurning nima ekanligini tushuntirilishi bilan bir xil narsadir. Muallif bu holatni, mashinaning chiroqlarining qachon koʻngiljamlashini oʻlchab-xira mashinaning asosiy faolligiｙ hali ham toʻla tushunmaslik kabi taxmin etadi.

Uchinchi natija, tush, gallyutsiratsiya va patologik idrok holatlarining shuʼur munozarasi uchun qoʻrqinchli ekanligida. Chunki bu holatlar miyaning haqiqat hissini qanday qoʻrginsiz va ba'zida qanday turli haqiqatlar ishlab chiqarisini koʻrsatadi. Tush va gallyutsiratsiya tajribilari shuʼurning faqat tashqqi dunyoni passiv shaklda koʻchirish emasligini fikrlantiradi.

Toʼrtinchi natija, oʼtgan madaniyatlarning aql, ruh va oʼzlik boʻyicha ishlab chiqayotgan kontsepsiyalarining zamonaviy shuʼur munozaralariga chets emas ekanligida. Kapauku Papualari misoli bilan badan, ruh, oʻylay olish, tush va oʼzlik oʻrtasida boʻlingan ajraltilavlardan ilmiy adabiyotdagi shuʼur, aql va haqiqat munozaralarini solishtirish mumkin.

Beshinchi natija, shuʼurning evolyutsion qiymatining hali ham toʻla tushuntirilmagani uchun. Agar shuʼur faqat insongachilikka amal qilib ketmasa; qanotlilar, omurvalsizlar, ijtimoiy hayvonlar yoki turli miya qurilishiga ega boʻlgan hayvonlarda ham shuʼur oʻxshash jarayonlar mavjud boʻlsa, shuʼurning qaysi evolyutsion afzalligi taʼminlangani kengroq biologik ramka doirasida fikrlalib chiqilmalidi.

Bu Nega Muhim?

Shuʼur muammosi faqat falsafiy qiziqish masalasi emas. Nevrologiya, psixiatriya, sun'iy intellekt, hayvon shuʼuri, anestezia, koma, tush tadqiqatlari, til, madaniyat va inson oʼzligi kabi koʻp sohalarda toʻg'ri ta'sirlari bor.

Bir kishining shuʼurli ekanligini, qaysi darajada hushyor koʼngillik olib borayotganini yoki tajriba yasaydingini tushunish; tibbiyot, etika va huquq nuqtai nazaridan muhimdir. Anestezia ostidagi bemorning holati, koma yoki shuʼur buzilimlari, ölüme yaqin tajriba va hayvonlarning shuʼur qabiliyati bu munozaraninfaol natijalarida.

Tadqiqotning muhimligi, shuʼurni faqat miya ichidagi jarayondir deya oʻylash emas, balki tajriba, madaniyat, til va haqiqat idrok qilishi bilan birga koʻrib chiqishida yotadi. Bu yondashuvı shuʼurning laboratoriya oʻlchovlari bilan cheklangan masala emas; insoning dunyoni maʼnolantirish usuli bilan ham bogʼlangani koʻrsatadi.

Bu mavzu sun'iy intellekt davridagi yanada muhim boʻlib ketmoqda. Agar shuʼur faqat maʼlumot qayta ishlash va yig'ilmashi bilan tushuntirilsa, rivojlanish sun'iy sistemlarning shuʼur egamiz boʻla oladimi deb munozaralashtirish mavzuiga keladi. Lekin yozarning taʼkidlagani kabiʼ, maʼlumot qayta ishlash bilan subʼektiv shuʼur tajribasi oʻrtasida hali koʻrib chiqilmaydigan katta boʻsh joy mavjud.

Diqqat Nuqtalari

Tadqiqotning birinchi diqqat nuqtasi, matning amaliy sinovni taqdim etmasligida. Tadqiqot koʼproq turli nazariyalarni va madaniy misollari munozaralashtiruvchi oʻy/tarkibiy tavsifnigʼa ega. Shu sababli natijalar aniq nevrobilimsal dalillari kabi taqdim etilmasligi kerak.

