Akademik tadqiqotlar, tushunarli til

Verianla | O‘zbekcha akademik tadqiqotlar va ilm-fan

17 Noyabr 2026, Seshanba
VERİANLA Mustaqil ilmiy nashriyot
Menyuni ochish yoki yopish
...
Bosh sahifa / Fizik fanlar / Fizika / Mikroskopik Kollektiv Hamiltonian bilan Oʻta Ogʻir Yadrolarni Tizimli Oʻrganish: Kvant Shakl Fluktuatsiyalarining Taʼsiri
Fizika

Mikroskopik Kollektiv Hamiltonian bilan Oʻta Ogʻir Yadrolarni Tizimli Oʻrganish: Kvant Shakl Fluktuatsiyalarining Taʼsiri

Kvant shakl fluktuatsiyalari (quantum shape fluctuations, QSFs) — atom yadrosining kvantlangan kollektiv holati bitta sobit deformatsiya nuqtasiga qamalib qolish oʻrniga turli kvadrupol shakllarda chekli ehtimollik amplitudasiga ega boʻlishidir.

17/11/2026  Veri Anla  58 marta ko‘rildi
Mikroskopik Kollektiv Hamiltonian bilan Oʻta Ogʻir Yadrolarni Tizimli Oʻrganish: Kvant Shakl Fluktuatsiyalarining Taʼsiri

Kvant shakl fluktuatsiyalari (quantum shape fluctuations, QSFs) — atom yadrosining kvantlangan kollektiv holati bitta qatʼiy deformatsiya nuqtasiga qamalib qolish oʻrniga turli kvadrupol shakllar boʻylab chekli ehtimollik amplitudasiga ega boʻlishidir. Ushbu tadqiqot proton soni \(104\le Z\le126\) va neytron soni \(N\le258\) boʻlgan juft-juft oʻta ogʻir yadrolarni PC-PK1 relativistik zichlik funksionaliga asoslangan cheklangan triaxial relativistik Hartree–Bogoliubov (TRHB) hisoblari va ulardan hosil qilingan mikroskopik besh oʻlchovli kollektiv Hamiltonian (5DCH) ni birgalikda qoʻllab tizimli ravishda oʻrganadi. Tadqiqotning asosiy natijasi shuki, kvant shakl fluktuatsiyalari oʻrtacha-maydon darajasida koʻrinadigan ayrim keskin shakl va qobiq tuzilmalarini sezilarli yumshatishi hamda ayrim sayoz potensial quduqlarda nomzod \(0^+\) holatlarini qoʻshni boʻlinish egarlari ustiga koʻtarishi mumkin.

Tadqiqotning hisoblash sohasi juda keng. Jami 585 juft-juft oʻta ogʻir yadro tizimli ravishda tahlil qilinadi. Oʻrtacha-maydon TRHB hisoblari yadroning muayyan \((\beta,\gamma)\) deformatsiyasidagi energiya minimumlarini bersa, 5DCH yadroning kvadrupol tebranishlarini, uch oʻlchovli kollektiv aylanishlarini va ushbu harakatlar orasidagi kvant bogʻlanishini hisobga olgan holda kollektiv toʻlqin funksiyalarini hisoblaydi.

Mavjud massa maʼlumotlari bilan taqqoslanganda faqat TRHB oʻrtacha-maydon hisoblarining oʻrtacha kvadratik ildiz ogʻishi \(\sigma_1=2.30\) MeV boʻlsa, QSFlarni oʻz ichiga olgan TRHB+5DCH natijasida u \(\sigma_1=0.57\) MeV gacha kamayadi. Faqat bevosita oʻlchangan 10 ta massa ishlatilganda tegishli ogʻishlar mos ravishda \(2.18\) va \(0.35\) MeV ni tashkil etadi. Bu natija tadqiqotda ishlatilgan 5DCH tuzatishlari mavjud oʻta ogʻir massalar tizimliligini oʻrtacha-maydon natijasiga nisbatan sezilarli yaxshilashini koʻrsatadi; biroq bunday samaradorlik barcha nomaʼlum nihoyatda ogʻir yadrolar uchun eksperimental tasdiq degani emas.

Tadqiqot \(104\le Z\le118\) izotop zanjirlarida yaxshi rivojlangan prolat deformatsiyalardan oʻrtacha deformatsiyalangan va \(\gamma\)-yumshoq tuzilmalarga, soʻng sferik tuzilmalarga tomon takrorlanuvchi shakl oʻtishlarini bashorat qiladi. Ajralib turuvchi sohalar taxminan \(N=150\) va \(N=210\) atrofida prolat, \(N=176\) va \(N=246\) atrofida oʻrtacha deformatsiyalangan \(\gamma\)-yumshoq, \(N=184\) va \(N=258\) atrofida esa sferik tuzilmalardir. \(Z\ge120\) yadrolarida esa \(N\approx178\) atrofida oblat deformatsiyalar afzal koʻriladi.

Eng eʼtiborga molik natijalardan biri, ayniqsa \(N\gtrsim184\) va \(N\gtrsim240\) oʻtish sohalarida koʻplab yadrolar uchun qoʻshni boʻlinish egaridan pastda joylashadigan \(0^+\) asosiy holat topilmasligidir. Mualliflar “unbound” deb ataydigan bu holat yadroning har qanday fizik maʼnoda mutlaqo mavjud boʻla olmasligini anglatmaydi; ishlatilgan 5DCH kollektiv potensialida nomzod \(0^+\) holat tegishli minimumni oʻrab turgan boʻlinish egaridan pastda kvant-mexanik jihatdan bogʻlangan holda qolmasligini bildiradi.

585 yadroning 175 tasi shu maʼnoda “unbound” sifatida tasniflangan. Manba ayniqsa \(Z\ge116\) tomonida ayrim boʻlinish egarlari nihoyatda pastlashishini va nol-nuqta tebranish energiyasi sayoz kollektiv quduqdan chiqishni mumkin qilishi mumkinligini koʻrsatadi. Rf, Sg va Hs izotoplarida \(N\sim170\) atrofida ham ayrim boʻlinish egarlari 2 MeV dan past boʻlib qoladi.

Kvant shakl fluktuatsiyalari qobiq yopilishi koʻrsatkichlarini ham oʻzgartiradi. Oʻrtacha-maydon hisoblarida ikki-neytron ajralish energiyasi \(S_{2n}\) va α-yemirilish energiyasi \(Q_\alpha\) uchun \(N=184\) va \(N=258\) da yuzaga keladigan keskin oʻzgarishlar 5DCH hisoblarida yumshaydi va ustun qobiq-gap belgilari mos ravishda \(N=182\) hamda \(N=256\) ga siljiydi. Tadqiqot bu oʻzgarishni sferik qobiq sohalarida tez oʻzgaradigan dinamik korrelyatsiya energiyalari bilan bogʻlaydi.

Bu topilmalarning muhim cheklovi bor. “Unbound” sohalarning aniq joylashuvi boʻlinish egarining balandligiga nihoyatda sezgir; juftlashuv korrelyatsiyalarini qayta ishlash usuli, ishlatilgan relativistik zichlik funksionali va asosiy 5DCH modeliga kiritilmagan oktupol deformatsiyalar natijalarni oʻzgartirishi mumkin. Shu sabab mualliflar aniq barqarorlik chegarasini belgilash uchun triaxial kvadrupol va oktupol erkinlik darajalarini birgalikda oʻz ichiga oladigan yanada umumiy yetti oʻlchovli kollektiv Hamiltonian (7DCH) hisoblari zarur ekanini taʼkidlaydilar.

Kvant Shakl Fluktuatsiyasi Oʻta Ogʻir Yadroning Barqarorligini Qanday Oʻzgartiradi?

Kvant shakl fluktuatsiyasi yadroni faqat oʻrtacha-maydon energiya sirtining eng past nuqtasida turuvchi qatʼiy shakl sifatida emas, balki turli \(\beta\) va \(\gamma\) deformatsiyalari boʻylab yoyilgan kvantlangan kollektiv toʻlqin funksiyasi sifatida qaraydi; sayoz potensial quduqda ushbu nol-nuqta kollektiv harakatining energiyasi qoʻshni boʻlinish egariga yaqinlashishi yoki undan oshishi mumkin va natijada oʻrtacha-maydonda mavjuddek koʻringan minimum 5DCH darajasida boʻlinishga qarshi bogʻlangan \(0^+\) holatni saqlamasligi mumkin.

