Akademik tədqiqatlar, aydın dil

Verianla | Akademik Araştırmalardan Türkçe Ekonomi ve Bilim İçerikleri

17 noyabr 2026, çərşənbə axşamı
VERİANLA Müstəqil elmi yayımçılıq
Menyunu açın və ya bağlayın
...
Home / Sosial Elmlər / Təhsil / Rəqəmsal Dövrdə Şagirdlərdə Gözəl Əxlaqın Formalaşmasında Dini Ekstrakurikulyar Fəaliyyətlərin Rolunun Araşdırılması
Təhsil

Rəqəmsal Dövrdə Şagirdlərdə Gözəl Əxlaqın Formalaşmasında Dini Ekstrakurikulyar Fəaliyyətlərin Rolunun Araşdırılması

Dini ekstrakurikulyar fəaliyyətlər bu tədqiqatda məktəbin məcburi dərs proqramından kənarda həyata keçirilən və şagirdlərin dini-əxlaqi inkişafına, təşkilati məsuliyyətlərinə, həmyaşıdlarla qarşılıqlı əlaqəsinə və rəqəmsal davranışlarına təsir göstərə bilən məktəb əsaslı fəaliyyətlərdir.

16/11/2026  Veri Anla  119 baxış
Rəqəmsal Dövrdə Şagirdlərdə Gözəl Əxlaqın Formalaşmasında Dini Ekstrakurikulyar Fəaliyyətlərin Rolunun Araşdırılması

Dini ekstrakurikulyar fəaliyyətlər, bu tədqiqatda məktəbin məcburi dərs proqramından kənarda həyata keçirilən və şagirdlərin dini-əxlaqi inkişafına, təşkilati məsuliyyətlərinə, həmyaşıdlarla qarşılıqlı əlaqəsinə və rəqəmsal davranışlarına təsir göstərə bilən məktəb əsaslı fəaliyyətlərdir. Tədqiqat Bandung şəhərindəki dörd liseydə bu strukturların rəqəmsal dövrdə şagirdlərin gözəl əxlaqını, xüsusilə rəqəmsal dürüstlük, sosial empatiya və məsuliyyət ölçülərində necə dəstəklədiyini araşdıran keyfiyyət və kəşfiyyat xarakterli çoxsaylı hal tədqiqatıdır. Ümumilikdə 28 informantla dərin müsahibələr aparılmış; iştirakçı müşahidəsi, altı aylıq kiber müşahidə, təxminən 120 sosial media məzmunu və sənəd təhlili ilə məlumatların üçbucaqlanması həyata keçirilmişdir. Tədqiqat dörd əsas örüntü bildirir: hibrid təşkilat idarəçiliyi, məsuliyyətin təkrar yolu ilə daxilləşdirilməsi, rəqəmsal qarşı-anlatı istehsalında könüllü tükənmişliyi və həmyaşıd modelləşdirməsinin daxili sosial nəzarəti dəstəklədiyi halda, qəbul edilən seçkinçilik səbəbilə xarici qrupa yayılmasının məhdudlaşması. Tədqiqat keyfiyyət xarakterli olduğuna görə bu örüntülər səbəbli təsir ölçüsü və ya bütün şagird əhalisinə ümumiləşdirilə bilən uğur faizi kimi şərh edilməməlidir.

Tədqiqatın nəzəri çərçivəsi iki əsas sütuna söykənir. Birincisi, Albert Banduranın Sosial Öyrənmə Nəzəriyyəsi əsasında şagirdlərin digər şagirdlərin davranışlarını müşahidə və model götürməklə öyrənə biləcəyi fikridir. İkincisi, tədqiqatın Al-Ghazaliyə əsaslandırdığı Riyadhah yanaşmasıdır. Riyadhah mənbədə, müntəzəm və təkrarlanan intizam vasitəsilə davranışın əvvəlcə xarici məcburiyyətdən başlaması, daha sonra vərdişə və daxili etik fərqindəliyə çevrilməsi prosesini şərh etmək üçün istifadə olunur.

Mənbəyə görə, şagirdlərin dini ekstrakurikulyar strukturlarda vəzifə, təşkilatçılıq və məsuliyyət götürməsi yalnız proqram icra etmə bacarığı yaratmamış; bəzi informantların ifadələrində rəqəmsal mühitdə kobud şərh yazmamaq, yoxlanılmamış məlumatı paylaşmamaq və təşkilat kimliyinə uyğun davranmaq formasında daxili nəzarətlə əlaqələndirilmişdir. Bununla belə, bu tapıntı “Riyadhah mütləq rəqəmsal dürüstlüyə səbəb olur” kimi oxunmamalıdır; tədqiqat eksperimental nəzarət qrupu və ya ön-test/son-test dizaynından istifadə etməmişdir.

Tədqiqatın üçüncü mühüm tapıntısı dini mesajların və müsbət qarşı-anlatıların Instagram, WhatsApp Channel və oxşar rəqəmsal kanallarda yayılmasının təşkilatlar üçün yeni iş yükü yaratmasıdır. Məzmun ideyası hazırlamaq, ssenari yazmaq, video montaj etmək, paylaşmaq və şərhlərə cavab vermək vəzifələrinin eyni şagird üzərində cəmlənə bildiyi hallar müxtəlif məktəblərdəki informant ifadələrində tükənmişlik mövzusu ilə əlaqələndirilmişdir. Buna görə mənbə rəqəmsal əxlaq təhsilinin yalnız “daha çox məzmun istehsal etmək” kimi düşünülməməli olduğunu; insan resurslarının, vəzifə bölgüsünün və məktəb infrastrukturunun da nəzərə alınmalı olduğunu müdafiə edir.

