Utafiti huu unasema kuwa fahamu bado ni mojawapo ya mada ngumu zaidi na zenye mjadala mkubwa katika sayansi ya leo. Ingawa kusema kwamba ubongo huzalisha fahamu kunaweza kuonekana wazi kwa mtazamo wa kwanza, mwandishi anasisitiza kuwa hilo pekee halitoshi kueleza jinsi fahamu inavyotokea.

Maandishi yanajadili nadharia mbalimbali za fahamu, kuanzia Freud hadi Pribram na kutoka Integrated Information Theory hadi Global Neuronal Workspace Theory. Nadharia hizi hujaribu kueleza fahamu kupitia maeneo mbalimbali ya ubongo na michakato ya uchakataji taarifa; hata hivyo, mwandishi anaona kuwa nyingi ya njia hizi hueleza tabia zinazohusiana na fahamu, maeneo ya ubongo au hali za utambuzi badala ya fahamu yenyewe.

Sifa inayotofautisha utafiti huu ni kwamba unasoma mijadala ya kisasa ya sayansi ya neva sambamba na mitazamo kuhusu akili, roho, nafsi na uhalisia katika tamaduni za jadi. Hasa kupitia mfano wa Wapapua wa Kapauku, utafiti unajaribu kuonyesha kwamba migawanyo inayofanana na mijadala ya kisasa kuhusu fahamu pia imekuwepo katika jamii za jadi.

Tatizo ni Nini?

Fahamu huhusishwa na uwezo wa mtu kujitambua mwenyewe, mazingira yake, wakati, nafasi, ndoto, fikra na uzoefu. Lakini ufafanuzi huu hauondoi tatizo lote. Hii ni kwa sababu fahamu ni jambo linalofahamika sana kwa uzoefu wa kila siku lakini pia ni gumu sana kulinasa kisayansi.

Mtu akiwa macho anaweza kuupitia ulimwengu kama halisi; katika ndoto anaweza kujikuta ndani ya uhalisia mwingine; wakati wa halusinasheni anaweza kuona vitu visivyokuwepo kana kwamba vipo; na wakati wa kuzimia, ganzi au usingizi fahamu inaweza kuzimika au kurejea kwa namna tofauti. Utofauti huu unaonyesha kuwa fahamu haiwezi kuelezwa kwa “kuwa macho” au “kufikiri” pekee.

Tatizo la msingi la utafiti ni hili: Ingawa kumetolewa majibu mengi kuhusu ni michakato ipi ya ubongo inayohusiana na fahamu, majibu hayo yanaweza kutotosha kueleza kikamilifu fahamu ni nini. Kupima maeneo ya ubongo, miunganisho ya neva au viwango vya uchakataji taarifa huenda kusinase moja kwa moja upande wa uzoefu wa ndani wa fahamu.

Mbinu Inapendekeza Nini?

Utafiti huu haufanyi jaribio la maabara. Hautoi jaribio jipya kwa binadamu au wanyama, utafiti wa upigaji picha, kipimo cha kliniki au uchambuzi wa takwimu. Taarifa ya maadili pia inaeleza kwamba hakuna washiriki wa binadamu au wanyama waliotumiwa.

Mbinu yake ni mapitio ya fasihi na mjadala wa dhana. Mwandishi anachunguza kwa pamoja nadharia tofauti za fahamu, wanafikra wa kihistoria, mitazamo ya sayansi ya neva, mifano ya kianthropolojia na mifumo ya imani za kitamaduni.

Maandishi yanajenga wigo mpana kuanzia mgawanyo wa Descartes kati ya akili na mwili, mfano wa Freud wa fahamu na mtazamo wa Pribram wa ubongo wa holonomiki, hadi nadharia za kisasa kama Adaptive Resonance Theory, Dynamic Core Theory, Integrated Information Theory na Global Neuronal Workspace Theory.

Mwandishi pia anaingiza katika mjadala hali tofauti za fahamu kama ndoto, halusinasheni, lucid dreaming, ganzi, near-death experience yaani uzoefu wa karibu na kifo, na savant syndrome. Lengo ni kufikiria fahamu si kwa vipimo vya maabara pekee bali pia kwa aina mbalimbali za uzoefu wa binadamu.