Oʻta ogʻir yadro nimani anglatadi?

Atom yadrosi proton va neytronlardan iborat. Proton soni:

\[ Z \]

bilan, neytron soni:

\[ N \]

bilan belgilanadi. Umumiy nuklon soni yoki massa soni:

\[ A=Z+N \]

boʻladi.

Ushbu tadqiqot \(104\le Z\le126\) oraligʻiga qaratilgan. Eksperimental ravishda sintez qilingan elementlar hozir \(Z=118\) gacha yetgan boʻlsa, tadqiqotdagi \(Z=120,122,124,126\) sohalari nazariy ekstrapolyatsiya hududidir.

“Juft-juft yadro” nimani anglatadi?

Juft-juft (even-even) yadro — proton soni \(Z\) ham, neytron soni \(N\) ham juft boʻlgan yadro. Yadroviy juftlashuv korrelyatsiyalari tufayli bunday yadrolarning past energiyali tuzilishi ayniqsa kollektiv modellar uchun qulay va ularning asosiy holatlari odatda:

\[ I^\pi=0^+ \]

kvant sonlariga ega.

Bu yerdagi \(I=0\) umumiy burchak momenti nol ekanini; \(+\) belgisi esa holat musbat juftlikka ega ekanini bildiradi.

Yadroning “shakli” nimani anglatadi?

Yadroning shakli klassik maʼnoda qattiq sirtli obyekt emas. Nuklon zichligi taqsimotining fazoviy geometriyasini turli multipol deformatsiyalar bilan tavsiflash mumkin. Ushbu tadqiqotning asosiy kollektiv erkinlik darajalari kvadrupol deformatsiyalardir.

Kvadrupol shakl ikki asosiy parametr bilan ifodalanadi:

\[ \beta,\qquad\gamma. \]

\(\beta\) deformatsiya kattaligini belgilaydigan oʻlchamsiz parametrdir. Umumiy talqinda:

  • \(\beta\approx0\): taxminan sferik yadro,
  • kattaroq \(\beta\): sferiklikdan kuchliroq ogʻish.

\(\gamma\) deformatsiyaning oʻqli simmetriya turini va triaxial xarakterini belgilaydigan burchak parametridir. Tadqiqotning hisoblash sohasi:

\[ 0^\circ\le\gamma\le60^\circ \]

oraligʻidir.

Ushbu standart kvadrupol tasvirda \(\gamma=0^\circ\) prolat, yaʼni choʻzilgan oʻqli tuzilishga; \(\gamma=60^\circ\) esa oblat, yaʼni yassilashgan oʻqli tuzilishga mos keladi. Oraliq qiymatlarda triaxial geometriya mumkin.

Prolat, oblat va \(\gamma\)-yumshoq nimani anglatadi?

Prolat tuzilma taxminan uzun oʻqi boʻylab choʻzilgan ellipsoidga; oblat tuzilma esa yassilashgan ellipsoidga oʻxshash zichlik taqsimotini anglatadi.

\(\gamma\)-soft yoki \(\gamma\)-yumshoq yadroda potensial energiya \(\gamma\) yoʻnalishida ancha tekis. Shu sabab yadro bitta triaxial burchakka qattiq qulflanmaydi; turli \(\gamma\) shakllarining kollektiv toʻlqin funksiyasiga hissasi ortishi mumkin.

Oʻrtacha-maydon yondashuvi nima?

Koʻp sonli oʻzaro taʼsirlashuvchi nuklonlarni toʻliq koʻp-jismli Schrödinger tenglamasi bilan bevosita yechish nihoyatda qiyin. Yadroviy zichlik funksional nazariyasi butun koʻp-jismli muammoni mos yadroviy zichliklar va samarali energiya funksionallari orqali koʻrib chiqadi.

Oʻrtacha-maydon yondashuvida yadro muayyan ichki shaklni tanlashi mumkin. Bunday yechim aylanish kabi Hamiltonianning asosiy simmetriyalarini oshkora buzishi mumkin; buning evaziga deformatsiya va juftlashuv kabi muhim statik korrelyatsiyalarni samarali tutadi.

Biroq yadro kvant obyektidir. Haqiqiy past-energiyali holat bitta mean-field shakliga toʻliq mahkamlanishi shart emas. Turli shakl konfiguratsiyalari orasida kollektiv kvant harakati boʻlishi mumkin. 5DCHning vazifasi ushbu dinamik korrelyatsiyalarni hisobga olishdir.

Relativistik Hartree–Bogoliubov yondashuvi nima?

Relativistik Hartree–Bogoliubov (RHB) yondashuvi relativistik yadroviy oʻrtacha maydon bilan nuklonlar orasidagi juftlashuv korrelyatsiyalarini bir xil quasiparticle formalizmi doirasida birlashtiradigan usuldir.

Ushbu tadqiqotda hisob:

triaxial relativistic Hartree–Bogoliubov (TRHB)

koʻrinishidadir. “Triaxial” atamasi yadro faqat oʻqli prolat yoki oblat shakllarga majburlanmasligini; \(\gamma\) erkinlik darajasi ham hisobga olinishini anglatadi.

Zarra–teshik kanalida PC-PK1 relativistik zichlik funksionali, zarra–zarra, yaʼni pairing kanalida esa finite-range separable pairing force ishlatiladi.

Manba maqola TRHB tenglamasining toʻliq operator koʻrinishini qayta yozmaydi; tegishli formulatsiya uchun avvalgi tadqiqotlarga murojaat qiladi. Shu sabab bu yerda manbada boʻlmagan batafsil TRHB tenglamasi qayta yaratilmaydi.

Besh Oʻlchovli Kollektiv Hamiltonian Nega “Besh Oʻlchovli” Deb Ataladi?

5DCHdagi besh kollektiv koordinata yadro shaklining ikkita kvadrupol oʻzgaruvchisi \(\beta\) va \(\gamma\) hamda yadroning laboratoriya fazosidagi yoʻnalishini belgilaydigan uchta Euler burchagidan iborat; shu tariqa model ikki oʻlchovli shakl tebranishlari va uch oʻlchovli aylanishlarni bitta kvant Hamiltoniani ichida bogʻlaydi.

5DCHning asosiy tenglamasi

Manbada mikroskopik besh oʻlchovli kollektiv Hamiltonian:

\[ \hat H(\beta,\gamma,\Omega) = \hat T_{\rm vib} + \hat T_{\rm rot} + V_{\rm coll} \tag{1} \]

koʻrinishida beriladi.

\(\hat T_{\rm vib}\) — \(\beta\) va \(\gamma\) yoʻnalishlaridagi kollektiv tebranishlarning kinetik energiyasi.

\(\hat T_{\rm rot}\) — yadroning uchta asosiy oʻqi atrofidagi kollektiv aylanish harakatining kinetik energiyasi.

\(V_{\rm coll}\) — kollektiv potensial.

\(\Omega\) uchta Euler burchagini birgalikda ifodalaydi.

Kollektiv potensial qanday olinadi?

Manba:

\[ V_{\rm coll} = E_{\rm mf} - \Delta V_{\rm ZPE} \]

munosabatidan foydalanadi.

\(E_{\rm mf}\) cheklangan TRHB hisobidan olingan umumiy oʻrtacha-maydon energiyasidir.

\(\Delta V_{\rm ZPE}\) nol-nuqta energiyasi tuzatishidir.

Shu sabab 5DCHda ishlatiladigan kollektiv potensial faqat xom mean-field potensial energiya sirti emas. Kollektiv kvant harakatlaridan kelib chiqadigan nol-nuqta tuzatishi ayiriladi.

