Изилдөө аң-сезим азыркы илимде дагы эле эң татаал жана талаштуу темалардын бири экенин ырастайт. Мээ аң-сезимди жаратат деп айтуу алгач жөнөкөй көрүнгөнү менен, автор бул аң-сезим кантип пайда болорун түшүндүрүүгө жетишсиз экенин баса белгилейт.

Текстте Freudдан Pribramга, Integrated Information Theoryден Global Neuronal Workspace Theoryге чейин ар кандай аң-сезим теориялары каралат. Бул теориялар мээнин ар башка аймактары жана маалымат иштетүү процесстери аркылуу аң-сезимди түшүндүрүүгө аракет кылат; бирок автор бул ыкмалардын көбү аң-сезимдин өзүн эмес, аң-сезим менен байланышкан жүрүм-турумдарды, мээ аймактарын же кабылдоо абалдарын сүрөттөйт деп эсептейт.

Изилдөөнүн айырмалоочу жагы — заманбап нейроилим талкууларын салттуу маданияттардагы акыл, рух, өздүк жана реалдуулук түшүнүктөрү менен катар окушу. Айрыкча Kapauku папуалары мисалы аркылуу заманбап аң-сезим талкууларына окшогон айырмачылыктар салттуу коомдордо да болгонун көрсөтүүгө аракет кылынат.

Көйгөй эмнеде?

Аң-сезим адамдын өзүн, айлана-чөйрөсүн, убакытты, мейкиндикти, түштү, ойду жана тажрыйбаны аңдай алышы менен байланыштуу. Бирок бул аныктама көйгөйдү толук чечпейт. Анткени аң-сезим өтө тааныш көрүнгөнү менен, илимий жактан кармоо абдан кыйын феномен.

Адам ойгоо кезде дүйнөнү чыныгыдай кабыл алат; түшүндө башка реалдуулуктун ичинде болушу мүмкүн; галлюцинация учурунда жок нерселерди бардай сезиши мүмкүн; эс-учун жоготкондо, анестезияда же уйкуда аң-сезим өчүшү же башкача формада кайтып келиши мүмкүн. Бул ар түрдүүлүк аң-сезимди жөн гана “ойгоо болуу” же “ойлонуу” менен түшүндүрүүгө болбой турганын көрсөтөт.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү мындай: Мээнин кайсы процесстери аң-сезим менен байланыштуу деген суроого көп жооп берилгени менен, бул жооптор аң-сезимдин эмне экенин толук түшүндүрүүгө жетишсиз болушу мүмкүн. Мээ аймактарын, нейрондук байланыштарды же маалымат иштетүү деңгээлдерин өлчөө аң-сезимдин субъективдүү тажрыйба тарабын түздөн-түз кармай албашы мүмкүн.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө эксперимент жүргүзбөйт. Адам же жаныбар катышуучулар менен жаңы эксперимент, сүрөттөө изилдөөсү, клиникалык тест же статистикалык талдоо сунушталган эмес. Этикалык билдирүүдө да адам же жаныбар катышуучулар колдонулбаганы айтылат.

Ыкма адабиятты кароо жана концептуалдык талкуу түрүндө. Автор аң-сезим боюнча иштелип чыккан ар кандай теорияларды, тарыхый ойчулдарды, нейроилим ыкмаларын, антропологиялык мисалдарды жана маданий ишеним системаларын бирге карайт.

Текст Descartesтын акыл-дене айырмасынан Freudдун аң-сезим моделине жана Pribramдын холономикалык мээ ыкмасына чейин; Adaptive Resonance Theory, Dynamic Core Theory, Integrated Information Theory жана Global Neuronal Workspace Theory сыяктуу заманбап теорияларга чейин кеңири алкак түзөт.