Dördüncü tapıntı təşkilatın müsbət davranış nümunəsinin bütün məktəb əhalisinə eyni səviyyədə yayılmadığını göstərir. Üzv olmayan bəzi şagirdlər dini ekstrakurikulyar üzvlərin davranışlarından təsirləndiklərini bildirərkən, başqa şagirdlər bu qrupları həddən artıq ciddi, öz çevrəsinə qapalı və ya gündəlik məktəb həyatında kifayət qədər inklüziv olmayan strukturlar kimi qəbul etmişdir. Buna görə tədqiqatın idarəetmə tövsiyəsi yalnız daxili qrup əxlaqını gücləndirmək deyil, dini ekstrakurikulyar strukturları daha inklüziv, xidmət yönümlü və məktəb əhalisinin ümumi hissəsi ilə qarşılıqlı əlaqədə olan strukturlara çevirməkdir.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Tədqiqat şagirdlərin sosial həyatının getdikcə rəqəmsal mühitə keçməsinin xarakter tərbiyəsini yalnız məktəb binası daxilindəki davranışlarla məhdudlaşdırmağı yetərsiz etdiyi fikrindən çıxış edir. Mənbə kiber zorakılıq, onlayn kobud davranış, yanlış məlumat paylaşımı, empatiyanın itməsi və rəqəmsal ünsiyyətdə etik sərhədlərin zəifləməsi kimi problemləri təhsil kontekstinin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirir.

Bu kontekstdə tədqiqat ənənəvi dini ekstrakurikulyar proqramların rəqəmsal davranışlara necə uyğunlaşdığını və bu fəaliyyətlərin yalnız ibadət intizamı və ya üzbəüz əxlaq təhsili deyil, rəqəmsal dürüstlük, onlayn empatiya və məsuliyyət kimi sahələrdə də necə işlədiyini araşdırır.

Mənbənin müəyyən etdiyi ədəbiyyat boşluğu

Məqalə əvvəlki tədqiqatları üç əsas qrupda yerləşdirir. Birinci qrup dini və ya ümumi ekstrakurikulyar fəaliyyətləri əsasən ənənəvi intizam, ibadət vərdişi və məktəbdaxili xarakter tərbiyəsi baxımından araşdırır. İkinci qrup rəqəmsal davranış, kibertəhlükəsizlik, empatiya və ya kiber zorakılığa fokuslanır, lakin dini ekstrakurikulyar idarəetmə strukturunu mərkəzə almır. Mövcud tədqiqat isə dini ekstrakurikulyar təşkilatın idarə edilməsini, rəqəmsal xarakter inkişafını və həmyaşıd qarşılıqlı əlaqəsini eyni təhlil daxilində birləşdirməyi hədəfləyir.

ÖlçüƏnənəvi ekstrakurikulyar tədqiqatlarRəqəmsal davranış / empatiya tədqiqatlarıBu tədqiqat
KontekstÜzbəüz və ənənəvi məktəb fəaliyyətləriRəqəmsal texniki bacarıqlar və psixoloji davranışlarRəqəmsal dövrdə dini ekstrakurikulyar idarəetmə
Xarakter fokusuİntizam və ibadət davranışlarıMəxfilik, rəqəmsal davranış və empatiyaRəqəmsal dürüstlük, kiber sosial empatiya və məsuliyyət
Nəzəri yanaşmaÜmumi xarakter tərbiyəsiKiber davranış və psixologiya yanaşmalarıBandura Sosial Öyrənmə Nəzəriyyəsi + Riyadhah
Qiymətləndirmə fokusuSənəd və üzbəüz fəaliyyətSorğu və ya psixoloji şkalaMüsahibə + sahə müşahidəsi + kiber müşahidə + sənəd

Riyadhah və Peer Modeling Bu Tədqiqatda Birlikdə Necə Şərh Olunur?

Tədqiqatda Riyadhah, şagirdin təkrarlanan vəzifə və məsuliyyətlər vasitəsilə başlanğıcdakı xarici məcburiyyətini zamanla vərdişə və etik özünənəzarətə çevirən intizam prosesi; peer modeling isə bu çevrilmə zamanı şagirdin məsuliyyətli davranışları həmyaşıdlarında müşahidə edərək öyrənməsini izah edən tamamlayıcı mexanizm kimi şərh olunur. Lakin bu iki mexanizmin bir-biri ilə səbəbli qarşılıqlı təsiri eksperimental olaraq sınaqdan keçirilməmişdir; tədqiqat bu əlaqəni müsahibə, müşahidə və nəzəri şərh üzərindən qurur.

Riyadhah nədir?

Mənbənin istifadə etdiyi mənada Riyadhah, şagirdin müəyyən davranışları təkrar, vəzifə, məsuliyyət və intizam yolu ilə tətbiq etməsini təmin edən vərdiş formalaşdırma yanaşmasıdır. Tədqiqatda bu anlayış xüsusilə “başlanğıcda məcburi görünən təşkilati vəzifə → təkrar → vərdiş → daxili məsuliyyət” kimi şərh edilən davranış çevrilməsini izah etmək üçün istifadə olunur.

Buradakı “məcburiyyət” fiziki və ya hüquqi təzyiq mənasında istifadə edilmir. Mənbənin nümunələrində şagirdin komitə vəzifəsi götürməsi, tədbir həyata keçirməsi, məsuliyyətini tamamlamaq məcburiyyətində olması və təşkilatdakı rolunun tələb etdiyi davranışlara uyğunlaşması kimi struktur öhdəliklər nəzərdə tutulur.

Peer modeling nədir?

Peer modeling, bir şagirdin oxşar yaş və sosial mövqedə olan başqa şagirdlərin davranışlarını müşahidə edərək davranış örüntüləri inkişaf etdirməsidir. Tədqiqat Banduranın Sosial Öyrənmə Nəzəriyyəsi çərçivəsində məsuliyyətlərini yerinə yetirən ekstrakurikulyar rəhbərlərin və ya üzvlərin digər şagirdlər üçün davranış modeli yarada biləcəyini müdafiə edir.