Fomula Zinaeleza Nini?

Utafiti huu hauna fomula za hisabati. Fahamu haielezwi kwa mlinganyo wa namba au mfano wa kihesabu; badala yake, mjadala unalenga jinsi nadharia mbalimbali zinavyoitafsiri fahamu.

Mantiki ya dhana ya utafiti inaweza kufupishwa hivi: Ubongo, utambuzi, kumbukumbu, lugha, ndoto, halusinasheni, utamaduni na uzoefu wa nafsi vikizingatiwa kwa pamoja, fahamu haiwezi kwa urahisi kupunguzwa kuwa maelezo moja ya kimekanika. Kuamilishwa kwa eneo fulani la ubongo au kufanya kazi kwa mtandao wa taarifa huenda kusitoshe kueleza maana yote ya fahamu.

Kwa hiyo, mpangilio mkuu wa wazo la maandishi ni huu: Fahamu si shughuli ya neva pekee; namna shughuli ya neva inavyoungana na uzoefu wa ndani, hisia ya nafsi, mtazamo wa uhalisia na mifumo ya maana ya kitamaduni bado ni swali la wazi la kisayansi.

Ujumbe Mkuu wa Grafu, Jedwali na Mchoro

Utafiti hauna jedwali, grafu au mchoro wa majaribio kwa maana ya kawaida. Hata hivyo, maandishi yanaweka nadharia za fahamu sambamba kama ramani ya dhana.

Sehemu ya kwanza ya ramani hii ina nadharia za kihistoria. Mgawanyo wa Descartes kati ya akili na mwili, mfano wa Freud wa id-ego-superego, na maelezo ya wanafikra kama Jung na Neumann kupitia mitholojia na arketipu yanaonyesha kuwa fahamu imejadiliwa si kibaolojia tu bali pia kifalsafa na kitamaduni.

Sehemu ya pili ina nadharia za sayansi ya neva. Nadharia ya ubongo wa holonomiki ya Pribram inategemea wazo kwamba taarifa kutoka maeneo tofauti ya ubongo huunda umoja unaofanana na hologramu. Adaptive Resonance Theory inaeleza jinsi taarifa mpya inavyolinganishwa na kumbukumbu za zamani. Dynamic Core Theory na mitazamo ya thalamocortical inasema kuwa miunganisho yenye kubadilika kati ya maeneo ya ubongo ni muhimu kwa fahamu.

Katika sehemu ya tatu, Integrated Information Theory na Global Neuronal Workspace Theory zinajitokeza. Integrated Information Theory inadai kuwa fahamu inahusiana na ujumuishaji wa taarifa. Global Neuronal Workspace Theory nayo inapendekeza kuwa fahamu hutokea taarifa kutoka mitandao midogo tofauti zinaposhirikiwa katika eneo pana la kazi la neva.

Sehemu ya nne ina ulinganisho wa kitamaduni. Mtazamo wa uhalisia uliojengwa na Wapapua wa Kapauku kupitia utofautishaji wa mwili, roho, ndoto, fikra na nafsi unatolewa kama mfano wenye mfanano usiotarajiwa na mijadala ya kisasa kuhusu fahamu.

Majaribio Yalifanywaje?

Utafiti huu haufanyi jaribio moja kwa moja. Hakuna kipimo kipya cha fahamu kwa washiriki, utafiti wa upigaji picha wa ubongo au kipimo cha maabara.

Maandishi yanategemea tafiti na kazi za kinadharia zilizofanywa hapo awali. Fasihi ya sayansi ya neva kuhusu fahamu, tafiti za ndoto na halusinasheni, mijadala ya lugha na utamaduni, uchunguzi wa kianthropolojia na maelezo ya kifalsafa huletwa pamoja.

Mbinu ya mwandishi ni kulinganisha nadharia kutoka nyanja tofauti ili kuonyesha kwa nini fahamu haiwezi kupunguzwa kuwa ufafanuzi mmoja. Kwa hiyo, utafiti unasisitiza zaidi ukinzani wa dhana, tofauti kati ya nadharia na mapengo ya maelezo kuliko matokeo ya majaribio.