Автор ошондой эле түш, галлюцинация, lucid dreaming, анестезия, near-death experience — өлүмгө жакын тажрыйба — жана savant синдрому сыяктуу ар башка аң-сезим абалдарын талкууга кошот. Максат аң-сезимди лабораториялык өлчөөлөр менен гана эмес, адам тажрыйбасынын ар кандай формалары менен бирге ойлонуу.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Бул изилдөө математикалык формула камтыбайт. Аң-сезим сандык теңдеме же эсептөө модели аркылуу түшүндүрүлбөйт; анын ордуна ар башка теориялар аң-сезимди кантип чечмелери талкууланат.

Изилдөөнүн концептуалдык логикасын жөнөкөй түрдө мындайча жыйынтыктоого болот: Мээ, кабылдоо, эс тутум, тил, түш, галлюцинация, маданият жана өздүк тажрыйбасы бирге каралганда, аң-сезимди бир гана механикалык түшүндүрмөгө оңой кыскартуу мүмкүн эмес. Белгилүү бир мээ аймагынын активдешүүсү же маалымат тармагынын иштеши аң-сезимдин бүт маанисин түшүндүрүүгө жетишсиз болушу мүмкүн.

Ошондуктан тексттин негизги ой схемасы мындай: Аң-сезим нейрондук активдүүлүк гана эмес; нейрондук активдүүлүк субъективдүү тажрыйба, өздүк сезими, реалдуулукту кабылдоо жана маданий маани системалары менен кантип бириккени дагы эле ачык илимий суроо.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөдө классикалык мааниде таблица, график же эксперименттик схема жок. Бирок текст аң-сезим теорияларын концептуалдык карта сыяктуу катар жайгаштырат.

Бул картанын биринчи бөлүгүндө тарыхый теориялар бар. Descartesтын акыл менен денени ажыратуусу, Freudдун id-ego-superego модели, Jung жана Neumann сыяктуу ойчулдардын мифология жана архетиптер аркылуу берген түшүндүрмөлөрү аң-сезим биологиялык гана эмес, философиялык жана маданий жактан да талкууланганын көрсөтөт.

Экинчи бөлүктө нейроилим теориялары жайгашат. Pribramдын холономикалык мээ теориясы мээнин ар башка бөлүктөрүнөн келген маалыматтар голограммага окшогон бүтүндүк түзөт деген идеяга таянат. Adaptive Resonance Theory жаңы маалыматтын мурунку эстутумдар менен кантип шайкештешерин түшүндүрөт. Dynamic Core Theory жана thalamocortical ыкмалар мээ аймактарынын ортосундагы динамикалык байланыштар аң-сезим үчүн маанилүү экенин жактайт.

Үчүнчү бөлүктө Integrated Information Theory жана Global Neuronal Workspace Theory алдыга чыгат. Integrated Information Theory аң-сезим маалыматтын интеграциясы менен байланыштуу деп эсептейт. Global Neuronal Workspace Theory болсо аң-сезим ар башка субтармактардан келген маалымат кеңири нейрондук жумушчу мейкиндикте бөлүшүлгөндө пайда болот деп сунуштайт.

Төртүнчү бөлүктө маданий салыштыруу бар. Kapauku папуаларынын дене, рух, түш, ой жана өздүк ортосундагы айырмачылыктарга негизделген реалдуулук түшүнүгү заманбап аң-сезим талкуулары менен күтүүсүз окшоштуктарды көрсөткөн мисал катары берилет.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө түздөн-түз эксперимент жүргүзбөйт. Жаңы катышуучулар менен өткөрүлгөн аң-сезим тести, мээ сүрөттөө иши же лабораториялык өлчөө жок.

Текст мурда жүргүзүлгөн изилдөөлөргө жана теориялык эмгектерге таянат. Аң-сезим боюнча нейроилим адабияты, түш жана галлюцинация изилдөөлөрү, тил жана маданият талкуулары, антропологиялык байкоолор жана философиялык түшүндүрмөлөр бириктирилет.