Mənbənin şərhində Riyadhah xarici təkrar və məsuliyyət strukturunu, peer modeling isə sosial müşahidə və norm dəstəyini izah edir. Bu iki struktur birlikdə şagirdin yalnız “vəzifə yerinə yetirdiyi üçün düzgün davranması”ndan “öz davranışını daxildən idarə etməsi”nə doğru inkişaf edən prosesi izah etmək üçün istifadə edilmişdir.

Daxili sosial nəzarət nə deməkdir?

Daxili sosial nəzarət, fərdin yalnız kənardan cəza və ya mükafat gözləntisi ilə deyil, mənimsədiyi kimlik və normalara uyğun olaraq öz davranışını məhdudlaşdırması və ya tənzimləməsidir. Mənbə bəzi ekstrakurikulyar üzvlərin sosial mediada kobud ifadə işlətməzdən əvvəl təşkilat kimliyini düşünməsini belə daxili nəzarətin nümunəsi kimi şərh edir.

Bu tədqiqat daxili sosial nəzarəti standartlaşdırılmış psixoloji şkala ilə kəmiyyətcə ölçməmişdir. Anlayış müsahibə və müşahidələrdən çıxarılan keyfiyyət mövzusudur.

Tabayyun rəqəmsal dürüstlük baxımından necə istifadə olunur?

Mənbədə Tabayyun, xüsusilə WhatsApp qruplarında təxribatçı və ya yoxlanılmamış məlumatın birbaşa paylaşılmaması, məzmunun yoxlanması və yanlış məlumat yayılmasından qaçınmaq üçün istifadə edilən etik doğrulama prinsipi kimi görünür.

Bu kontekstdə rəqəmsal dürüstlük yalnız “yalan danışmamaq” kimi dar davranış deyil. Mənbənin sahə təsvirində məlumat paylaşmazdan əvvəl yoxlama aparmaq, hoax və ya yanlış məlumatın yayılmasında iştirak etməmək və şagird qrupunun ünsiyyət normalarını qorumaq davranışları da rəqəmsal əxlaq çərçivəsində nəzərdən keçirilir.

Counter-narrative, yəni qarşı-anlatı nədir?

Qarşı-anlatı (counter-narrative), mənfi, aqressiv, uyğun olmayan və ya etik baxımdan problemli rəqəmsal məzmuna yalnız qadağa ilə cavab vermək əvəzinə alternativ müsbət mesaj və məzmun istehsal etməklə rəqəmsal sahəni dəyişdirmə strategiyasıdır.

Tədqiqatda Instagram və WhatsApp Channel kimi kanallar dini-əxlaqi mesajların və daha mülayim məzmunların şagirdlər arasında yayılması üçün istifadə olunur. Müəlliflər bunu gəncin cihazını qadağan etməkdənsə rəqəmsal mühitə etik məzmun daxil etmək yanaşması kimi şərh edirlər.

Tawasuth nə deməkdir?

Mənbə rəqəmsal qarşı-anlatı məzmunlarının tawasuth, yəni ölçülü və orta yolçu ünsiyyət formasına malik olmalı olduğunu bildirir. Məqsəd aqressiv və ya avtoritar mesajlarla rəqəmsal münaqişəni böyütmək əvəzinə daha sakit və şagirdlərin diqqətini çəkə bilən məzmunlarla alternativ diskurs yaratmaqdır.

Digital syiar nədir?

Mənbədə istifadə olunan syiar digital, dini və əxlaqi mesajların rəqəmsal platformalarda məzmun, vizual, səs və ya video vasitəsilə yayılmasını ifadə edir. Bu fəaliyyət tədqiqat daxilində yalnız dini mesaj ötürülməsi deyil, kiber mühitdə müsbət davranışı görünən edən həmyaşıd modelləşdirmə aləti kimi də qiymətləndirilir.

Burnout niyə tədqiqatın mərkəzi tapıntılarından biridir?

Tədqiqat rəqəmsal məzmunun hazırlanmasını zahirən sadə sosial media işi kimi qiymətləndirmir. Bəzi media məsullarının eyni vaxtda ideya tapmaq, mətn hazırlamaq, video montaj etmək, paylaşımı yayımlamaq və şərhlərə cavab vermək vəzifələrini üzərinə götürməsi məktəbin akademik yükü ilə birləşdikdə ciddi yorğunluq və işi buraxmaq istəyi ilə əlaqələndirilmişdir.

Bu tapıntının mühüm sərhədi tədqiqatın klinik burnout şkalasından istifadə etməməsidir. Buna görə “burnout” burada iştirakçı ifadələri və tədqiqatçıların tematik təhlilindən çıxan keyfiyyət kateqoriyasıdır; diaqnoz qoyan psixiatrik və ya psixometrik ölçmə deyil.

Hibrid idarəetmə modeli necə ortaya çıxır?

Full day school rejimi şagirdlərin məktəbdən sonra üzbəüz görüş üçün vaxtını məhdudlaşdırdığı üçün bəzi ekstrakurikulyar strukturlar koordinasiya iclaslarını gecə saatlarında Zoom vasitəsilə keçirməyə başlamışdır. Mənbə bu dəyişikliyi yalnız texnoloji yenilik deyil, təşkilati adaptasiya kimi şərh edir.

Məqalə həmçinin hibrid koordinasiyanın şagirdlərin koqnitiv yükünü azaltdığını şərh edir. Lakin koqnitiv yük bu tədqiqatda ölçülmüş dəyişən deyil. Buna görə Verianla baxımından təhlükəsiz ifadə hibrid modelin iştirakçılar tərəfindən vaxt və koordinasiya probleminə həll kimi istifadə edilməsidir.

Proqram uğurunun meyarı niyə dəyişir?

Mənbədə bəzi məsləhətçilər ekstrakurikulyar proqramın uğurunun yalnız tədbirin tamamlanması və ya iştirak sayı ilə qiymətləndirilməməli olduğunu; üzvlərin gündəlik davranış dəyişikliyinin də təşkilati qiymətləndirməyə daxil edildiyini bildirir.