Tebranish kinetik energiyasi operatori

Manbaning (2)-tenglamasi:

\[ \begin{aligned} \hat T_{\rm vib} = -\frac{\hbar^2}{2\sqrt{wr}} \Bigg\{& \frac{1}{\beta^4} \left[ \frac{\partial}{\partial\beta} \sqrt{\frac{r}{w}} \beta^4 B_{\gamma\gamma} \frac{\partial}{\partial\beta} - \frac{\partial}{\partial\beta} \sqrt{\frac{r}{w}} \beta^3B_{\beta\gamma} \frac{\partial}{\partial\gamma} \right] \\ &+ \frac{1}{\beta\sin3\gamma} \left[ -\frac{\partial}{\partial\gamma} \sqrt{\frac{r}{w}} \sin3\gamma B_{\beta\gamma} \frac{\partial}{\partial\beta} + \frac{1}{\beta} \frac{\partial}{\partial\gamma} \sqrt{\frac{r}{w}} \sin3\gamma B_{\beta\beta} \frac{\partial}{\partial\gamma} \right] \Bigg\}. \end{aligned} \tag{2} \]

Bu uzun ifoda bir qarashda murakkab koʻrinsa-da, uning fizik vazifasi aniq: kollektiv toʻlqin funksiyasi \(\beta\) va \(\gamma\) shakl koordinatalarida qanday harakat qilishini belgilaydi.

\(B_{\beta\beta}\) — \(\beta\) yoʻnalishidagi kollektiv inertsiya parametri.

\(B_{\gamma\gamma}\) — \(\gamma\) yoʻnalishidagi kollektiv inertsiya parametri.

\(B_{\beta\gamma}\) ikki shakl harakatining oʻzaro bogʻlanishini ifodalovchi koʻndalang inertsiya hadidir.

Bu kattaliklar oʻzgarmas emas; yadroning qaysi \((\beta,\gamma)\) nuqtasida joylashganiga bogʻliq.

Manba:

\[ w = B_{\beta\beta}B_{\gamma\gamma} - B_{\beta\gamma}^2 \]

taʼrifidan foydalanadi.

\(w\) \(\beta-\gamma\) tebranish inertsiya matritsasining determinanti bilan bogʻliq kattalik boʻlib, kollektiv koordinata fazosidagi kinetik operator geometriyasiga kiradi.

Bundan tashqari:

\[ r=B_1B_2B_3 \]

deb aniqlanadi. Manba \(B_k\) kattaliklari aylanish inertsiya momentlari \(\mathcal I_k\) dan hisoblanishini bildiradi, biroq ushbu maqolada \(B_k\)larning ochiq formulasini qayta bermaydi.

Aylanish kinetik energiyasi

\[ \hat T_{\rm rot} = \frac12 \sum_{k=1}^{3} \frac{\hat J_k^2}{\mathcal I_k}. \tag{3} \]

\(\hat J_k\) — yadroning oʻz tanasiga bogʻlangan koordinata tizimidagi uchta asosiy oʻq boʻylab burchak momenti komponentidir.

\(\mathcal I_k\) — tegishli oʻq atrofidagi kollektiv inertsiya momenti.

Inertsiya momenti katta boʻlsa, ayni burchak momenti uchun kichikroq aylanish energiyasi talab qilinadi. Shu sabab modeldagi inertsiya momentlarining aniqligi \(2^+\), \(4^+\) kabi aylanish energiya sathlarining joylashuviga bevosita taʼsir qiladi.

5DCHdagi deformatsiyaga bogʻliq yetti kattalik

Manba 5DCHning toʻliq dinamikasini belgilaydigan deformatsiyaga bogʻliq yetti parametrdan foydalanadi:

  • \(B_{\beta\beta}\),
  • \(B_{\beta\gamma}\),
  • \(B_{\gamma\gamma}\),
  • \(\mathcal I_1\),
  • \(\mathcal I_2\),
  • \(\mathcal I_3\),
  • \(V_{\rm coll}\).

Bu parametrlar cheklangan TRHB yechimlaridan perturbativ cranking formulalari bilan mikroskopik tarzda hosil qilinadi.

Manba tadqiqotining usul boʻlimiga asoslanib Verianla uchun tayyorlangan masshtabsiz usul sxemasi. Asl manba shaklining nusxasi emas.

Kollektiv toʻlqin funksiyasi

5DCH xos qiymat muammosi yechilganda manba kollektiv toʻlqin funksiyasini:

\[ \Psi_{\alpha IM}(\beta,\gamma,\Omega) = \sum_{K\in\Delta I} \psi_{\alpha K}^{I}(\beta,\gamma) \Phi_{MK}^{I}(\Omega) \tag{4} \]

koʻrinishida yozadi.

\(I\) umumiy burchak momentining kvant sonidir.

\(M\) burchak momentining laboratoriya koordinata tizimidagi uchinchi oʻqqa proyeksiyasidir.

\(K\) burchak momentining yadroning ichki koordinata tizimidagi uchinchi oʻqqa proyeksiyasidir.

\(\alpha\) bir xil \(I\) qiymatiga ega turli kollektiv holatlarni ajratadigan qoʻshimcha kvant sonidir.

\(\psi_{\alpha K}^{I}(\beta,\gamma)\) toʻlqin funksiyasining shakl koordinatalariga bogʻliq qismidir.

\(\Phi_{MK}^{I}(\Omega)\) Euler burchaklariga bogʻliq aylanish bazis funksiyasidir.

Kvant shakl fluktuatsiyasi matematikada qayerda koʻrinadi?

Kollektiv holatning \((\beta,\gamma)\) tekisligidagi ehtimollik zichligi:

\[ \rho_{\alpha}^{I}(\beta,\gamma) = \sum_{K\in\Delta I} \left| \psi_{\alpha K}^{I}(\beta,\gamma) \right|^2 \beta^3. \tag{5} \]

bilan beriladi.

Agar bu taqsimot bitta kichik hududga juda zich yigʻilgan boʻlsa, yadroning kollektiv shakli yaxshi aniqlangan. Taqsimot keng \(\beta-\gamma\) hududiga yoyilsa, kvant shakl fluktuatsiyasi kuchliroq boʻladi.

Bu nuqtada “yadro shakli doimiy ravishda tasodifiy oʻzgaradi” degan klassik talqin toʻliq emas. (5)-tenglama kvant holatining turli kollektiv shakllar ustida tashiydigan ehtimollik amplitudasini tavsiflaydi.

Oʻrtacha deformatsiya nega oddiy arifmetik oʻrtacha emas?

Manba oʻrtacha \(\beta\) deformatsiyasini:

\[ \langle\beta\rangle_{I\alpha} = \sqrt{ \langle\beta^2\rangle_{I\alpha} } \tag{6} \]

deb aniqlaydi.

Demak bu yerda ishlatiladigan \(\langle\beta\rangle\) oddiy \(\int\beta\rho\,d\beta\) koʻrinishidagi arifmetik oʻrtacha emas, ikkinchi momentning kvadrat ildizidir.

\(\gamma\) uchun esa:

\[ \langle\gamma\rangle_{I\alpha} = \frac13 \arccos \frac{ \langle\beta^3\cos3\gamma\rangle_{I\alpha} }{ \sqrt{ \langle\beta^2\rangle_{I\alpha} \langle\beta^4\rangle_{I\alpha} } }. \tag{7} \]

ishlatiladi.

Bu murakkabroq taʼrif kvadrupol shakl fazosining burchak simmetriyasini hisobga oladi. \(\gamma\) ni oddiy chiziqli koordinata kabi oʻrtachalash oʻrniga \(\cos3\gamma\) invariantidan foydalaniladi.

Sonli hisoblash sohasi

ParametrManba qiymatiMaʼnosi
Proton oraligʻi\(104\le Z\le126\)Oʻta ogʻir yadrolarning tizimli skani
Neytron yuqori chegarasi\(N\le258\)Juda neytron-boy nazariy hududgacha qamrov
Jami hisoblangan yadro585Juft-juft oʻta ogʻir yadrolar
Garmonik osillyator bazisi18 major shellTRHB quasiparticle toʻlqin funksiyalarining yoyilmasi
\(\beta_{\max}\)0.8Kvadrupol deformatsiya skanining yuqori chegarasi
\(\Delta\beta\)0.05Asosiy deformatsiya grid oraligʻi
\(\gamma\) oraligʻi0°–60°Triaxial shakl fazosi
\(\Delta\gamma\)6°Asosiy burchak grid oraligʻi
Zich-grid nazorati\((\Delta\beta,\Delta\gamma)=(0.02,2^\circ)\)Sonli yaqinlashuv testi

Zich grid testi haqiqatan natijani oʻzgartiradimi?