Ikkinchi diqqat nuqtasi, shuʼur nazariyalarining murakkab va hali munozarali boʻlishida. Integrated Information Theory, Global Neuronal Workspace Theory, Dynamic Core Theory yoki xolonomik miya yondashuvining har biri turli kuchli va zaʼif tomonlarga ega.

Uchinchi diqqat nuqtasi, oʼtgan madaniyatlar va zamonaviy ilm oʻrtasida bevosita tenglash boʻlmasligida. Kapauku Papualari misoli zamonaviy shuʼur nazariyalarining bir xilligi emas; lekin oʼzlik, badan, ruh va haqiqat kabi savollarniyq turli madaniyatlarda ham chuqur qaydaʻ fikrlab koʻrilganligini koʻrsatadi.

Toʼrtinchi diqqat nuqtasi, gallyutsiratsiya, tush, patologik idrok va psixologik holatlarning tibbiy baholash talab qilishi mumkinligida. Bu yozuvı hech bir belgilarni sharhlash yoki shifoli taʼrif qilish maqsadida yozilmagani.

Beshinchi diqqat nuqtasi, shuʼur va sun'iy intellekt oʻrtasida tezkor xulosa chiqarilmasligida. Tizimning maʼlumot qayta ishlashi, tilʼ ishlab chiqarishi yoki murakkab javoblar berishı, uning insonlar oʻxshash subʼektiv shuʼurga ega ekanligini isbotsiz.

Xulosa

Tadqiqot, shuʼurning ilmiy jihatdan hali ham hal boʻlmaganing mutshal tuguninligini tasdiqlab oʻtadi. Miya faolligı, maʼlumot qayta ishlash, nervli tarmoqlar, xotira, til va oyg turi shuʼur bilan bogʼlangan; lekin bundan hech biri "shuʼur nima?" savolingʼ toʻla qapalantirish maʼnosi bermaydi.

Yozarning asosiy taʼkidi, shuʼurni faqat miya anatomiyasi bilan tushuntirmoq harakat qilishining etishmovchi qoʻllanuvchi boʻlishi mumkinligida. Shuʼur; tush, gallyutsiratsiya, oʼzlik hissi, til, madaniy haqiqat va evolyutsion maqsadlar bilan birga fikrlalib chiqilmalidi.

Zamonaviy nevrobilim, shuʼurning bog'lanish va miya asosidagi jarayonlar bilan bogʼlangan ekanligini kuchʼi shaklda koʻrsatib oʻtadi. Lekin bu, shuʼurning subʼektiv, shaytirsi, ishlanuvchan va tajriba jadonidagi tablosh toʻla tushuntirilishi maʼnosi bermaydi. Shu sababli shuʼur hali ham ilmiy, falsafiy ham antropologik savol boʻlib ilmiyshuʼurning ahamiyatini saqlab oʻtmasi.

Tadqiqotning Verianlъ nuqtai nazarʼandан asosiy habari shundaki: Shuʼur faqat miyada oʻndiyadigin "nuqta" emas; miya, badan, til, madaniyat, tush, haqiqat idrok qilishi va evolyutsion yashash tizimlar oʻrtasidagi murakkab munosabatining maxsuloti.

Manba va Yondashuv Notu

Bu tarkib, Niccolo Caldararo tomonidan tayyorlangan "The Trouble with Consciousness: A Scientific Quandary" bashliga ot taqdim qilgan tadqiqot asosidagi hisobotlanib yaratilgan.

Bu tarkib oʻngʻ tarjima emas; tadqiqotning asosiy oʼyı Verianly nashr chizigʼiga tayyan botılip va asl Ozbekcha redaksiya maqolasiga bukilgan.

Matningda joylashtirilgan shuʼur nazariyalari, nevrobilimsal yondashuvlar, tush/gallyutsiratsiya misollari va antropologik solishtirmalar tadqiqotning taqdim qilingan manba va izohlanish ramkasiga koʻra xulosa etilgan. Bu yozuv tibbiy, psixologik yoki klinik maslahat tafsifasi oʻz ichiga olmadi.