Bu yanaşma proqram idarəçiliyi ilə əxlaq təhsilini bir-birinə bağlayır. Bununla belə, tədqiqat hansı davranış göstəricilərinin standartlaşdırılmış şəkildə ölçüldüyünü və ya bu davranış qiymətləndirmələrinin ballama sistemini bildirmir.

Radiating effect nədir?

Radiating effect, təşkilat üzvlərində formalaşan münasibət və ya davranışların nümunə yolu ilə birbaşa üzv olmayan şagirdlərə də yayılması mənasında istifadə olunur. Tədqiqatçılar bu ehtimalı yalnız təşkilat üzvləri ilə müsahibə etməklə deyil, dörd məktəbdən üzv olmayan şagird informantları da daxil etməklə qiymətləndirməyə çalışmışdır.

Üzv olmayan bəzi şagirdlər ekstrakurikulyar üzvlərin ibadət intizamını və ya davranışlarını müşahidə edərək özlərinin də təsirləndiyini bildirmişdir. Bunun əksinə, başqa şagirdlər təşkilatı qapalı, həddən artıq ciddi və ya məktəbin ümumi şagird kütləsinə kifayət qədər yaxın olmayan qrup kimi qəbul etmişdir. Bu zidd ifadələr radiating effect-in homogen olmadığını göstərir.

“Moral isolation”, yəni əxlaqi təcrid necə yaranır?

Mənbənin müzakirəsində əxlaqi təcrid təşkilat daxilində güclü normalar və qrup kimliyi formalaşmasına baxmayaraq bu dəyərlərin daha geniş şagird əhalisinə keçməməsi riskini ifadə edir. Üzvlər öz aralarında güclü həmrəylik inkişaf etdirərkən, üzv olmayan şagirdlərin özlərini kənarda hiss etməsi həmyaşıd modelləşdirməsinin məktəb üzrə yayılmasını məhdudlaşdıra bilər.

Buna görə tədqiqat dini ekstrakurikulyar strukturların yalnız daxilən güclü kimlik yaratmasının kifayət etmədiyini; üzv olmayan şagirdlərlə gündəlik əlaqə qurmaq, məktəbin ümumi ehtiyaclarına xidmət etmək və daha inklüziv fəaliyyətlər inkişaf etdirmək lazım olduğunu vurğulayır.

Service-learning niyə əhəmiyyət qazanır?

Service-learning, şagirdin ictimai xidmət fəaliyyətini öyrənmə və refleksiya prosesi ilə birləşdirən təhsil yanaşmasıdır. Mənbədə yardım toplamaq, ehtiyacı olanlara qida paylamaq və sosial yardım fəaliyyətləri kimi üzbəüz tətbiqlər bəzi informantlar tərəfindən yalnız sosial mediada məzmunu bəyənmək və ya kədərli videoya reaksiya verməkdən daha güclü empatiya təcrübəsi kimi qiymətləndirilmişdir.

Bu nəticə nəzarətli eksperimental müqayisə deyil. Tədqiqat “service-learning empatiyanı X faiz artırır” demir; yalnız sahə ifadələri bu fəaliyyətlərin iştirakçılar tərəfindən daha mənalı görüldüyünü göstərir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

ElementMənbədə verilən məlumat
Tədqiqat yanaşmasıKeyfiyyət
DizaynKəşfiyyat xarakterli çoxsaylı hal tədqiqatı
YerBandung, İndoneziya
Məktəb sayı4 lisey
Informant sayı28
SeçməPurposive sampling
Seçim meyarıAktiv dini ekstrakurikulyar proqram və aktiv rəqəmsal/sosial media izi
Kiber müşahidə müddətiİyun-Noyabr 2025; 6 ay
Kiber məzmun həcmiTəxminən 120 əsas paylaşım və şərh qarşılıqlı əlaqəsi
Birincil məlumatDərin müsahibə, iştirakçı müşahidəsi və kiber müşahidə
İkincil məlumatLPJ fəaliyyət hesabatları, proqram planları və rəqəmsal məzmun arxivləri
TəhlilOpen Coding → Axial Coding → Thematic Development
Nəzəri çərçivəBandura Sosial Öyrənmə Nəzəriyyəsi + Al-Ghazali Riyadhah yanaşması

Kiber Müşahidə Bu Tədqiqatda Nəyi Araşdırır?

Kiber müşahidə dörd məktəbin dini ekstrakurikulyar strukturlarına məxsus rəsmi Instagram hesablarında və üzvlərin qapalı WhatsApp Channel ünsiyyət mühitlərində görünən rəqəmsal davranış və məzmun örüntülərini araşdırmaq üçün istifadə edilmişdir; mənbə xüsusilə simvolik zorakılıq, prososial qarşılıqlı əlaqə/kiber empatiya, rəqəmsal nəzakət və qarşı-anlatı məzmunlarına verilən etik reaksiyaları müşahidə fokusu kimi göstərir. Bu metod şagirdlərin bütün şəxsi rəqəmsal davranışlarını və ya kiber zorakılığın prevalansını ölçmür.

Seçmə necə qurulmuşdur?

Dörd məktəb purposive şəkildə seçilmişdir. Seçim meyarı məktəbdə dini ekstrakurikulyar proqramın olması və proqramın sosial media üzərindən aktiv rəqəmsal iz yaratmasıdır. Buna görə tədqiqat rəqəmsal cəhətdən aktiv ekstrakurikulyar strukturların təcrübəsini araşdırır; rəqəmsal fəaliyyəti olmayan məktəb proqramları tədqiqat dizaynına görə təmsil edilmir.

Mənbə 28 informantın məlumat doyğunluğu prinsipinə görə yetərli qəbul edildiyini və son müsahibələrdə yeni tematik variasiyaların artıq ortaya çıxmadığını bildirir. Lakin doyğunluğun hansı müsahibə nömrəsində yarandığı və ya bunu göstərən ayrıca saturation matrisi yayımlanmamışdır.