Supplemental Materials \(^{282}\mathrm{Ds}\) va \(^{298}\mathrm{Ds}\) uchun asosiy:

\[ (\Delta\beta,\Delta\gamma) = (0.05,6^\circ) \]

gridni zichroq:

\[ (0.02,2^\circ) \]

grid bilan taqqoslaydi.

Masalan, \(^{282}\mathrm{Ds}\) ning birinchi minimumida:

KattalikAsosiy gridZich grid
\((\beta,\gamma)\)(0.17, 0°)(0.17, 0°)
\(V_{\rm coll}^{\min}\)-2037.65 MeV-2037.66 MeV
\(E(0^+)\)-2036.42 MeV-2036.42 MeV
\(B_f\)-2034.94 MeV-2034.97 MeV
\(B_f-E(0^+)\)1.48 MeV1.45 MeV

kabi juda kichik oʻzgarishlar olinadi. Manba ushbu nazoratni ishlatilgan asosiy grid xabar qilingan kuzatiluvchilar uchun yetarlicha yaqinlashganining sonli tasdigʻi sifatida taqdim etadi.

\(0^+\) Holatining Boʻlinish Egaridan Pastda Boʻlmasligi Nimani Anglatadi?

Kollektiv potensial minimumidagi nomzod \(0^+\) holat energiyasi qoʻshni boʻlinish egaridan past boʻlsa, holat mahalliy quduq ichida boʻlinishga qarshi energiya toʻsigʻi bilan oʻralgan; \(E(0^+)\) egar energiyasidan yuqoriga chiqsa esa 5DCH kollektiv fazosida minimum ustida mustaqil bogʻlangan holatni aniqlab boʻlmaydi va tadqiqot bu holatni qoʻshtirnoq ichida “unbound” deb tasniflaydi.

Boʻlinish egari nima?

Potensial energiya sirtidagi mahalliy minimum yadroning muayyan shakl konfiguratsiyasini ifodalaydi. Yadro boʻlinish tomon deformatsiyalanganda energiya avval koʻtarilishi, keyin boʻlinish vodiysi tomon pasayishi mumkin.

Minimumdan boʻlinish vodiysiga oʻtish yoʻlidagi kritik choʻqqi yoki oʻtish joyi fission saddle, yaʼni boʻlinish egari deb ataladi.

Manba ushbu egar energiyasini:

\[ B_f \]

bilan belgilaydi.

Nomzod kollektiv holat energiyasi:

\[ E(0^+) \]

boʻlsa, amaliy bogʻlanganlik koʻrsatkichi:

\[ B_f-E(0^+) \]

boʻladi.

  • \(B_f-E(0^+)>0\): \(0^+\) holat egar ostida.
  • \(B_f-E(0^+)<0\): \(0^+\) holat egar ustida va tadqiqot buni “unbound” deb qabul qiladi.

Bu mezon faqat ishlatilgan kollektiv potensial va boʻlinish yoʻli doirasidadir; yadroning barcha mumkin boʻlgan yemirilish kanallarining toʻliq kvant-vaqt dinamikasini yakka holda hal qilmaydi.

Nol-nuqta tebranish energiyasi nega kritik?

Potensial quduq minimumi:

\[ V_{\rm coll}^{\min} \]

boʻlsin. Kollektiv \(0^+\) holatning minimumdan balandligi:

\[ E(0^+)-V_{\rm coll}^{\min} \]

manbada nol-nuqta tebranish energiyasi sifatida ishlatiladi.

Boʻlinish egarining minimum ustidagi balandligi esa:

\[ B_f-V_{\rm coll}^{\min} \]

bilan belgilanadi.

Agar nol-nuqta tebranish energiyasi egar balandligidan oshsa:

\[ E(0^+)-V_{\rm coll}^{\min} > B_f-V_{\rm coll}^{\min}, \]

ekvivalent ravishda:

\[ B_f-E(0^+)<0 \]

boʻladi.

Yaʼni mean-field minimumining mavjudligi oʻz-oʻzidan kvantlangan bogʻlangan kollektiv holat mavjud boʻlishini kafolatlamaydi.

\(^{282}\mathrm{Ds}\) va \(^{298}\mathrm{Ds}\) misoli

Yadro / minimum\((\beta,\gamma)\)\(V_{\rm coll}^{\min}\) (MeV)\(E(0^+)\) (MeV)\(B_f\) (MeV)\(B_f-E(0^+)\) (MeV)Manba talqini
\(^{282}\mathrm{Ds}\), Min1(0.17, 0°)-2037.65-2036.42-2034.94+1.48Egar ostidagi bogʻlangan \(0^+_1\)
\(^{282}\mathrm{Ds}\), Min2(0.51, 0°)-2038.15-2036.42-2036.76-0.34Mahalliy minimumda bogʻlangan ikkinchi \(0^+\) yoʻq
\(^{298}\mathrm{Ds}\), Min1(0.00, 0°)-2119.93-2118.26-2118.42-0.16Nomzod \(0^+\) egar ustida
\(^{298}\mathrm{Ds}\), Min2(0.47, 0°)-2120.92-2120.06-2120.80-0.74Nomzod \(0^+\) egar ustida
Manba I-jadval va 3-rasmda berilgan \(B_f-E(0^+)\) qiymatlaridan Verianla uchun qayta yaratilgan. Vertikal joylashuvlar haqiqiy energiya masshtabi emas; ishora va sonli qiymatlar manba maʼlumotidir.

“Quasi-localized state” nimani anglatadi?

Manba ayrim egar-usti \(0^+\) yechimlar deformatsiya kesimi kengaytirilganda ham energiya va ehtimollik zichligi jihatidan barqaror qolishini bildiradi va ularni quasi-localized, yaʼni yarim-lokallashgan holatlar sifatida muhokama qiladi.

Bu holatlar potensialning muayyan hududida sezilarli ehtimollik zichligiga ega boʻlishi mumkin, ammo boʻlinish egaridan pastdagi haqiqiy bogʻlangan holat emas.

Mualliflar bunday tuzilma sintez jarayonida rezonans sifatida paydo boʻlishi, keyin induksiyalangan boʻlinishga oʻxshash vaqt masshtabida boʻlinishi mumkinligini muhokama qiladilar. Bu ifoda modelning fizik talqinidir; maqola ushbu yadroning laboratoriyada oʻlchangan rezonansini xabar qilmaydi.

Supplemental Materialsdagi vaqtga bogʻliq \(^{298}\mathrm{Ds}\) testi

Supplemental Figure S25 \(^{298}\mathrm{Ds}\) ning “unbound” \(0^+_1\) holatidagi kollektiv fazodagi ehtimollik zichligini vaqtga bogʻliq Schrödinger tenglamasi bilan kuzatadi.

Koʻrsatilgan paytlar:

  • 0 zs,
  • 20 zs,
  • 56 zs,
  • 144 zs

boʻlib:

\[ 1\ {\rm zs}=10^{-21}\ {\rm s} \]

zeptosoniyadir.

Rasmda dastlab mahalliyroq boʻlgan ehtimollik zichligi vaqt oʻtishi bilan kollektiv deformatsiya fazosiga yoyiladi. Ushbu supplementary hisob “unbound” tasnifi faqat statik energiya taqqoslashiga asoslanmasligini; namuna \(^{298}\mathrm{Ds}\) holatida vaqtga bogʻliq kollektiv qochish dinamikasi ham oʻrganilganini koʻrsatadi.

585 yadroning tizimli natijasi

Manba barcha 585 juft-juft SHN uchun eng chuqur minimumdagi nomzod \(0^+\) holat bilan qoʻshni boʻlinish egarini taqqoslagan.

Ikki keng “unbound” hudud paydo boʻladi:

  • \(N\gtrsim184\),
  • \(N\gtrsim240\).