Matokeo Yanaonyesha Nini?

Hitimisho la kwanza ni kwamba licha ya kuwepo kwa nadharia nyingi kuhusu fahamu, msingi wa maelezo unaokubaliwa kwa pamoja bado ni dhaifu. Nadharia tofauti husisitiza maeneo tofauti ya ubongo, ujumuishaji wa taarifa, mitandao ya neva, michakato ya uwakilishi au hali za kuwa macho; lakini bado zina ugumu kueleza kikamilifu “uzoefu wa mimi” wa ndani wa fahamu.

Hitimisho la pili ni kwamba kuzingatia kupita kiasi maeneo ya ubongo katika utafiti wa fahamu kunaweza kuwa na mipaka. Kuonyesha kuwa eneo fulani linahusiana na fahamu si sawa na kueleza fahamu ni nini. Mwandishi analinganisha hali hii na kupima ni lini taa za mashine zinawaka huku bado hujaelewa kikamilifu utendaji wa msingi wa mashine hiyo.

Hitimisho la tatu ni kwamba ndoto, halusinasheni na hali za utambuzi wa kiafya ni za msingi katika mjadala wa fahamu. Hali hizi huonyesha jinsi ubongo unavyojenga hisia ya uhalisia na wakati mwingine jinsi unavyoweza kuzalisha uhalisia tofauti. Uzoefu wa ndoto na halusinasheni unaashiria kuwa fahamu si kuakisi ulimwengu wa nje kwa njia ya kupokea tu.

Hitimisho la nne ni kwamba dhana zilizotengenezwa na tamaduni za jadi kuhusu akili, roho na nafsi si ngeni kabisa kwa mijadala ya kisasa ya fahamu. Katika mfano wa Wapapua wa Kapauku, tofauti zinazowekwa kati ya mwili, roho, kufikiri, ndoto na nafsi zinaweza kulinganishwa na mijadala ya kisasa ya sayansi kuhusu fahamu, akili na uhalisia.

Hitimisho la tano ni kwamba thamani ya kievolusheni ya fahamu bado haijaelezwa kikamilifu. Ikiwa fahamu si ya binadamu pekee, na ikiwa michakato inayofanana na fahamu ipo pia kwa wadudu, wanyama wasio na uti wa mgongo, viumbe wa kijamii au wanyama wenye miundo tofauti ya ubongo, basi faida ya kievolusheni inayotolewa na fahamu inapaswa kufikiriwa katika mfumo mpana zaidi wa kibiolojia.

Kwa Nini Hili ni Muhimu?

Tatizo la fahamu si suala la udadisi wa kifalsafa pekee. Lina athari za moja kwa moja katika nyurolojia, saikolojia ya tiba, akili bandia, fahamu za wanyama, ganzi, koma, tafiti za ndoto, lugha, utamaduni na nafsi ya binadamu.

Kuelewa kama mtu ana fahamu, ana kiwango gani cha ufahamu au kama anapitia uzoefu ni muhimu katika tiba, maadili na sheria. Hali ya mgonjwa aliye chini ya ganzi, koma au matatizo ya fahamu, uzoefu wa karibu na kifo na uwezo wa wanyama kuwa na fahamu ni baadhi ya matokeo ya vitendo ya mjadala huu.

Umuhimu wa utafiti ni kwamba unachukulia fahamu si kama mchakato ndani ya ubongo pekee, bali pamoja na uzoefu, utamaduni, lugha na mtazamo wa uhalisia. Mtazamo huu unaonyesha kuwa fahamu si suala linaloweza kufungiwa katika vipimo vya maabara tu; pia linahusiana na jinsi binadamu anavyoupa ulimwengu maana.

Mada hii inakuwa muhimu zaidi katika enzi ya akili bandia. Ikiwa fahamu itaelezwa tu kwa uchakataji na ujumuishaji wa taarifa, swali la iwapo mifumo ya hali ya juu ya bandia inaweza kuwa na fahamu hujitokeza. Lakini kama mwandishi anavyosisitiza, bado kuna pengo kubwa linalohitaji kuelezwa kati ya kuchakata taarifa na kuwa na uzoefu wa ndani wa fahamu.