Автордун колдонгон ыкмасы ар башка тармактардан чыккан теорияларды салыштырып, аң-сезим эмне үчүн бир эле аныктамага кыскартылбай турганын көрсөтүү. Ошондуктан изилдөө эксперименттик жыйынтыктардан көрө концептуалдык карама-каршылыктарга, теориялардын айырмачылыктарына жана түшүндүрмө жетишсиздиктерине көңүл бурат.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Изилдөөнүн биринчи жыйынтыгы — аң-сезим тармагында көп теория болгону менен, жалпы түшүндүрмө негизи дагы эле алсыз. Ар кандай теориялар мээнин ар башка аймактарына, маалымат интеграциясына, нейрондук тармактарга, өкүлчүлүк процесстерине же ойгонуу абалдарына басым жасайт; бирок аң-сезимдин субъективдүү “мен тажрыйбасын” толук түшүндүрүүдө кыйналат.

Экинчи жыйынтык — аң-сезим изилдөөлөрүндө мээ аймактарына ашыкча көңүл буруу чектелүү болушу мүмкүн. Белгилүү бир аймак аң-сезим менен байланыштуу болушу аң-сезимдин эмне экенин түшүндүрүү менен бирдей эмес. Автор муну машинанын кайсы учурда жарыктары жанарын өлчөп, бирок машинанын негизги иштөө принцибин дагы эле толук түшүнбөй калууга окшоштурат.

Үчүнчү жыйынтык — түш, галлюцинация жана патологиялык кабылдоо абалдары аң-сезим талкуусу үчүн борбордук мааниге ээ. Анткени бул абалдар мээ реалдуулук сезимин кантип куруп, кээде кантип башка реалдуулуктарды жарата аларын көрсөтөт. Түш жана галлюцинация тажрыйбалары аң-сезим тышкы дүйнөнү пассивдүү чагылдыруу гана эмес экенин көрсөтүшү мүмкүн.

Төртүнчү жыйынтык — салттуу маданияттардын акыл, рух жана өздүк жөнүндө иштеп чыккан түшүнүктөрү заманбап аң-сезим талкууларына бөтөн эмес. Kapauku папуалары мисалында дене, рух, ой жүгүртүү, түш жана өздүк ортосунда жасалган айырмачылыктар заманбап илимдеги аң-сезим, акыл жана реалдуулук талкуулары менен салыштырылат.

Бешинчи жыйынтык — аң-сезимдин эволюциялык баалуулугу дагы эле толук түшүндүрүлгөн эмес. Эгер аң-сезим адамдарга гана таандык болбосо; курт-кумурскаларда, омурткасыздарда, социалдык жаныбарларда же мээ түзүлүшү башка жаныбарларда да аң-сезимге окшогон процесстер болсо, аң-сезим кайсы эволюциялык артыкчылык бергенин кеңири биологиялык алкакта кароо керек.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Аң-сезим маселеси философиялык кызыгуу гана эмес. Ал неврология, психиатрия, жасалма интеллект, жаныбар аң-сезими, анестезия, кома, түш изилдөөлөрү, тил, маданият жана адамдын өздүгү сыяктуу көп тармакка түз таасир берет.

Адам аң-сезимдүүбү, кайсы деңгээлде аңдап жатат же тажрыйба сезип жатабы дегенди түшүнүү медицина, этика жана укук үчүн маанилүү. Анестезиядагы бейтаптын абалы, кома же аң-сезим бузулуулар, өлүмгө жакын тажрыйбалар жана жаныбарлардын аң-сезим мүмкүнчүлүгү сыяктуу темалар бул талкуунун практикалык жыйынтыктарына кирет.

Изилдөөнүн мааниси аң-сезимди мээнин ичиндеги процесс катары гана эмес, тажрыйба, маданият, тил жана реалдуулукту кабылдоо менен бирге кароосунда. Бул ыкма аң-сезим лабораториялык өлчөөлөр менен чектелген маселе эмес экенин; адам дүйнөнү кандай маани менен түшүндүрөрү менен да байланыштуу экенин көрсөтөт.