Informantların bölgüsü

MəktəbPembina / məsləhətçiƏsas idarəçiÜzvÜmumi şagird / üzv deyilCəmi
SMA Labschool12227
SMA PGII 112227
SMAN 4 Bandung12227
SMAN 11 Bandung12227
Cəmi488828

Bu bölgü Cədvəl 2-dəki informant kodlarından arifmetik olaraq yenidən təşkil edilmişdir; mənbədə ayrıca faiz təhlili aparılmamışdır.

Ümumi şagirdlər niyə tədqiqata daxil edilmişdir?

Üzv olmayan ümumi şagirdlərin daxil edilməsinin məqsədi dini ekstrakurikulyar strukturların öz üzvləri haqqında yaratdığı müsbət qiymətləndirməni məktəbin xarici dairəsindən gələn fikirlərlə müqayisə etməkdir. Mənbə bunu “cross-validation” adlandırır.

Bu istifadə maşın öyrənməsindəki k-fold cross-validation və ya statistik çarpaz doğrulama deyil. Buradakı məna keyfiyyət mənbə müqayisəsidir.

Məlumat toplama qatları

Məlumat mənbəyiMənbədə bildirilən funksiyaŞərh sərhədi
Dərin müsahibəMotivasiya, təcrübə, yük, məsuliyyət və qavrayışın anlaşılmasıÖz-bildirimi və sosial baxımdan arzuolunan cavablara açıq ola bilər
İştirakçı müşahidəsiEkstrakurikulyar və komitə fəaliyyətlərinin sahə kontekstində araşdırılmasıStandart davranış ballama şkalası bildirilməmişdir
Kiber müşahidəInstagram və WhatsApp Channel üzərində davranış/məzmun örüntülərinin araşdırılmasıŞagirdlərin bütün şəxsi internet davranışını təmsil etmir
Sənəd təhliliLPJ, proqram planı və rəqəmsal arxivlərin müqayisəsiSənədlərin seçilməsi və kodlaşdırılması təfərrüatları məhduddur

Rəqəmsal etika necə nəzərdən keçirilmişdir?

Tədqiqatçılar hamıya açıq rəqəmsal məzmunlarda istifadəçi adı və üz kimi tanıdıcı elementlərin anonimləşdirildiyini bildirirlər. Qapalı WhatsApp Channel mühitləri üçün müvafiq idarəçi və ekstrakurikulyar məsləhətçilərdən informed consent alındığı qeyd olunur.

PDF-də ayrıca institusional etika şurası nömrəsi, qurum etik komitəsinin qərarı və ya 28 informantın hamısı üçün ətraflı razılıq proseduru bildirilmir. Şagirdlərin yaşı və valideyn/qəyyum razılığına dair ayrıca məlumat da verilməmişdir.

Tematik təhlil necə aparılmışdır?

Mənbənin tematik təhlil prosesi üç mərhələdən ibarətdir:

  1. Open Coding: Müsahibə transkriptləri və müşahidə qeydlərindəki məna vahidlərinə ilkin konseptual etiketlərin verilməsi.
  2. Axial Coding: İlkin etiketlərin coding matrix vasitəsilə daha geniş və əlaqəli kateqoriyalar altında birləşdirilməsi.
  3. Thematic Development: Kateqoriyaların tədqiqatın mərkəzi izah mövzularına çevrilməsi.

Mənbə istifadə olunan keyfiyyət təhlil proqramını, kodlayıcıların sayını, kodlayıcılararası uyğunluq əmsalını və ya ətraflı kod kitabını bildirmir. Buna görə mövzuların müstəqil tədqiqatçılar tərəfindən nə dərəcədə eyni formada yenidən istehsal edilə biləcəyi mövcud mətndən hesablanmır.

Mənbə tədqiqatın metod və tapıntı strukturuna əsasən Verianla üçün hazırlanmış müstəqil, miqyassız və source-derived sxemdir. Oxlar kəmiyyət səbəbliliyi və ya təsir ölçüsünü göstərmir; yalnız məlumat toplama və təhlil axınını təmsil edir.

Üçbucaqlama necə istifadə edilmişdir?

Tədqiqat iki fərqli triangulation formasını bildirir. Texniki üçbucaqlama, müsahibə, müşahidə və sənəd məlumatlarının birlikdə qiymətləndirilməsidir. Mənbə üçbucaqlaması isə məsləhətçi, əsas idarəçi, üzv və ümumi şagirdlərin fərqli baxışlarının müqayisəsidir.

Triangulation bütün fikirlərin doğru olduğunu və ya tədqiqatçı şərhinin səhvsiz olduğunu təmin etmir. Lakin eyni mövzunun müxtəlif məlumat kanallarında görünüb-görünmədiyini yoxlamağın keyfiyyət tədqiqatındakı üsullarından biridir.

Birinci mövzu: Hibrid proqram idarəçiliyi və davranış yönümlü qiymətləndirmə

Full day school strukturu məktəbdən sonra üzbəüz görüş vaxtını azaltmış və bəzi təşkilatlar koordinasiyanın bir hissəsini onlayn mühitə daşımışdır. Mənbədə xüsusilə gecə Zoom görüşləri təşkilati planlaşdırmanı davam etdirmək üçün istifadə olunan uyğunlaşma nümunəsi kimi təsvir edilir.

İkinci alt tapıntı təşkilati uğurun yalnız tədbirlərin sayı və ya proqramın tamamlanması ilə ölçülməyib, üzvlərin gündəlik əxlaqi davranışları ilə də əlaqələndirilməsidir. Beləliklə, idarəetmə və xarakter tərbiyəsi eyni qiymətləndirmə çərçivəsinə yerləşdirilir.

Mənbə bu strukturu “panoptic observation” anlayışı ilə şərh edir. Lakin panoptik müşahidə ayrıca ölçmə dəyişəni deyil; müəlliflərin təşkilati nəzarət və davranış fərqindəliyini izah etmək üçün istifadə etdiyi nəzəri şərhdir.