Bundan tashqari yengilroq \(Z\) qiymatlarida:

  • \(N\sim170\),
  • \(N\sim236\)

atrofida qoʻshimcha “unbound” sohalar bashorat qilinadi.

Jami:

\[ 175 \]

yadro ushbu sinfga kiradi.

Manbaga koʻra, bu yadrolarning koʻpchiligida nol-nuqta tebranish energiyasi taxminan 0.3–2 MeV boʻlib, haddan tashqari katta emas. Asosiy muammo boʻlinish egarlarining juda pasayishidir. Ayniqsa:

\[ Z\ge116 \]

sohasida ayrim egarlar deyarli yoʻqoladi.

Natija ishlatilgan zichlik funksionaliga qanchalik sezgir?

Supplemental Table IV \(^{298-308}\mathrm{Ds}\) uchun PC-PK1, PCF-PK1 va DD-PC1 funksionallarini taqqoslaydi. Eng bevosita bogʻlanganlik koʻrsatkichi \(B_f-E(0^+)\) dir:

Funksional²⁹⁸Ds³⁰⁰Ds³⁰²Ds³⁰⁴Ds³⁰⁶Ds³⁰⁸Ds
PC-PK1-0.16-0.59-0.54-0.33-0.03+0.26
PCF-PK1+0.08-0.57-0.50-0.42-0.21+0.29
DD-PC1-0.43-0.38+0.34+0.64+1.00+1.23

Bu jadval juda muhim cheklovni koʻrsatadi. Masalan, \(^{302}\mathrm{Ds}\) PC-PK1 va PCF-PK1 bilan egar ustida koʻrinsa, DD-PC1 bilan egar ostida koʻrinadi. Demak “aynan qaysi izotop unbound?” savolining javobi tanlangan energiya zichlik funksionaliga sezgir.

Kvant Shakl Fluktuatsiyalari Yadroviy Shakl Oʻtishlarini Qanday Oʻzgartiradi?

TRHB oʻrtacha-maydon hisoblari deformatsiya oʻzgarishlarini keskinroq minimum oʻtishlari sifatida bersa, 5DCH kollektiv toʻlqin funksiyasining bir nechta \((\beta,\gamma)\) shakli boʻylab yoyilishiga imkon beradi; natijada ayniqsa oʻtish hududlarida prolat–oblat almashishlari yumshaydi va oʻrtacha deformatsiyalar neytron sonining uzluksizroq evolyutsiyasini koʻrsatadi.

Ds zanjiridagi asosiy misol

Ds uchun:

\[ Z=110. \]

Manba:

\[ ^{294}\mathrm{Ds} \]

va:

\[ ^{368}\mathrm{Ds} \]

yadrolarida juda chuqur sferik minimumlarni topadi. Ular mos ravishda:

\[ N=184 \]

va:

\[ N=258 \]

sferik neytron qobiq hududlariga mos keladi.

Qobiqlararo hududlarda:

\[ A=262-274 \]

va:

\[ A=314-342 \]

Ds izotoplarida:

\[ \beta\approx0.25-0.30 \]

prolat deformatsiyalar kuzatiladi.

Oʻtish izotoplari:

\[ A=278-290,\quad298-310,\quad346-362 \]

atrofida esa ikki yoki undan ortiq mahalliy minimum birga mavjud boʻlishi mumkin va energiya sirti \(\beta\) yoki \(\gamma\) yoʻnalishida yumshoq boʻlib qoladi.

Umumiy shakl evolyutsiyasi

\(104\le Z\le118\) zanjirlarida manbada ajratib koʻrsatilgan kollektiv tuzilma ketma-ketligi taxminan quyidagicha:

Manba xulosasi, 5-rasm va 6-rasmda tavsiflangan kollektiv shakl evolyutsiyasidan tayyorlangan masshtabsiz Verianla sxemasi.

\(Z\ge120\) izotoplarida esa:

\[ N\approx178 \]

atrofida oʻrtacha–katta oblat deformatsiyalar afzal koʻriladi.

Oʻrtacha-maydon bilan 5DCH orasidagi kritik farq

TRHB mean-field xaritalari yengilroq \(Z=104-118\) tizimlarida:

  • \(N=140-160\),
  • \(N=188-220\)

hududlarida kuchli prolat deformatsiyani koʻrsatadi.

Mean-field darajasida \(N\approx178\) va \(N\approx250\) atrofida keskinroq prolat–oblat oʻtishlari koʻrinishi mumkin.

QSFlar 5DCH bilan kiritilganda bu oʻtishlar yumshaydi. Kollektiv toʻlqin funksiyasining turli shakl konfiguratsiyalarini aralashtirishi bir minimumdan boshqasiga keskin sakrash koʻrinishini kamaytiradi.

\(E(2^+_1)\) nega shaklni koʻrsatadi?

\(2^+_1\) — asosiy \(0^+\) holat ustidagi birinchi \(2^+\) kollektiv sath.

Yaxshi deformatsiyalangan rotorning aylanish inertsiyasi katta va birinchi aylanish \(2^+\) sathi past energiyaga tushadi.

Manbada sferik hududlar boʻlgan:

\[ N\approx184,\ 258 \]

atrofida:

\[ E(2^+_1)\gtrsim1\ {\rm MeV} \]

boʻlsa, yaxshi deformatsiyalangan hududlarda:

\[ E(2^+_1)<100\ {\rm keV} \]

boʻlishi mumkin.

Rutherfordium uchun eksperimental taqqoslash

Manba oʻlchangan ikki misolni beradi:

YadroEksperimental \(E(2^+_1)\)5DCH natijasi
\(^{254}\mathrm{Rf}\)48 keV66 keV
\(^{256}\mathrm{Rf}\)44 keV68 keV

Model bu yerda \(2^+\) energiyalarini ortiqcha baholaydi.

Manba buni ishlatilgan Inglis–Beliaev inertsiya momentlari Thouless–Valatin dinamik qayta tashkil topish hissalarini oʻz ichiga olmasligi bilan bogʻlaydi. Mualliflar taʼkidlashicha, bu yondashuv empirik inertsiya momentlarini tizimli ravishda taxminan %30–50 past baholashi mumkin.

Inertsiya momentining past hisoblanishi:

\[ E_{\rm rot}\sim\frac{I(I+1)}{2\mathcal I} \]

mantiqiga koʻra aylanish energiyasini oshiradi. Ushbu oxirgi tenglama manbada alohida raqamlangan tenglama sifatida berilmagan; bu yerda faqat (3)-tenglamadagi \(1/\mathcal I\) bogʻliqlikning tushuntiruvchi izohidir.

\(R_{42}\) nima?

Manba:

\[ R_{42} = \frac{E(4^+_1)} {E(2^+_1)} \]

nisbatidan foydalanadi.

Bu nisbat past-energiyali kollektiv spektrning aylanish yoki koʻproq sferik/tebranish xarakterini ajratishga yordam beradi.

Manbada rotorga yaqin hududlar:

\[ R_{42}\gtrsim3.2 \]

bilan tavsiflanadi.

Koʻproq sferik yengil-Z oʻta ogʻir yadrolarda \(N\sim184\) va 258 atrofida:

\[ R_{42}\lesssim2.0 \]

olinadi.

Oraliq oʻtish yadrolarida:

\[ 2.0<R_{42}<3.0 \]

qiymatlar keng tarqalgan.

\(^{254}\mathrm{Rf}\) va \(^{256}\mathrm{Rf}\) uchun model:

\[ R_{42}=3.35,\qquad3.34 \]

hisoblasa, eksperimental qiymatlar mos ravishda:

\[ 3.29,\qquad3.36 \]

deb beriladi.

\(B(E2;2^+_1\rightarrow0^+_1)\) nimani oʻlchaydi?

\(B(E2)\) elektr kvadrupol oʻtish ehtimolining keltirilgan qiymati boʻlib, yadrodagi kollektiv kvadrupol harakat kuchiga sezgirdir.

Manba natijalarni W.u., yaʼni Weisskopf units da beradi.

Yaxshi rivojlangan rotor hududlarida:

\[ B(E2;2^+_1\rightarrow0^+_1) \gtrsim240\ {\rm W.u.} \]

qiymatlar olinadi, sferik qobiq hududlarida esa ushbu oʻtish kuchi kamayadi.