Бул тема жасалма интеллект доорунда андан да маанилүү болуп жатат. Эгер аң-сезим маалымат иштетүү жана интеграция менен гана түшүндүрүлсө, өнүккөн жасалма системалар аң-сезимдүү боло алабы деген суроо чыгат. Бирок автор баса белгилегендей, маалымат иштетүү менен субъективдүү аң-сезим тажрыйбасынын ортосунда дагы эле түшүндүрүлүүгө тийиш чоң ажырым бар.

Эске алынуучу жагдайлар

Изилдөөнүн биринчи эскертүүсү — текст эксперименттик тест сунуштабайт. Бул көбүрөөк ар кандай теорияларды жана маданий мисалдарды талкуулаган эссе/кароо мүнөзүндөгү иш. Ошондуктан жыйынтыктар так нейроилимий далилдер катары берилбеши керек.

Экинчи эскертүү — аң-сезим теориялары татаал жана дагы эле талаштуу. Integrated Information Theory, Global Neuronal Workspace Theory, Dynamic Core Theory же холономикалык мээ ыкмасы сыяктуу теориялардын ар биринин күчтүү жана алсыз жактары бар.

Үчүнчү эскертүү — салттуу маданияттар менен заманбап илим түздөн-түз теңештирилбеши керек. Kapauku папуалары мисалы заманбап аң-сезим теорияларынын так көчүрмөсү эмес; бирок өздүк, дене, рух жана реалдуулук сыяктуу суроолор ар башка маданияттарда да терең ойлонулганын көрсөтөт.

Төртүнчү эскертүү — галлюцинация, түш, патологиялык кабылдоо жана психологиялык абалдар медициналык баалоону талап кылышы мүмкүн. Бул жазуу кандайдыр бир симптомду чечмелөө же дарылоо сунуштоо максатын көздөбөйт.

Бешинчи эскертүү — аң-сезим менен жасалма интеллекттин ортосунда шашылыш жыйынтык чыгарбоо керек. Система маалыматты иштетип, тил жаратып же татаал жооп бере алганы анын адамга окшогон субъективдүү аң-сезимге ээ экенин далилдебейт.

Жыйынтык

Изилдөө аң-сезим илимий жактан дагы эле чечилбеген түйүн экенин ырастайт. Мээ активдүүлүгү, маалымат иштетүү, нейрондук тармактар, эстутум, тил жана ойгонуу абалдары аң-сезим менен байланыштуу; бирок алардын эч бири жалгыз өзү “аң-сезим деген эмне?” деген суроону толук жаппайт.

Автордун негизги басымы — аң-сезимди мээ анатомиясы менен гана түшүндүрүү аракети жетишсиз болушу мүмкүн. Аң-сезим түш, галлюцинация, өздүк сезими, тил, маданий реалдуулук жана эволюциялык функциялар менен бирге каралышы керек.

Заманбап нейроилим аң-сезим байланыштык жана мээге негизделген процесстер менен байланыштуу экенин күчтүү түрдө көрсөтөт. Бирок бул аң-сезимдин субъективдүү, убактылуу, көрүнбөгөн жана тажрыйбалык табиятын толук түшүндүрүү дегенди билдирбейт. Ошондуктан аң-сезим илимий, философиялык жана антропологиялык суроо катары маанисин сактап келет.

Изилдөөнүн Verianla үчүн негизги билдирүүсү мындай: Аң-сезим мээнин ичинде изделчү бир “чекит” гана эмес; мээ, дене, тил, маданият, түш, реалдуулукту кабылдоо жана эволюциялык жашоо формаларынын ортосундагы татаал мамиленин продуктусу.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул мазмун Niccolo Caldararo даярдаган “The Trouble with Consciousness: A Scientific Quandary” аттуу изилдөөнүн негизинде даярдалды.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianla жарыялоо багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, өз алдынча кыргызча редакциялык макалага айландырылган.

Тексттеги аң-сезим теориялары, нейроилимий ыкмалар, түш/галлюцинация мисалдары жана антропологиялык салыштыруулар изилдөө сунуштаган булак жана чечмелөө алкагына ылайык жыйынтыкталган. Бул жазуу медициналык, психологиялык же клиникалык кеңеш эмес.