Mambo ya Kuzingatia

Jambo la kwanza la kuzingatia ni kwamba maandishi hayatoi jaribio la maabara. Utafiti una tabia zaidi ya insha/mapitio yanayojadili nadharia tofauti na mifano ya kitamaduni. Kwa hiyo, matokeo hayapaswi kuwasilishwa kama ushahidi wa mwisho wa sayansi ya neva.

Jambo la pili ni kwamba nadharia za fahamu ni ngumu na bado zina mjadala mkubwa. Nadharia kama Integrated Information Theory, Global Neuronal Workspace Theory, Dynamic Core Theory au mtazamo wa ubongo wa holonomiki kila moja ina nguvu na udhaifu tofauti.

Jambo la tatu ni kuepuka kusawazisha moja kwa moja tamaduni za jadi na sayansi ya kisasa. Mfano wa Wapapua wa Kapauku si sawa na nadharia za kisasa za fahamu; lakini unaonyesha kwamba maswali kuhusu nafsi, mwili, roho na uhalisia yamefikiriwa kwa kina pia katika tamaduni tofauti.

Jambo la nne ni kwamba halusinasheni, ndoto, utambuzi wa kiafya na hali za kisaikolojia zinaweza kuhitaji tathmini ya kitabibu. Makala hii hailengi kutafsiri dalili au kutoa matibabu.

Jambo la tano ni kuepuka hitimisho la haraka kati ya fahamu na akili bandia. Uwezo wa mfumo kuchakata taarifa, kuzalisha lugha au kutoa majibu changamano hauonyeshi kuwa una fahamu ya ndani inayofanana na ya binadamu.

Hitimisho

Utafiti unasema kuwa fahamu bado ni fumbo ambalo halijatatuliwa kisayansi. Shughuli za ubongo, uchakataji taarifa, mitandao ya neva, kumbukumbu, lugha na hali za kuwa macho zinahusiana na fahamu; lakini hakuna hata moja kati ya hizi peke yake inayofunga kabisa swali la “fahamu ni nini?”.

Msisitizo mkuu wa mwandishi ni kwamba kujaribu kueleza fahamu kwa anatomia ya ubongo pekee kunaweza kuwa pungufu. Fahamu inapaswa kufikiriwa pamoja na ndoto, halusinasheni, hisia ya nafsi, lugha, uhalisia wa kitamaduni na kazi za kievolusheni.

Sayansi ya kisasa ya neva inaonyesha kwa nguvu kuwa fahamu inahusiana na michakato ya miunganisho na ubongo. Hata hivyo, hilo halimaanishi kuwa asili yake ya ndani, ya muda, isiyoonekana na ya uzoefu imeelezwa kikamilifu. Kwa hiyo, fahamu bado inaendelea kuwa swali muhimu la kisayansi, kifalsafa na kianthropolojia.

Ujumbe mkuu wa utafiti kwa Verianla ni huu: Fahamu si “sehemu” moja ya kutafutwa ndani ya ubongo pekee; ni zao la uhusiano changamano kati ya ubongo, mwili, lugha, utamaduni, ndoto, mtazamo wa uhalisia na aina za maisha za kievolusheni.

Maelezo ya Chanzo na Mbinu

Maudhui haya yametayarishwa kwa msingi wa kazi ya Niccolo Caldararo yenye kichwa “The Trouble with Consciousness: A Scientific Quandary”.

Maudhui haya si tafsiri ya neno kwa neno; wazo kuu la utafiti limewasilishwa kwa mtindo wa uhariri wa Kiswahili unaolingana na mstari wa uchapishaji wa Verianla.

Nadharia za fahamu, mitazamo ya sayansi ya neva, mifano ya ndoto/halusinasheni na ulinganisho wa kianthropolojia katika maandishi haya zimefupishwa kwa mujibu wa vyanzo na mfumo wa tafsiri uliotolewa na utafiti. Makala hii si ushauri wa kitabibu, kisaikolojia au wa kliniki.