N=184 va N=258 Qobiq Belgilari Nega 5DCHda N=182 va N=256 ga Siljishi Mumkin?

5DCH mean-field bogʻlanish energiyasiga shakl tebranishi va aylanishdan kelib chiqadigan deformatsiyaga bogʻliq dinamik korrelyatsiya energiyalarini qoʻshgani sababli qoʻshni izotoplarning energiya farqlari bir xil miqdorda oʻzgarmaydi; sferik qobiq yopilishlari yaqinida korrelyatsiya energiyasining tez oʻzgarishi \(S_{2n}\) va \(Q_\alpha\) dagi keskin mean-field uzilishlarini yumshatib, eng yaqqol ikki-neytron gap choʻqqisini \(N=184\rightarrow182\) va \(N=258\rightarrow256\) tomon siljitishi mumkin.

Ikki-neytron ajralish energiyasi nima?

\(S_{2n}\) yadrodan ikki neytronni ajratish uchun zarur energiya bilan bogʻliq kattalik boʻlib, izotop zanjiri boʻylab bogʻlanish qanday oʻzgarishini koʻrsatadi.

Manba formulani alohida yozmasa-da, standart bogʻlanish-energiyasi taʼrifida konseptual ravishda:

\[ S_{2n}(N,Z) = B(N,Z)-B(N-2,Z) \]

koʻrinishida ifodalanadi.

Bu tenglama tadqiqotning alohida yangi topilmasi emas; \(S_{2n}\) kattaligi maʼnosini tushuntiruvchi standart taʼrifdir.

Ikki-proton ajralish energiyasi

Xuddi shunday:

\[ S_{2p}(N,Z) = B(N,Z)-B(N,Z-2). \]

\(S_{2p}\) proton yoʻnalishidagi bogʻlanish tizimliligiga sezgirdir.

α-yemirilish energiyasi \(Q_\alpha\)

α-yemirilishda ona yadro geliy-4 yadrosi va qiz yadroga aylanadi. Musbat bogʻlanish-energiyasi tasvirida standart energiya balansi:

\[ Q_\alpha = B(N-2,Z-2) + B_\alpha - B(N,Z). \]

koʻrinishida ifodalanishi mumkin.

Bu formula ham manbada alohida raqamlangan tenglama emas; maqolada ishlatiladigan \(Q_\alpha\) kattaligining tushuntiruvchi taʼrifidir.

Mavjud maʼlumotlar bilan RMS samaradorligi

KuzatiluvchiTRHB RMS (MeV)5DCH RMS (MeV)
\(S_{2n}\)0.190.17
\(S_{2p}\)0.320.30
\(Q_\alpha\)0.370.32

Yaxshilanish \(S_{2n}\) va \(S_{2p}\) uchun nisbatan cheklangan, \(Q_\alpha\) uchun esa aniqroq. Shu sabab natijani “5DCH har bir metrikani keskin yaxshilaydi” deb umumlashtirmaslik kerak.

Ikki-neytron va ikki-proton gap

Manba aniq bergan shell-gap taʼriflari:

\[ \delta_{2n} = S_{2n}(N,Z) - S_{2n}(N+2,Z) \]

va:

\[ \delta_{2p} = S_{2p}(N,Z) - S_{2p}(N,Z+2) \]

koʻrinishidadir.

Shell closure atrofida qoʻshni nuklon soniga oʻtganda ajralish energiyasining tez oʻzgarishi \(\delta_{2n}\) yoki \(\delta_{2p}\) da choʻqqi hosil qilishi mumkin.

5DCH natijalarida ikki-neytron gap uchun yaqqol choʻqqilar:

\[ N=162,\quad182,\quad256 \]

deb topiladi.

Proton tomonda manba:

  • neytron-kambagʻal SHN hududida \(Z=114\),
  • neytron-boy hududda \(Z=104\)

qobiq belgilarini xabar qiladi.

Dinamik korrelyatsiya energiyasi nima?

Manba dinamik korrelyatsiya energiyasini ichki mean-field minimum energiyasi bilan laboratoriya sistemasidagi kvantlangan \(0^+_1\) asosiy holat energiyasi orasidagi farq sifatida taʼriflaydi.

Sxematik ravishda:

\[ E_{\rm DCE} = E_{\rm mf}^{\min} - E(0^+_1) \]

munosabati bilan ifodalangan bu farq mean-field yechimida mavjud boʻlmagan kollektiv aylanish va shakl tebranishi korrelyatsiyalarining bogʻlanish energiyasiga taʼsirini oʻlchaydi.

Deformatsiyalangan yadroda ham aylanish, ham tebranish kollektiv korrelyatsiyasi boʻlishi mumkin, sferik yadro esa asosan tebranish korrelyatsiyasiga ega. Shu sabab DCE qobiq yopilishi atrofida minimum koʻrsatishi mumkin.

Manba Ds zanjirida:

\[ N=184 \]

atrofida yaqqol DCE chuqurchasini koʻrsatadi. Ushbu tez oʻzgarish mean-field \(S_{2n}\) egri chizigʻining \(N=184\) dagi uzilishini qayta shakllantirib, yangi keskin pasayishni \(N=182\) bilan 184 oraligʻiga koʻchiradi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Hisoblash zanjiri

  1. Har bir juft-juft yadro uchun PC-PK1 relativistik zichlik funksionali va finite-range separable pairing force yordamida constrained TRHB hisoblanadi.
  2. TRHB quasiparticle toʻlqin funksiyalari Cartesian koordinatalarda uch oʻlchovli garmonik-osillyator bazisida 18 major shell ishlatib yoyiladi.
  3. \((\beta,\gamma)\) deformatsiya fazosida katta miqyosli cheklangan energiya sirti hisoblanadi.
  4. Asosiy grid \(\beta\le0.8\), \(\Delta\beta=0.05\), \(\gamma=0^\circ-60^\circ\), \(\Delta\gamma=6^\circ\) sifatida ishlatiladi.
  5. Perturbativ cranking yondashuvi bilan uchta tebranish massa parametri va uchta aylanish inertsiya momenti chiqariladi.
  6. Mean-field energiyasidan ZPE tuzatishlari ayirilib \(V_{\rm coll}\) hosil qilinadi.
  7. 5DCH xos qiymat muammosi yechilib \(E_{\alpha I}\) energiya sathlari va \(\Psi_{\alpha IM}\) kollektiv toʻlqin funksiyalari olinadi.
  8. \(\rho_\alpha^I(\beta,\gamma)\), \(\langle\beta\rangle\), \(\langle\gamma\rangle\), \(E(2^+_1)\), \(R_{42}\) va \(B(E2)\) hisoblanadi.
  9. Bogʻlanish energiyalaridan \(S_{2n}\), \(S_{2p}\) va \(Q_\alpha\) tizimliligi oʻrganiladi.
  10. Eng chuqur minimumlardagi \(0^+\) holatlarning qoʻshni boʻlinish egarlari bilan energiya taqqoslanishi orqali kollektiv bogʻlanganlik baholanadi.

Bogʻlanish energiyasini tekshirish

Manba hisoblarni AME2020 massa baholashidagi mavjud oʻta ogʻir even-even yadrolar bilan taqqoslaydi.

Model\(\sigma_1\): 56 mavjud oʻlchangan/empirik AME2020 qiymati\(\sigma_2\): faqat 10 oʻlchangan massa
TRHB2.30 MeV2.18 MeV
TRHB+5DCH0.57 MeV0.35 MeV

Manba shuningdek \(\sigma_1\) uchun:

  • WS4: 1.36 MeV,
  • FRDM: 2.83 MeV

qiymatlarini taqqoslash maqsadida keltiradi.

Ushbu taqqoslash PC-PK1+5DCHning oʻrganilgan mavjud maʼlumotlar toʻplamidagi yaxshi samaradorligini koʻrsatadi. Biroq \(Z=120-126\), juda neytron-boy hudud va “unbound” chegaralari eksperimental maʼlumot nuqtayi nazaridan katta darajada ekstrapolyatsiyadir.