İkinci mövzu: Struktur məcburiyyətdən etik fərqindəliyə

Müsahibələrdə bəzi şagirdlərin təşkilata əvvəlcə qiymət, formallıq və ya xarici gözlənti səbəbilə qoşulduğu; lakin təkrarlanan məsuliyyətlər, komitə vəzifələri və həmyaşıdlarda görülən davranış nümunələri nəticəsində məsuliyyətin daha daxili hala gəldiyi bildirilmişdir.

Mənbə bu örüntünü Riyadhah ilə şərh edir. Banduranın peer modeling mexanizmi isə bu vərdişin sosial mühitdən dəstək almasını izah etmək üçün istifadə olunur.

Rəqəmsal dürüstlük sahəsindəki nümunələr arasında təxribatçı xəbər və ya yoxlanılmamış məlumat paylaşımının qrup daxilində qarşısının alınması və Tabayyun praktikasının təşviq edilməsi vardır.

Üçüncü mövzu: Rəqəmsal qarşı-anlatı və könüllü tükənmişliyi

Ekstrakurikulyar strukturlar Instagram, WhatsApp Channel və bəzi rəqəmsal səs/məzmun formatlarından dini-əxlaqi mesajları şagirdlərin gündəlik rəqəmsal mühitinə daşımaq üçün istifadə edir. Mənbə telefon istifadəsini qadağan etmək əvəzinə müsbət qarşı-anlatı yaratmaq yanaşmasının seçildiyini bildirir.

Bununla belə, eyni şagirdin ideya, mətn, video montajı, paylaşım və şərh idarəçiliyini öz üzərinə götürməsi təkrarlanan tükənmişlik mövzusuna səbəb olmuşdur. Məktəb infrastrukturunun yetərsizliyi və şagirdlərin bəzi rəqəmsal alətlərə öz büdcələri hesabına çıxış etməyə çalışması da iş yükü mövzusuna əlavə olunmuşdur.

Tədqiqat hansı şagirdlərin burnout yaşadığını rəqəmsal prevalansla bildirmir. Buna görə “iştirakçıların X faizi tükənmişdir” kimi nəticə çıxarıla bilməz.

Dördüncü mövzu: Daxili nəzarətlə məhdud xarici yayılma arasındakı gərginlik

Təşkilat üzvlərinin kimliyi bəzi informantlarda rəqəmsal mühitdə kobud və ya təşkilat dəyərləri ilə uyğunsuz davranışlara qarşı daxili əyləc funksiyası ilə əlaqələndirilmişdir.

Üzv olmayan şagirdlərdən gələn məlumatlar isə iki istiqamətlidir. Bəzi şagirdlər dini ekstrakurikulyar üzvlərin davranışlarından müsbət təsirlənərkən, bəziləri təşkilatı kifayət qədər inklüziv və ya gündəlik məktəb ehtiyaclarına yaxın hesab etmir.

Bu iki istiqamətli tapıntı tədqiqatın ən mühüm idarəetmə nəticəsini yaradır: daxili qrup normalarının güclü olması təkbaşına bütün məktəbdə əxlaqi təsir yaratmağa yetməyə bilər.

MövzuMənbədə görünən örüntüMüəlliflərin şərhiŞərh sərhədi
Adaptiv proqram idarəçiliyiÜzbəüz koordinasiyanın bir hissəsi onlayn görüşə daşınır; proqram qiymətləndirməsi davranışa da fokuslanır.Hibrid idarəetmə təşkilati adaptasiya təmin edir.Koqnitiv yük və ya səmərəlilik standart şkala ilə ölçülməmişdir.
Riyadhah və daxilləşdirməXarici səbəblərlə başlayan vəzifələr zamanla məsuliyyət və vərdiş ifadələrinə çevrilir.Təkrar və peer modeling etik fərqindəliyi dəstəkləyir.Səbəbli eksperiment, nəzarət qrupu və ya zamandan asılı təsir ölçümü yoxdur.
Rəqəmsal syiar və burnoutCounter-narrative məzmunları istehsal olunur; media vəzifələrinin eyni şəxsdə cəmlənməsi yorğunluq yaradır.Vəzifə üzrə ixtisaslaşma və infrastruktur dəstəyi tələb olunur.Burnout klinik/psixometrik şkala ilə ölçülməmişdir.
Daxili sosial nəzarət və radiating effectÜzvlərdə özünənəzarət ifadələri var; üzv olmayanlarda həm müsbət təsirlənmə, həm də seçkinçilik qavrayışı görünür.Təşkilatların daha inklüziv və xidmət yönümlü olması tələb olunur.Bütün məktəb əhalisində təsir faizi hesablanmamışdır.

Service-learning tapıntısının düzgün oxunuşu

Mənbə yardım toplamaq, ehtiyacı olanlara qida çatdırmaq və sosial yardım ziyarətləri kimi üzbəüz fəaliyyətlərin bəzi iştirakçılar tərəfindən empatiya inkişaf etdirmək baxımından sosial mediada passiv qarşılıqlı əlaqədən daha güclü görüldüyünü bildirir.

Bu tapıntıdan “service-learning hər vəziyyətdə rəqəmsal təhsildən daha təsirlidir” nəticəsi çıxarıla bilməz. Tədqiqat iki üsulu randomizə edilmiş qruplarda müqayisə etməmiş və empatiya üçün ön-test/son-test balından istifadə etməmişdir.

Bu Tədqiqat Riyadhah və Peer Modeling-in Rəqəmsal Xarakter Üzərində Səbəbli Təsirini Sübut Edirmi?

Xeyr. Tədqiqat keyfiyyət və kəşfiyyat xarakterli çoxsaylı hal tədqiqatıdır; Riyadhah, peer modeling, rəqəmsal dürüstlük, empatiya və ya sosial nəzarət arasında nəzarətli eksperimental səbəblilik testi aparmamışdır. Tapıntılar dörd Bandung liseyindəki müsahibə, müşahidə, rəqəmsal iz və sənədlərdən çıxarılan ardıcıl keyfiyyət örüntülərini dəstəkləyir; təsirin ölçüsünü, sürətini və ya başqa şagird əhalilərində eyni nəticəni yaradıb-yaratmayacağını müəyyən etmir.

Mənbənin güclü iddiaları necə oxunmalıdır?

Məqalənin bəzi cümlələri “sübut etdi”, “çox daha təsirlidir” və ya “dəyişdirdi” kimi güclü ifadələrdən istifadə edir. Verianla bu ifadələrin arxasındakı real tədqiqat dizaynını əsas götürür.

Keyfiyyət müsahibələri və müşahidələr davranış mexanizminə dair güclü izahlı sübut yarada bilər; lakin eksperimental müqayisənin verəcəyi səbəbli təsir ölçüsünün yerini tutmur. Buna görə mənbə müəlliflərinin şərhi qorunarkən tədqiqat dizaynının epistemik sərhədi ayrıca görünən saxlanılmışdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

  • Dörd Bandung liseyindəki dini ekstrakurikulyar strukturlar rəqəmsal dövrün zaman və ünsiyyət şərtlərinə hibrid idarəetmə formaları ilə uyğunlaşır.
  • Müsahibə və müşahidə məlumatları təkrarlanan təşkilati məsuliyyətin bəzi şagirdlərdə daha daxili məsuliyyət ifadələri ilə birlikdə göründüyünü göstərir.
  • Peer modeling tədqiqatın nəzəri şərhində etik davranışın sosial şəkildə möhkəmlənməsini izah edən əsas mexanizmlərdən biridir.
  • Tabayyun mənbədə rəqəmsal məlumat paylaşımında doğrulama və yanlış məlumat yaymama praktikası ilə əlaqələndirilir.
  • Rəqəmsal syiar/counter-narrative istehsalı şagirdlər üzərində əhəmiyyətli iş yükü yarada bilər.
  • Media vəzifələrinin eyni şəxsdə cəmlənməsi müxtəlif məktəb hallarında tükənmişlik mövzusunun təkrarlanması ilə əlaqəlidir.
  • Üzv olmayan şagirdlərin fikirləri dini ekstrakurikulyar davranış nümunəsinin məktəb üzrə müəyyən dərəcədə yayıla bildiyini, lakin yayılmanın homogen olmadığını göstərir.
  • Qəbul edilən seçkinçilik və qapalılıq radiating effect üçün mühüm məhdudlaşdırıcı mövzu kimi müəyyən edilmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

  • Riyadhah-ın rəqəmsal dürüstlüyü müəyyən faizlə artırdığı göstərilməmişdir.
  • Peer modeling-in şagird empatiyasına səbəbli təsirinin ölçüsü hesablanmamışdır.
  • Riyadhah + peer modeling yanaşmasının ənənəvi etika dərsindən “kəskin şəkildə daha sürətli” olduğu nəzarətli müqayisə ilə sübut edilməmişdir.
  • Dörd məktəbdə kiber zorakılığın nə qədər tez-tez baş verdiyi ölçülməmişdir.
  • Burnout prevalansı və ya klinik burnout balı hesablanmamışdır.
  • Instagram/WhatsApp counter-narrative məzmunlarının çatım, klikləmə, qarşılıqlı əlaqə və ya davranış dəyişdirmə nisbəti kəmiyyətcə qiymətləndirilməmişdir.
  • Service-learning-in sosial media təhsilindən səbəbli olaraq üstün olduğu eksperimental şəkildə göstərilməmişdir.
  • Dörd məktəbdən əldə olunan nəticələr Bandungdakı bütün liseylərə, İndoneziyanın kənd bölgələrinə və ya başqa ölkələrə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz.
  • Tədqiqat bütün şagirdlərin şəxsi sosial media hesablarını və ya onlayn həyatlarının hamısını müşahidə etməmişdir.

Mənbənin öz məhdudiyyəti

Məqalə tədqiqatın şəhər liseyi ekosistemləri ilə məhdud olduğunu və sosial nəzarət ilə könüllü burnout örüntülərinin kənd və ya daha az inkişaf etmiş bölgələri bütövlükdə təmsil etməyə biləcəyini qəbul edir.

Müəlliflər gələcəkdə fərqli coğrafi demoqrafiyalarda müqayisəli tədqiqatların aparılmasını və counter-narrative çatımının daha ölçülə bilən şəkildə qiymətləndirilməsi üçün kəmiyyət və ya mixed-methods dizaynlarından istifadə edilməsini tövsiyə edirlər.

Verianla baxımından əlavə yenidən istehsal edilə bilmə sərhədləri

  • Müsahibələrin müddəti və hər iştirakçı ilə neçə dəfə müsahibə aparıldığı bildirilməmişdir.
  • Müsahibə sual formasının tam mətni yayımlanmamışdır.
  • İştirakçıların yaş, sinif və cins bölgüsü verilməmişdir.
  • Data saturation üçün ətraflı doyğunluq cədvəli təqdim edilməmişdir.
  • Open/axial coding üçün tam codebook yayımlanmamışdır.
  • Kodlayıcı sayı və kodlayıcılararası etibarlılıq meyarı bildirilməmişdir.
  • Keyfiyyət təhlil proqramı göstərilməmişdir.
  • Təxminən 120 rəqəmsal məzmunun məktəb və ya platforma üzrə say bölgüsü verilməmişdir.
  • Instagram və WhatsApp üçün ayrıca təhlil nəticələri kəmiyyətcə bildirilməmişdir.
  • PDF-də institusional etika şurası/protokol nömrəsi yoxdur.
  • PDF-də maliyyələşmə, maraqlar toqquşması, müəllif töhfələri və məlumat əlçatanlığı üçün ayrıca bəyanat bölmələri yoxdur.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Eksplorasi Peran Ekstrakurikuler Keagamaan dalam Pembentukan Akhlak Mulia Siswa di Era Digital

Azərbaycan dilində nəşr başlığı: Rəqəmsal Dövrdə Şagirdlərdə Gözəl Əxlaqın Formalaşmasında Dini Ekstrakurikulyar Fəaliyyətlərin Rolunun Araşdırılması

Müəlliflər: Helma Malia Putri; Agus Fakhruddin; Pandu Hyangsewu.

Müəllif sırası: Mənbə PDF-dəki sıra olduğu kimi qorunmuşdur.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər töhfə/bərabər birinci müəllif işarəsi yoxdur.

Məsul müəllif: Helma Malia Putri; mənbə PDF-də ulduz işarəsi ilə göstərilmişdir.

Qurum: Universitas Pendidikan Indonesia.

Jurnal: Nuris Journal of Education and Islamic Studies.

Cild / nömrə: 6(1), January-June 2026.

Səhifələr: 178-190.

Nəşr tarixi: Rəsmi məqalə qeydində 17 İyun 2026.

ISSN: 2776-2653.

DOI: 10.52620/jeis.v6i1.269.

Rəsmi keçid: Nuris Journal of Education and Islamic Studies məqalə qeydi; DOI 10.52620/jeis.v6i1.269.

Nəşriyyat: Jurnalın rəsmi səhifəsi nəşriyyat kimi Institut Nurul Islam Mojokerto-nu göstərir; jurnal Universitas Trunodjoyo Madura ilə əməkdaşlıq şəraitində yayımlanır.

Mənbə növü: Orijinal keyfiyyət təhsil/sosial elm sahə tədqiqatı; kəşfiyyat xarakterli çoxsaylı hal tədqiqatı.

Hakemlik: Jurnal özünü peer-reviewed kimi təqdim edir və Double Anonymous Review istifadə etdiyini bildirir. Məqaləyə aid ayrıca hakem hesabatları açıq yayımlanmamışdır.

Lisenziya: Rəsmi məqalə səhifəsində Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Dublikatlıq / versiya qeydi: Universitas Pendidikan Indonesia repository-sində eyni başlıqla 2026 tarixli S1 thesis qeydi vardır. Mövcud mətn hakemli jurnalda dərc edilmiş məqalə versiyasıdır; tezis və məqalənin bütün xam məlumat/mətn səviyyəsində eyni olduğu burada fərz edilmir.

Tədqiqat sahəsi: Bandung şəhərindəki dörd lisey: SMA Labschool, SMA PGII 1, SMAN 4 Bandung və SMAN 11 Bandung.

Seçmə: 28 informant; purposive sampling və data saturation yanaşması.

Informant qrupları: Dini ekstrakurikulyar məsləhətçilər, əsas idarəçilər, üzvlər və üzv olmayan ümumi şagirdlər.

Kiber müşahidə: İyun-Noyabr 2025 arasında altı ay; təxminən 120 əsas paylaşım və şərh qarşılıqlı əlaqəsi; dörd məktəbin rəsmi dini ekstrakurikulyar Instagram hesabları və qapalı WhatsApp Channel mühitləri.

Kiber müşahidə göstəriciləri: Simvolik zorakılıq, prososial qarşılıqlı əlaqə/kiber empatiya, rəqəmsal nəzakət və qarşı-anlatı məzmunlarına etik reaksiyalar.

Digər məlumat mənbələri: Dərin müsahibə, iştirakçı müşahidəsi, Laporan Pertanggungjawaban (LPJ) fəaliyyət hesabatları, iş proqramları və rəqəmsal məzmun arxivləri.

Təhlil: Tematik təhlil; Open Coding → Axial Coding → Thematic Development.

Nəzəri çərçivə: Albert Bandura Sosial Öyrənmə Nəzəriyyəsi və Al-Ghazali Riyadhah yanaşması. Digital citizenship, social control, counter-narrative və service-learning köməkçi/operasional anlayışlardır.

Statistik təhlil: Mənbə inferensial statistika, p dəyəri, etibar intervalı və ya təsir ölçüsü bildirmir. Tədqiqat keyfiyyət dizaynlıdır.

Etika: Hamıya açıq rəqəmsal məlumatlarda istifadəçi adı və üzlərin anonimləşdirildiyi, qapalı WhatsApp Channel məlumatları üçün müvafiq idarəçi və məsləhətçilərdən informed consent alındığı bildirilir.

Etika şurası: PDF-də institusional etika şurası/protokol nömrəsi bildirilməmişdir.

Maliyyələşmə: PDF-də ayrıca Funding Statement yoxdur.

Maraqlar toqquşması: PDF-də ayrıca Conflict of Interest Statement yoxdur.

Müəllif töhfələri: PDF-də ayrıca Author Contributions / CRediT bəyanatı yoxdur.

Məlumat əlçatanlığı: PDF-də ayrıca Data Availability Statement və ya xam məlumat deposu bildirilməmişdir.

Mərkəzi şərh sərhədi: Tədqiqat dörd şəhər liseyindəki keyfiyyət örüntülərini ortaya qoyur; Riyadhah, peer modeling, service-learning və ya counter-narrative yanaşmalarının səbəbli təsir ölçüsünü sınaqdan keçirmir.

Metodoloji terminologiya qeydi: Mənbə müsahibə və kiber müşahidənin birlikdə istifadəsini “mixed-approach” adlandırır. Bununla belə, bildirilən dizayn və təhlil bütövlükdə keyfiyyət xarakterli olduğundan tədqiqat standart metod təsnifatında mixed-methods tədqiqat kimi təqdim edilməmişdir.

Cross-validation terminologiya qeydi: Mənbədəki cross-validation üzv olmayan şagirdlərin fikirlərini təşkilat daxilindəki aktorların fikirləri ilə keyfiyyət baxımından müqayisə etməyi ifadə edir; statistik və ya maşın öyrənməsi çarpaz doğrulaması deyil.


Paylaşın:

Şərhlər yoxlandıqdan sonra yayımlanır. Şərhiniz təsdiq prosesinə daxil ediləcək və uyğun hesab olunduqda görünəcək.

Şərh yazın

E-poçt ünvanınız yayımlanmayacaq. Məcburi sahələr * ilə işarələnib