Kollektiv kuzatiluvchilarning umumiy tasnifi

Tuzilmaviy hududManbada koʻrinadigan xarakterli belgilar
Yaxshi deformatsiyalangan rotor\(E(2^+_1)<100\) keV hududlari, \(R_{42}\gtrsim3.2\), \(B(E2)\gtrsim240\) W.u.
Sferik qobiq hududi\(N\sim184\) va 258 atrofida \(E(2^+_1)\gtrsim1\) MeV, \(R_{42}\lesssim2\), past \(B(E2)\)
Oʻtish hududi\(R_{42}\) taxminan 2–3; yumshoq kollektiv potensiallar va kuchli shakl fluktuatsiyasi

“Unbound” hududlarning fizik talqini

Manbaning eng kuchli, ammo ayni paytda eng ehtiyotkor talqin qilinishi kerak boʻlgan natijasi shuki, ayrim mean-field minimumlari 5DCH kvantlashidan soʻng boʻlinish egaridan pastda bogʻlangan \(0^+\) holat hosil qila olmaydi.

Bu natija ayniqsa:

\[ N\gtrsim184,\qquad N\gtrsim240 \]

hududlarida keng tarqalgan.

Biroq mualliflar aniq chegara boʻlinish saddle balandligi va model tanloviga juda sezgirligini alohida taʼkidlaydilar.

Oktupol deformatsiya nega cheklov tugʻdiradi?

Asosiy 5DCH faqat triaxial kvadrupol:

\[ \beta_2,\gamma \]

kollektiv harakatlarni koʻrib chiqadi.

Oktupol deformatsiya esa aks ettirish-asimmetrik, noksimon zichlik shakllarini ifodalovchi:

\[ \beta_3 \]

erkinlik darajasidir.

Supplemental Figure S22 \(N=182-198\) izotonlarining oʻqli kvadrupol–oktupol RHB potensial energiya egri chiziqlarini \(\beta_3\) ga nisbatan oʻrganadi.

Manba oktupol deformatsiyalar ayrim hududlarda oʻta ogʻir yadrolarning asosiy holat minimumlarini pasaytirib barqarorlikka hissa qoʻshishi mumkinligini; shu bilan birga oktupol erkinlik darajasi umuman boʻlinish toʻsiqlarini ham pasaytirishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Ushbu ikki taʼsir raqobati sababli “unbound” chegaralarning aniq xaritasi faqat hozirgi 5DCH natijasi asosida yakuniy deb qabul qilinmasligi kerak.

7DCH nega taklif qilinadi?

Mualliflar ishlab chiqayotganini bildirgan yetti oʻlchovli kollektiv Hamiltonian mavjud triaxial kvadrupol shakl dinamikasiga oktupol erkinlik darajalarini ham qoʻshishni maqsad qiladi.

Ushbu kelajak modeli:

  • triaxial kvadrupol deformatsiyani,
  • oktupol deformatsiyani,
  • ularning kollektiv kvant bogʻlanishini

bir xil beyond-mean-field doirasida koʻrib chiqib, unbound hududlarni ishonchliroq aniqlashni maqsad qiladi.

Z=119 va Z=120 haqidagi jumla qanday talqin qilinishi kerak?

Manba xulosa boʻlimida \(Z=119\) va 120, \(N\approx178-180\) hududidagi kutilayotgan yangi elementlar QSF kiritilganda hamon “bound” boʻlib qolishini bildiradi.

Biroq tadqiqotning tizimli hisoblash toʻplami aniq ravishda juft-juft yadrolardan iborat. \(Z=119\) toq proton sonidir va shu sabab bevosita even-even maʼlumotlar toʻplamiga kira olmaydi.

Shu sabab Verianla Z=119 ifodasini “5DCH bilan bevosita hisoblangan even-even \(Z=119\) yadrosi” sifatida taqdim etmaydi. Bu jumla mualliflarning \(Z=119-120\) sintez hududi barqarorligiga oid talqinidir.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar

  • PC-PK1 asosidagi 5DCH oʻrganilgan mavjud oʻta ogʻir massa maʼlumotlari tizimliligini sof TRHB mean-field natijasiga nisbatan sezilarli yaxshilaydi.
  • QSFlar oʻta ogʻir yadrolarda shakl faza oʻtishlarini yumshoqroq qiladi.
  • \(N=184\) va \(N=258\) atrofi kuchli sferik qobiq hududlari sifatida namoyon boʻladi.
  • Dinamik korrelyatsiya energiyalari \(S_{2n}\) va \(Q_\alpha\) dagi mean-field qobiq uzilishlarini oʻzgartiradi.
  • 5DCH shell-gap tahlili ikki-neytron gap choʻqqilarini \(N=162,182,256\) da beradi.
  • Ikki keng oʻtish hududida koʻplab nomzod \(0^+\) holatlar qoʻshni boʻlinish saddle ostida bogʻlangan emas.
  • Jami 585 juft-juft SHN ichida 175 yadro mavjud model va mezon boʻyicha “unbound” sifatida tasniflanadi.
  • Bu holatning asosiy sababi koʻp hududlarda ulkan nol-nuqta energiyasi emas, balki sayoz kollektiv quduqlar va past boʻlinish egarlaridir.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosalar

  • 175 yadroning tabiatda mutlaqo mavjud boʻla olmasligi eksperimental ravishda koʻrsatilmagan.
  • “Unbound” tasnifi barcha yemirilish kanallarini oʻz ichiga oladigan aniq yadroviy umr hisoblash emas.
  • Model Z=120–126 hududidagi yadrolar eksperimental sintez qilinganini koʻrsatmaydi.
  • 5DCH natijasi oktupol deformatsiyalarning toʻliq beyond-mean-field taʼsirini oʻz ichiga olmaydi.
  • Boʻlinish saddle balandliklari pairing modeli va energiya zichlik funksionalidan mustaqil universal qiymatlar emas.
  • PC-PK1 bilan topilgan alohida bound/unbound chegaralar boshqa funksionallarda aynan saqlanishiga kafolat yoʻq.
  • RMS massa muvaffaqiyati eksperimental maʼlumoti yoʻq juda neytron-boy SHN uchun ayni xato darajasi kafolatlanishini anglatmaydi.
  • Manba \(Z=119\) uchun bevosita juft-juft yadro hisobini bermaydi.

Asosiy metodologik cheklovlar

Energiya zichlik funksionaliga bogʻliqlik: Supplemental Table IV ayrim Ds izotoplarining bound/unbound tasnifi PC-PK1, PCF-PK1 va DD-PC1 orasida oʻzgarishi mumkinligini koʻrsatadi.

Pairingga bogʻliqlik: Boʻlinish saddle balandligi pairing korrelyatsiyalarini qayta ishlash va pairing kuchiga sezgirdir.

Yetishmaydigan yuqori-tartibli shakllar: Asosiy 5DCH triaxial kvadrupol erkinliklarini oʻz ichiga oladi; oktupol deformatsiya toʻliq kollektiv kvantlash ichida emas.

Inertsiya momenti yondashuvi: Inglis–Beliaev formulasi Thouless–Valatin dinamik qayta tashkil topish hissasini oʻz ichiga olmaydi; bu ayniqsa past aylanish sathlari energiyalariga taʼsir qiladi.

Eksperimental maʼlumot tanqisligi: Juda oʻta ogʻir va neytron-boy hududlarning katta qismi bevosita eksperimental maʼlumoti yoʻq ekstrapolyatsiyadir.

Boʻlinish dinamikasi: Asosiy tizimli tasnif statik kollektiv potensial, kvantlangan 0⁺ energiyasi va saddle taqqoslashiga asoslanadi; faqat tanlangan misollarda time-dependent kollektiv evolyutsiya koʻrsatiladi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Systematic study of superheavy nuclei within a microscopic collective Hamiltonian: Impact of quantum shape fluctuations

Mualliflar: X. Q. Yang; R. Y. Hu; R. N. Mao; J. Xiang; Z. P. Li.

Mualliflar tartibi: Manbada berilgan tartib aynan saqlangan.

Teng hissa: Nashriyot qaydida R. Y. Hu ismi yonida “The author contributed equally to this work” izohi koʻrsatilgan. Biroq ayni izoh qaysi ikkinchi muallif bilan teng hissani anglatishi yuklangan faylda aniq belgilanmagani sabab ikkinchi ism taxmin qilinmagan.

Corresponding author: Z. P. Li.

E-pochta: zpliphy@swu.edu.cn

Muassasa 1: School of Physical Science and Technology, Southwest University, Chongqing 400715, China.

Muassasa 2: College of Physics and Electronic Engineering, Chongqing Normal University, Chongqing 401331, China.

Muassasa 3: School of Physics and Electronic, Qiannan Normal University for Nationalities, Duyun 558000, China.

Jurnal: Physics Letters B.

Nashriyot: Elsevier.

Jild: 876.

Maqola raqami: 140382.

Nashr yili: 2026.

Onlayn nashr qaydi: 25-mart 2026.

Jurnal jildi sanasi: May 2026.

DOI: 10.1016/j.physletb.2026.140382

Rasmiy DOI havolasi: https://doi.org/10.1016/j.physletb.2026.140382

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan, ochiq foydalanishdagi Physics Letters B Letter / Short Communication.

Yuklangan PDF versiyasi: Asosiy matnda arXiv:2603.10361v1 [nucl-th] belgisi bor; arXiv yuborilishi 11-mart 2026, PDF ichki sanasi 12-mart 2026. Faylda Supplemental Materials ham mavjud.

Taqriz holati: Tadqiqot keyinchalik Physics Letters B jurnalida taqrizdan oʻtgan maqola sifatida nashr etilgan.

Litsenziya: SCOAP³ bibliografik qaydi CC BY 3.0 litsenziyasini koʻrsatadi.

Asosiy ilmiy soha: Nazariy yadroviy fizika; oʻta ogʻir yadro tuzilishi; relativistik yadroviy zichlik funksional nazariyasi; beyond-mean-field kollektiv kvant dinamikasi.

Asosiy tadqiqot turi: Nazariy va sonli yadroviy tuzilma modellashtirish. Yangi oʻta ogʻir element sintezi tajribasi emas.

Asosiy model: PC-PK1 relativistik energiya zichlik funksionali va finite-range separable pairing oʻzaro taʼsiriga asoslangan constrained triaxial relativistic Hartree–Bogoliubov hisoblari + mikroskopik besh oʻlchovli kollektiv Hamiltonian.

Hisoblash qamrovi: \(104\le Z\le126\), \(N\le258\), jami 585 juft-juft oʻta ogʻir yadro.

TRHB bazis oʻlchami: 18 major harmonic-oscillator shell.

Deformatsiya grid: \(\beta_{\max}=0.8\), \(\Delta\beta=0.05\); \(\gamma=0^\circ-60^\circ\), \(\Delta\gamma=6^\circ\).

Yaqinlashuv nazorati: \((\Delta\beta,\Delta\gamma)=(0.02,2^\circ)\) zich grid bilan tekshirilgan.

Boʻlinish saddle aniqlash: Kollektiv potensial standart cubic-spline texnikasi bilan juda zich gridga interpolatsiya qilingandan soʻng immersion method ishlatilgan.

Asosiy bogʻlanish-energiyasi tekshiruvi: TRHB uchun \(\sigma_1=2.30\) MeV, TRHB+5DCH uchun \(\sigma_1=0.57\) MeV; faqat 10 oʻlchangan massada mos ravishda \(\sigma_2=2.18\) va \(0.35\) MeV.

Ajralish va α-yemirilish RMS natijalari: 5DCH uchun \(S_{2n}=0.17\) MeV, \(S_{2p}=0.30\) MeV va \(Q_\alpha=0.32\) MeV.

Asosiy shakl natijasi: \(104\le Z\le118\) zanjirlarida taxminan \(N=150\) va 210 prolat; \(N=176\) va 246 oʻrtacha deformatsiyalangan \(\gamma\)-soft; \(N=184\) va 258 sferik tuzilma. \(Z\ge120\) uchun \(N\approx178\) atrofida oblat deformatsiya moyilligi.

Asosiy barqarorlik natijasi: Joriy 5DCH mezonida 585 yadroning 175 tasida tegishli boʻlinish egaridan pastda bogʻlangan \(0^+\) asosiy holat topilmaydi; keng hududlar \(N\gtrsim184\) va \(N\gtrsim240\) atrofidadir.

Asosiy qobiq natijasi: Mean-field hisobidagi \(N=184\) va \(N=258\) keskin \(S_{2n}\) va \(Q_\alpha\) tuzilmalari QSF kiritilganda susayadi; \(\delta_{2n}\) choʻqqilari \(N=162,182,256\) da paydo boʻladi.

Supplemental Materials: Asosiy gridning sonli yaqinlashuvi, boshqa element zanjirlarining \((\beta,\gamma)\) potensiallari, PC-PK1/PCF-PK1/DD-PC1 taqqoslashlari, oktupol deformatsiya egri chiziqlari, keng \(S_{2n}\), \(S_{2p}\), \(Q_\alpha\) xaritalari, dinamik korrelyatsiya energiyalari va \(^{298}\mathrm{Ds}\) uchun vaqtga bogʻliq kollektiv ehtimollik zichligi mavjud.

Maʼlumot mavjudligi: Nashriyot qaydi “Data will be made available on request” iborasini beradi.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Nashr etilgan qaydda mualliflar tadqiqotga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan maʼlum moliyaviy manfaat yoki shaxsiy munosabat mavjud emasligini bildirgani aytiladi.

Tashakkur: Mualliflar foydali muhokamalar uchun Prof. Jianmin Dongga minnatdorchilik bildiradilar.

Moliyalashtirish: National Natural Science Foundation of China (Grant No. 12375126); Fundamental Research Funds for the Central Universities; PHD Foundation of Chongqing Normal University (No. 23XLB010); Science and Technology Research Program of Chongqing Municipal Education Commission (No. KJQN202300509); Joint Fund Project of Education Department in Guizhou Province (No. Qian Jiao He KY Zi[2022]098).

CRediT / batafsil muallif hissalari: Yuklangan manbada alohida CRediT author-contribution boʻlimi aniqlanmagan.

Muhim metodologik chegara: Asosiy 5DCH triaxial kvadrupol erkinlik darajalarini oʻz ichiga oladi; oktupol erkinlik darajasi toʻliq beyond-mean-field kollektiv Hamiltonianga kiritilmagan.

Funksional bogʻliqlik: Supplemental Table IV ayrim Ds izotoplarida \(B_f-E(0^+)\) ishorasi PC-PK1, PCF-PK1 va DD-PC1 orasida oʻzgarishi mumkinligini koʻrsatadi. Shu sabab alohida bound/unbound chegaralarni modeldan mustaqil qatʼiy yadroviy faktlar deb qabul qilmaslik kerak.

Inertsiya cheklovi: Ishlatilgan Inglis–Beliaev inertsiya momentlari Thouless–Valatin dinamik qayta tashkil topish hissasini oʻz ichiga olmagani sabab ayrim aylanish qoʻzgʻalish energiyalari tizimli ravishda yuqori hisoblanishi mumkin.

Z=119 talqin chegarasi: Manba xulosa boʻlimida Z=119–120 sintez hududi bogʻlangan qolishi mumkinligini bildiradi; biroq tizimli hisoblash toʻplami juft-juft yadrolardan iborat boʻlgani uchun Z=119 bevosita even-even hisob nuqtasi emas.

Manba ichidagi havola qaydi: Yuklangan versiyaning ayrim paragraflarida asosiy matndagi rasm/jadval havolalari bilan koʻrinadigan raqamlash orasida “Fig. S5 / Fig. 2” yoki “Table IV / Table I” turidagi chalkashliklar mavjud. Verianla tegishli ilmiy maʼlumotni koʻrinadigan rasm va jadvallar bilan moslashtirgan, havola raqami chalkashligini yangi ilmiy mazmun bilan toʻldirmagan.


Ulashish:

Izohlar ko‘rib chiqilgandan keyin e’lon qilinadi. Izohingiz tasdiqlash jarayoniga yuboriladi va ma’qullangach ko‘rinadi.

Izoh qoldiring

E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan