Akademik araştırmalar, anlaşılır dil

Verianla | Akademik Araştırmalardan Türkçe Ekonomi ve Bilim İçerikleri

17 Kasım 2026, Salı
VERİANLA Bağımsız bilim yayıncılığı
Menüyü aç veya kapat
...
Home / Sosyal Bilimler / Eğitim / Dijital Çağda Öğrencilerin Güzel Ahlakının Oluşumunda Dini Ekstrakuriküler Etkinliklerin Rolünün İncelenmesi
Eğitim

Dijital Çağda Öğrencilerin Güzel Ahlakının Oluşumunda Dini Ekstrakuriküler Etkinliklerin Rolünün İncelenmesi

Dini ekstrakuriküler etkinlikler, bu çalışmada okulun zorunlu ders programının dışında yürütülen ve öğrencilerin dini-ahlaki gelişimini, örgütsel sorumluluklarını, akran etkileşimini ve dijital davranışlarını etkileyebilen okul temelli faaliyetlerdir.

16/11/2026  Veri Anla  119 görüntüleme
Dijital Çağda Öğrencilerin Güzel Ahlakının Oluşumunda Dini Ekstrakuriküler Etkinliklerin Rolünün İncelenmesi

Dini ekstrakuriküler etkinlikler, bu çalışmada okulun zorunlu ders programının dışında yürütülen ve öğrencilerin dini-ahlaki gelişimini, örgütsel sorumluluklarını, akran etkileşimini ve dijital davranışlarını etkileyebilen okul temelli faaliyetlerdir. Araştırma, Bandung kentindeki dört lisede bu yapıların dijital çağda öğrencilerin güzel ahlakını; özellikle dijital dürüstlük, sosyal empati ve sorumluluk boyutlarında nasıl desteklediğini inceleyen nitel ve keşfedici bir çoklu durum çalışmasıdır. Toplam 28 informandan derinlemesine görüşmeler alınmış; katılımcı gözlem, altı aylık siber gözlem, yaklaşık 120 sosyal medya içeriği ve doküman analiziyle veri üçgenlemesi yapılmıştır. Çalışma dört ana örüntü raporlamaktadır: hibrit örgüt yönetimi, sorumluluğun tekrar yoluyla içselleştirilmesi, dijital karşı-anlatı üretiminde gönüllü tükenmişliği ve akran modellemesinin içsel sosyal kontrolü desteklerken dış gruba yayılımının algılanan seçkincilik nedeniyle sınırlanması. Çalışma nitel olduğu için bu örüntüler nedensel etki büyüklüğü veya bütün öğrenci nüfusuna genellenebilir başarı oranı olarak yorumlanmamalıdır.

Araştırmanın teorik çerçevesi iki ana sütuna dayanır. Birincisi, Albert Bandura'nın Sosyal Öğrenme Teorisi üzerinden öğrencilerin başka öğrencilerin davranışlarını gözlemleyerek ve model alarak öğrenebileceği düşüncesidir. İkincisi, çalışmanın Al-Ghazali'ye dayandırdığı Riyadhah yaklaşımıdır. Riyadhah kaynakta, düzenli ve tekrarlanan disiplin yoluyla davranışın önce dışsal zorunluluktan başlaması, daha sonra alışkanlık ve içsel etik farkındalık haline gelmesi sürecini yorumlamak için kullanılmaktadır.

Kaynağa göre öğrencilerin dini ekstrakuriküler yapılarda görev, organizasyon ve sorumluluk üstlenmeleri yalnız program yürütme becerisi oluşturmakla kalmamış; bazı informanların anlatılarında dijital ortamda kaba yorum yapmama, doğrulanmamış bilgiyi paylaşmama ve örgüt kimliğiyle uyumlu davranma biçiminde bir içsel denetimle ilişkilendirilmiştir. Bununla birlikte bu bulgu, “Riyadhah kesin olarak dijital dürüstlüğe neden olur” biçiminde okunmamalıdır; araştırma deneysel kontrol grubu veya ön-test/son-test tasarımı kullanmamıştır.

Çalışmanın üçüncü önemli bulgusu, dini mesajların ve olumlu karşı-anlatıların Instagram, WhatsApp Channel ve benzeri dijital kanallarda yaygınlaştırılmasının örgütler için yeni bir iş yükü oluşturmasıdır. İçerik fikri üretme, senaryo hazırlama, video düzenleme, yükleme ve yorumlara cevap verme görevlerinin aynı öğrenci üzerinde toplanabildiği durumlar, farklı okullardaki informan anlatılarında tükenmişlik temasıyla ilişkilendirilmiştir. Bu nedenle kaynak, dijital ahlak eğitiminin yalnız “daha fazla içerik üretmek” olarak düşünülmemesi gerektiğini; insan kaynağı, görev dağılımı ve okul altyapısının da dikkate alınması gerektiğini savunmaktadır.

Dördüncü bulgu, örgütün olumlu davranış örneğinin bütün okul nüfusuna aynı ölçüde yayılmadığını göstermektedir. Bazı üye olmayan öğrenciler dini ekstrakuriküler üyelerin davranışlarından etkilendiklerini ifade ederken, başka öğrenciler bu grupları fazla ciddi, kendi çevresine kapalı veya günlük okul yaşamında yeterince kapsayıcı olmayan yapılar olarak algılamıştır. Çalışmanın yönetimsel önerisi bu nedenle yalnız iç grup ahlakını güçlendirmek değil, dini ekstrakuriküler yapıları daha kapsayıcı, hizmet odaklı ve okul nüfusunun geneliyle etkileşen yapılara dönüştürmektir.

Araştırmanın temel problemi nedir?

Çalışma, öğrencilerin sosyal yaşamının giderek dijital ortama taşınmasının karakter eğitimini yalnız okul binası içindeki davranışlarla sınırlamayı yetersiz hale getirdiği düşüncesinden hareket eder. Kaynak; siber zorbalık, çevrimiçi kaba davranış, yanlış bilgi paylaşımı, empati kaybı ve dijital iletişimde etik sınırların zayıflaması gibi sorunları eğitimsel bağlamın bir parçası olarak ele almaktadır.

Bu bağlamda çalışma, geleneksel dini ekstrakuriküler programların dijital davranışlara nasıl uyum sağladığını ve bu faaliyetlerin yalnız ibadet disiplini veya yüz yüze ahlak eğitimi değil, dijital dürüstlük, çevrimiçi empati ve sorumluluk gibi alanlarda da nasıl işlev gördüğünü araştırmaktadır.

Kaynağın belirlediği literatür boşluğu

Makale önceki araştırmaları üç ana grupta konumlandırmaktadır. Birinci grup, dini veya genel ekstrakuriküler faaliyetleri daha çok geleneksel disiplin, ibadet alışkanlığı ve okul içi karakter eğitimi üzerinden ele almaktadır. İkinci grup dijital davranış, siber güvenlik, empati veya siber zorbalığa odaklanmakta; fakat dini ekstrakuriküler yönetim yapısını merkeze almamaktadır. Mevcut çalışma ise dini ekstrakuriküler organizasyonun yönetimini, dijital karakter gelişimini ve akran etkileşimini aynı analiz içinde birleştirmeyi amaçlamaktadır.

BoyutGeleneksel ekstrakuriküler araştırmalarDijital davranış / empati araştırmalarıBu çalışma
BağlamYüz yüze ve konvansiyonel okul etkinlikleriDijital teknik beceriler ve psikolojik davranışlarDijital çağdaki dini ekstrakuriküler yönetim
Karakter odağıDisiplin ve ibadet davranışlarıMahremiyet, dijital davranış ve empatiDijital dürüstlük, siber sosyal empati ve sorumluluk
Teorik yaklaşımGenel karakter eğitimiSiber davranış ve psikoloji yaklaşımlarıBandura Sosyal Öğrenme Teorisi + Riyadhah
Değerlendirme odağıDoküman ve yüz yüze faaliyetAnket veya psikolojik ölçekGörüşme + saha gözlemi + siber gözlem + doküman

Riyadhah ve Peer Modeling Bu Çalışmada Nasıl Birlikte Yorumlanıyor?

Çalışmada Riyadhah, öğrencinin tekrarlanan görev ve sorumluluklar yoluyla başlangıçtaki dışsal zorunluluğunu zamanla alışkanlık ve etik özdenetime dönüştüren disiplin sürecini; peer modeling ise bu dönüşüm sırasında öğrencinin sorumlu davranışları akranlarında gözlemleyerek öğrenmesini açıklayan tamamlayıcı mekanizma olarak yorumlanmaktadır. Ancak bu iki mekanizmanın birbirleriyle nedensel etkileşimi deneysel olarak test edilmemiştir; çalışma bu ilişkiyi görüşme, gözlem ve teorik yorum üzerinden kurmaktadır.

Riyadhah nedir?

Kaynağın kullandığı anlamıyla Riyadhah, öğrencinin belirli davranışları tekrar, görev, sorumluluk ve disiplin yoluyla uygulamasını sağlayan bir alışkanlık geliştirme yaklaşımıdır. Çalışmada bu kavram özellikle “başlangıçta zorunlu gelen örgütsel görev → tekrar → alışkanlık → içsel sorumluluk” biçiminde yorumlanan davranış dönüşümünü açıklamak için kullanılmaktadır.

Buradaki “zorunluluk” fiziksel veya hukuki baskı anlamında kullanılmamaktadır. Kaynağın örneklerinde öğrencinin komite görevi üstlenmesi, etkinlik yürütmesi, sorumluluğunu tamamlamak zorunda olması ve örgütteki rolünün gerektirdiği davranışlara uyması gibi yapısal yükümlülükler söz konusudur.

Peer modeling nedir?

Peer modeling, bir öğrencinin benzer yaş ve sosyal konumdaki başka öğrencilerin davranışlarını gözlemleyerek davranış örüntüleri geliştirmesidir. Çalışma, Bandura'nın Sosyal Öğrenme Teorisi çerçevesinde, sorumluluklarını yerine getiren ekstrakuriküler yöneticilerin veya üyelerin diğer öğrenciler için davranış modeli oluşturabileceğini savunmaktadır.

Kaynağın yorumunda Riyadhah dışsal tekrar ve sorumluluk yapısını, peer modeling ise sosyal gözlem ve norm desteğini açıklamaktadır. Bu iki yapı birlikte öğrencinin yalnız “görev yaptığı için doğru davranması”ndan “kendi davranışını içeriden denetlemesi”ne doğru gelişen bir süreci açıklamak için kullanılmıştır.

İçsel sosyal kontrol ne anlama geliyor?

İçsel sosyal kontrol, bireyin yalnız dışarıdan ceza veya ödül beklentisiyle değil, benimsediği kimlik ve normlara göre kendi davranışını sınırlaması veya düzenlemesidir. Kaynak, bazı ekstrakuriküler üyelerin sosyal medyada kaba ifade kullanmadan önce örgüt kimliklerini düşünmelerini bu tür içsel denetimin örneği olarak yorumlamaktadır.

Bu çalışma içsel sosyal kontrolü standartlaştırılmış psikolojik ölçekle nicel olarak ölçmemiştir. Kavram, görüşmelerden ve gözlemlerden çıkarılan nitel bir temadır.

Tabayyun dijital dürüstlük açısından nasıl kullanılıyor?

Kaynakta Tabayyun, özellikle WhatsApp gruplarında provokatif veya doğrulanmamış bilginin doğrudan paylaşılmaması, içeriğin kontrol edilmesi ve yanlış bilgi yayılımından kaçınılması için kullanılan etik doğrulama ilkesi olarak görünmektedir.

Bu bağlamda dijital dürüstlük yalnız “yalan söylememek” şeklinde dar bir davranış değildir. Kaynağın saha anlatısında bilgi paylaşmadan önce doğrulama yapma, hoax veya yanlış bilginin yayılmasına katılmama ve öğrenci grubunun iletişim normlarını koruma davranışları da dijital ahlak kapsamında ele alınmaktadır.

Counter-narrative yani karşı-anlatı nedir?

Karşı-anlatı (counter-narrative), olumsuz, saldırgan, uygunsuz veya etik açıdan sorunlu dijital içeriklere yalnız yasaklama ile karşılık vermek yerine, alternatif olumlu mesaj ve içerik üreterek dijital alanı dönüştürme stratejisidir.

Çalışmada Instagram ve WhatsApp Channel gibi kanallar, dini-ahlaki mesajların ve daha ılımlı içeriklerin öğrenciler arasında yayılması için kullanılmaktadır. Yazarlar bunu gencin cihazını yasaklamaktan ziyade dijital ortamın içine etik içerik sokma yaklaşımı olarak yorumlamaktadır.

Tawasuth ne anlama geliyor?

Kaynak, dijital karşı-anlatı içeriklerinin tawasuth, yani ölçülü ve orta yolcu bir iletişim biçimi taşıması gerektiğini belirtmektedir. Amaç, saldırgan veya otoriter mesajlarla dijital çatışmayı büyütmek yerine daha sakin ve öğrencilerin dikkatini çekebilen içeriklerle alternatif bir söylem üretmektir.

Digital syiar nedir?

Kaynakta kullanılan syiar digital, dini ve ahlaki mesajların dijital platformlarda içerik, görsel, ses veya video aracılığıyla yaygınlaştırılmasını ifade etmektedir. Bu faaliyet, çalışma içinde yalnız dini mesaj iletimi olarak değil, siber ortamda olumlu davranışı görünür kılan bir akran modelleme aracı olarak da değerlendirilmektedir.

Burnout neden çalışmanın merkezî bulgularından biridir?

Çalışma, dijital içeriğin hazırlanmasını görünürde basit bir sosyal medya işi olarak değerlendirmemektedir. Bazı medya sorumlularının aynı anda fikir bulma, metin hazırlama, video düzenleme, gönderiyi yayımlama ve yorumlara cevap verme görevlerini üstlenmesi, okulun akademik yüküyle birleştiğinde ciddi yorgunluk ve bırakma isteğiyle ilişkilendirilmiştir.

Bu bulgunun önemli sınırı, çalışmanın klinik burnout ölçeği kullanmamış olmasıdır. Dolayısıyla “burnout” burada katılımcı anlatıları ve araştırmacıların tematik analizinden çıkan nitel bir kategoridir; tanı koyan psikiyatrik veya psikometrik ölçüm değildir.

Hibrit yönetim modeli nasıl ortaya çıkıyor?

Full day school düzeni öğrencilerin okul sonrası yüz yüze toplantı için zamanını sınırladığı için bazı ekstrakuriküler yapılar koordinasyon toplantılarını gece saatlerinde Zoom üzerinden yürütmeye başlamıştır. Kaynak bu değişimi yalnız teknolojik yenilik değil, örgütsel adaptasyon olarak yorumlamaktadır.

Makale ayrıca hibrit koordinasyonun öğrencilerin bilişsel yükünü azalttığı şeklinde yorum yapmaktadır. Ancak bilişsel yük bu çalışmada ölçülmüş bir değişken değildir. Bu nedenle Verianla açısından güvenli ifade, hibrit modelin katılımcılar tarafından zaman ve koordinasyon sorununa bir çözüm olarak kullanıldığıdır.

Program başarısının ölçütü neden değişiyor?

Kaynakta bazı danışmanlar, ekstrakuriküler program başarısının yalnız etkinliğin tamamlanması veya katılım sayısıyla değerlendirilmemesi gerektiğini; üyelerin günlük davranış değişiminin de örgütsel değerlendirmeye dahil edildiğini belirtmektedir.

Bu yaklaşım program yönetimi ile ahlak eğitimini birbirine bağlamaktadır. Bununla birlikte çalışma, hangi davranış göstergelerinin standartlaştırılmış biçimde ölçüldüğünü veya bu davranış değerlendirmelerinin puanlama sistemini raporlamamaktadır.

Radiating effect nedir?

Radiating effect, örgüt üyelerinde oluşan tutum veya davranışların doğrudan üye olmayan öğrencilere de örnek yoluyla yayılması anlamında kullanılmaktadır. Araştırmacılar bu olasılığı yalnız örgüt üyeleriyle görüşerek değil, dört okuldan öğrenci üyesi olmayan informanları da dahil ederek değerlendirmeye çalışmıştır.

Bazı üye olmayan öğrenciler ekstrakuriküler üyelerin ibadet disiplini veya davranışlarını gözlemleyerek kendilerinin de etkilendiğini ifade etmiştir. Buna karşılık başka öğrenciler örgütü kapalı, aşırı ciddi veya okulun genel öğrenci kitlesine yeterince yakın olmayan bir grup olarak algılamıştır. Bu karşıt ifadeler, radiating effect'in homojen olmadığını göstermektedir.

“Moral isolation” yani ahlaki izolasyon nasıl ortaya çıkıyor?

Kaynağın tartışmasında ahlaki izolasyon, örgüt içinde güçlü normlar ve grup kimliği oluşmasına rağmen bu değerlerin daha geniş öğrenci nüfusuna geçmemesi riskini ifade eder. Üyeler kendi aralarında güçlü dayanışma geliştirirken üye olmayan öğrencilerin kendilerini dışarıda hissetmesi, akran modellemesinin okul geneline yayılmasını sınırlayabilir.

Bu nedenle çalışma, dini ekstrakuriküler yapıların yalnız içeriden güçlü bir kimlik üretmesinin yeterli olmadığını; üye olmayan öğrencilerle günlük ilişki kurma, okulun ortak ihtiyaçlarına hizmet etme ve daha kapsayıcı faaliyetler geliştirme gereğini vurgular.

Service-learning neden önem kazanıyor?

Service-learning, öğrencinin toplumsal hizmet etkinliğini öğrenme ve yansıtma süreciyle birleştiren eğitim yaklaşımıdır. Kaynakta yardım toplama, ihtiyaç sahiplerine gıda dağıtımı ve sosyal yardım faaliyetleri gibi yüz yüze uygulamalar, bazı informanlar tarafından yalnız sosyal medyada içerik beğenmek veya üzgün bir videoya tepki vermekten daha güçlü bir empati deneyimi olarak değerlendirilmiştir.

Bu sonuç kontrollü deneysel karşılaştırma değildir. Çalışma “service-learning empatiyi yüzde X artırır” dememektedir; yalnız saha anlatıları bu etkinliklerin katılımcılar tarafından daha anlamlı görüldüğünü göstermektedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

ÖğeKaynakta verilen bilgi
Araştırma yaklaşımıNitel
TasarımKeşfedici çoklu durum çalışması
YerBandung, Endonezya
Okul sayısı4 lise
Informan sayısı28
ÖrneklemePurposive sampling
Seçim ölçütüAktif dini ekstrakuriküler program ve aktif dijital/sosyal medya izi
Siber gözlem süresiHaziran-Kasım 2025; 6 ay
Siber içerik hacmiYaklaşık 120 ana gönderi ve yorum etkileşimi
Birincil veriDerinlemesine görüşme, katılımcı gözlem ve siber gözlem
İkincil veriLPJ faaliyet raporları, program planları ve dijital içerik arşivleri
AnalizOpen Coding → Axial Coding → Thematic Development
Teorik çerçeveBandura Sosyal Öğrenme Teorisi + Al-Ghazali Riyadhah yaklaşımı

Siber Gözlem Bu Çalışmada Neyi İnceliyor?

Siber gözlem, dört okulun dini ekstrakuriküler yapılarına ait resmî Instagram hesapları ile üyelerin kapalı WhatsApp Channel iletişim ortamlarında görülen dijital davranış ve içerik örüntülerini incelemek için kullanılmıştır; kaynak özellikle sembolik şiddet, prososyal etkileşim/siber empati, dijital nezaket ve karşı-anlatı içeriklerine verilen etik tepkileri gözlem odağı olarak belirtmektedir. Bu yöntem öğrencilerin bütün özel dijital davranışlarını veya siber zorbalık prevalansını ölçmez.

Örneklem nasıl kurulmuştur?

Dört okul purposive biçimde seçilmiştir. Seçim ölçütü, okulda dini ekstrakuriküler programın bulunması ve programın sosyal medya üzerinden aktif bir dijital iz üretmesidir. Bu nedenle çalışma dijital olarak aktif ekstrakuriküler yapıların deneyimini incelemektedir; dijital faaliyeti bulunmayan okul programları çalışma tasarımı gereği temsil edilmemektedir.

Kaynak 28 informanın veri doygunluğu ilkesine göre yeterli kabul edildiğini ve son görüşmelerde yeni tematik varyasyonların artık ortaya çıkmadığını belirtmektedir. Ancak doygunluğun hangi görüşme numarasında oluştuğu veya bunu gösteren ayrı bir saturation matrisi yayımlanmamıştır.

Informanların dağılımı

OkulPembina / danışmanÇekirdek yöneticiÜyeGenel öğrenci / üye değilToplam
SMA Labschool12227
SMA PGII 112227
SMAN 4 Bandung12227
SMAN 11 Bandung12227
Toplam488828

Bu dağılım Tablo 2'deki informan kodlarından aritmetik olarak yeniden düzenlenmiştir; kaynakta ayrı bir yüzde analizi yapılmamıştır.

Genel öğrenciler neden araştırmaya dahil edilmiştir?

Üye olmayan genel öğrencilerin dahil edilmesinin amacı, dini ekstrakuriküler yapıların kendi üyeleri hakkında oluşturduğu olumlu değerlendirmeyi okulun dış halkasından gelen görüşlerle karşılaştırmaktır. Kaynak buna “cross-validation” demektedir.

Bu kullanım, makine öğrenmesindeki k-fold cross-validation veya istatistiksel çapraz doğrulama değildir. Buradaki anlam nitel kaynak karşılaştırmasıdır.

Veri toplama katmanları

Veri kaynağıKaynakta raporlanan işlevYorum sınırı
Derinlemesine görüşmeMotivasyon, deneyim, yük, sorumluluk ve algının anlaşılmasıÖz-bildirime ve sosyal olarak arzu edilen yanıtlara açık olabilir
Katılımcı gözlemEkstrakuriküler ve komite faaliyetlerinin saha bağlamında incelenmesiStandart davranış puanlama ölçeği raporlanmamıştır
Siber gözlemInstagram ve WhatsApp Channel üzerindeki davranış/içerik örüntülerinin incelenmesiÖğrencilerin bütün özel internet davranışını temsil etmez
Doküman analiziLPJ, program planı ve dijital arşivlerin karşılaştırılmasıDokümanların seçim ve kodlama ayrıntıları sınırlıdır

Dijital etik nasıl ele alınmıştır?

Araştırmacılar herkese açık dijital içeriklerde kullanıcı adı ve yüz gibi tanımlayıcı unsurların anonimleştirildiğini bildirmektedir. Kapalı WhatsApp Channel ortamları için ilgili yönetici ve ekstrakuriküler danışmanlarından informed consent alındığı belirtilmiştir.

PDF'de ayrı bir kurumsal etik kurul numarası, kurum etik komitesi kararı veya 28 informanın tamamı için ayrıntılı onam prosedürü raporlanmamaktadır. Öğrencilerin yaşları ve veli/ebeveyn onamına ilişkin ayrı bilgi de verilmemiştir.

Tematik analiz nasıl yapılmıştır?

Kaynağın tematik analiz süreci üç aşamadan oluşmaktadır:

  1. Open Coding: Görüşme transkriptleri ve gözlem notlarındaki anlam birimlerine ilk kavramsal etiketlerin verilmesi.
  2. Axial Coding: İlk etiketlerin coding matrix yardımıyla daha geniş ve ilişkili kategoriler altında birleştirilmesi.
  3. Thematic Development: Kategorilerin çalışmanın merkezî açıklama temalarına dönüştürülmesi.

Kaynak, kullanılan bir nitel analiz yazılımı, kodlayıcı sayısı, kodlayıcılar arası uyum katsayısı veya ayrıntılı kod kitabı raporlamamaktadır. Dolayısıyla temaların bağımsız araştırmacılar tarafından ne ölçüde aynı biçimde yeniden üretileceği mevcut metinden hesaplanamaz.

Kaynak çalışmanın yöntem ve bulgu yapısına dayanarak Verianla için hazırlanmış bağımsız, ölçeksiz ve source-derived şemadır. Oklar nicel nedensellik veya etki büyüklüğü göstermez; yalnız veri toplama ve analiz akışını temsil eder.

Üçgenleme nasıl kullanılmıştır?

Çalışma iki farklı triangulation biçimi raporlamaktadır. Teknik üçgenleme, görüşme, gözlem ve doküman verilerinin birlikte değerlendirilmesidir. Kaynak üçgenlemesi ise danışman, çekirdek yönetici, üye ve genel öğrencilerin farklı bakışlarının karşılaştırılmasıdır.

Triangulation, bütün görüşlerin doğru olduğunu veya araştırmacı yorumunun hatasız olduğunu garanti etmez. Ama aynı temanın farklı veri kanallarında görülüp görülmediğini kontrol etmenin nitel araştırmadaki yöntemlerinden biridir.

Birinci tema: Hibrit program yönetimi ve davranış odaklı değerlendirme

Full day school yapısı, okul sonrası yüz yüze toplantı zamanını azaltmış ve bazı örgütler koordinasyonun bir bölümünü çevrimiçi ortama taşımıştır. Kaynakta özellikle gece Zoom toplantıları, organizasyon planlamasını sürdürebilmek için kullanılan bir uyarlama örneği olarak anlatılır.

İkinci alt bulgu, örgütsel başarının yalnız etkinlik sayısı veya programın tamamlanmasıyla ölçülmeyip üyelerin günlük ahlaki davranışlarıyla da ilişkilendirilmesidir. Böylece yönetim ve karakter eğitimi aynı değerlendirme çerçevesine yerleştirilmektedir.

Kaynak bu yapıyı “panoptic observation” kavramıyla yorumlamaktadır. Ancak panoptik gözlem ayrı bir ölçüm değişkeni değildir; yazarların örgütsel gözetim ve davranış farkındalığını açıklamak için kullandığı teorik yorumdur.

İkinci tema: Yapısal zorunluluktan etik farkındalığa

Görüşmelerde bazı öğrencilerin örgüte başlangıçta not, formalite veya dışsal beklenti nedeniyle katıldığı; fakat tekrarlanan sorumluluklar, komite görevleri ve akranlardan görülen davranış örnekleri sonucunda sorumluluğun daha içsel hale geldiği anlatılmıştır.

Kaynak bu örüntüyü Riyadhah ile yorumlamaktadır. Bandura'nın peer modeling mekanizması ise bu alışkanlığın sosyal çevreden destek almasını açıklamak için kullanılmaktadır.

Dijital dürüstlük alanındaki örnekler arasında provokatif haber veya doğrulanmamış bilgi paylaşımının grup içinde engellenmesi ve Tabayyun pratiğinin teşvik edilmesi bulunmaktadır.

Üçüncü tema: Dijital karşı-anlatı ve gönüllü tükenmişliği

Ekstrakuriküler yapılar Instagram, WhatsApp Channel ve bazı dijital ses/içerik formatlarını dini-ahlaki mesajların öğrencilerin günlük dijital ortamına taşınması için kullanmaktadır. Kaynak, telefon kullanımını yasaklamak yerine olumlu karşı-anlatı oluşturma yaklaşımının tercih edildiğini belirtir.

Bununla birlikte aynı öğrencinin fikir, metin, video düzenleme, yayımlama ve yorum yönetimini üstlenmesi tekrar eden tükenmişlik temasına yol açmıştır. Okul altyapısının yetersiz olması ve öğrencilerin bazı dijital araçlara kendi bütçeleriyle erişmeye çalışması da iş yükü temasına eklenmiştir.

Çalışma hangi öğrencilerin burnout yaşadığını sayısal prevalansla bildirmemektedir. Dolayısıyla “katılımcıların yüzde X'i tükenmiştir” gibi bir sonuç üretilemez.

Dördüncü tema: İçsel kontrol ile sınırlı dış yayılım arasındaki gerilim

Örgüt üyelerinin kimliği, bazı informanlarda dijital ortamdaki kaba veya örgüt değerleriyle uyumsuz davranışlara karşı içsel bir fren işleviyle ilişkilendirilmiştir.

Üye olmayan öğrencilerden gelen veriler ise iki yönlüdür. Bazı öğrenciler dini ekstrakuriküler üyelerin davranışlarından olumlu etkilenirken, bazıları örgütü yeterince kapsayıcı veya günlük okul ihtiyaçlarına yakın bulmamaktadır.

Bu iki yönlü bulgu, çalışmanın en önemli yönetimsel sonucunu oluşturur: iç grup normlarının güçlü olması tek başına okul genelinde ahlaki etki yaratmaya yetmeyebilir.

TemaKaynakta görülen örüntüYazarların yorumuYorum sınırı
Adaptif program yönetimiYüz yüze koordinasyonun bir bölümü çevrimiçi toplantıya taşınıyor; program değerlendirmesi davranışa da odaklanıyor.Hibrit yönetim örgütsel adaptasyon sağlıyor.Bilişsel yük veya verimlilik standart bir ölçekle ölçülmedi.
Riyadhah ve içselleştirmeDışsal nedenlerle başlayan görevler zamanla sorumluluk ve alışkanlık anlatılarına dönüşüyor.Tekrar ve peer modeling etik farkındalığı destekliyor.Nedensel deney, kontrol grubu veya zaman-bağımlı etki ölçümü yok.
Dijital syiar ve burnoutCounter-narrative içerikleri üretiliyor; medya görevlerinin aynı kişide toplanması yorgunluk oluşturuyor.Görev uzmanlaşması ve altyapı desteği gerekiyor.Burnout klinik/psikometrik ölçekle ölçülmedi.
İçsel sosyal kontrol ve radiating effectÜyelerde özdenetim anlatıları var; üye olmayanlarda hem olumlu etkilenme hem seçkincilik algısı görülüyor.Örgütlerin daha kapsayıcı ve hizmet odaklı olması gerekiyor.Okul nüfusunun tamamında etki oranı hesaplanmadı.

Service-learning bulgusunun doğru okuması

Kaynak, yardım toplama, ihtiyaç sahiplerine gıda ulaştırma ve sosyal yardım ziyaretleri gibi yüz yüze etkinliklerin bazı katılımcılar tarafından empati geliştirmek açısından sosyal medyadaki pasif etkileşimden daha güçlü görüldüğünü raporlamaktadır.

Bu bulgudan “service-learning her durumda dijital eğitimden daha etkilidir” sonucu çıkarılamaz. Araştırma iki yöntemi randomize gruplarda karşılaştırmamıştır ve empati için ön-test/son-test skoru kullanmamıştır.

Bu Çalışma Riyadhah ve Peer Modeling'in Dijital Karakter Üzerinde Nedensel Etkisini Kanıtlıyor mu?

Hayır. Araştırma nitel ve keşfedici çoklu durum çalışmasıdır; Riyadhah, peer modeling, dijital dürüstlük, empati veya sosyal kontrol arasında kontrollü deneysel nedensellik testi yapmamıştır. Bulgular, dört Bandung lisesindeki görüşme, gözlem, dijital iz ve dokümanlardan çıkarılan tutarlı nitel örüntüleri destekler; etkinin büyüklüğünü, hızını veya başka öğrenci nüfuslarında aynı sonucu üretip üretmeyeceğini belirlemez.

Kaynağın güçlü iddiaları nasıl okunmalıdır?

Makalenin bazı cümleleri “kanıtladı”, “çok daha etkili” veya “dönüştürdü” gibi güçlü ifadeler kullanmaktadır. Verianla bu ifadelerin arkasındaki gerçek araştırma tasarımını esas almaktadır.

Nitel görüşmeler ve gözlemler bir davranış mekanizmasına ilişkin güçlü açıklayıcı kanıt üretebilir; fakat deneysel karşılaştırmanın sağlayacağı nedensel etki büyüklüğünün yerine geçmez. Bu nedenle kaynak yazarlarının yorumu korunurken çalışma tasarımının epistemik sınırı ayrıca görünür tutulmuştur.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

  • Dört Bandung lisesindeki dini ekstrakuriküler yapılar dijital çağın zaman ve iletişim koşullarına hibrit yönetim biçimleriyle uyum sağlamaktadır.
  • Görüşme ve gözlem verileri, tekrarlanan örgütsel sorumluluğun bazı öğrencilerde daha içsel sorumluluk anlatılarıyla birlikte görüldüğünü göstermektedir.
  • Peer modeling, çalışmanın teorik yorumunda etik davranışın sosyal olarak pekişmesini açıklayan temel mekanizmalardan biridir.
  • Tabayyun, kaynakta dijital bilgi paylaşımında doğrulama ve yanlış bilgi yaymama pratiğiyle ilişkilendirilmektedir.
  • Dijital syiar/counter-narrative üretimi öğrenciler üzerinde önemli bir iş yükü oluşturabilmektedir.
  • Medya görevlerinin aynı kişide toplanması, farklı okul vakalarında tükenmişlik temasının tekrarlanmasıyla ilişkilidir.
  • Üye olmayan öğrencilerin görüşleri, dini ekstrakuriküler davranış örneğinin okul geneline belirli ölçüde yayılabildiğini fakat yayılımın homojen olmadığını göstermektedir.
  • Algılanan seçkincilik ve içe kapanıklık, radiating effect için önemli bir sınırlayıcı tema olarak belirlenmiştir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

  • Riyadhah'ın dijital dürüstlüğü belirli bir yüzdeyle artırdığı gösterilmemiştir.
  • Peer modeling'in öğrenci empatisine nedensel etkisinin büyüklüğü hesaplanmamıştır.
  • Riyadhah + peer modeling yaklaşımının geleneksel etik dersinden “drastik biçimde daha hızlı” olduğu kontrollü karşılaştırmayla kanıtlanmamıştır.
  • Siber zorbalığın dört okulda ne sıklıkta görüldüğü ölçülmemiştir.
  • Burnout prevalansı veya klinik burnout skoru hesaplanmamıştır.
  • Instagram/WhatsApp counter-narrative içeriklerinin erişim, tıklama, etkileşim veya davranış değiştirme oranı nicel olarak değerlendirilmemiştir.
  • Service-learning'in sosyal medya eğitiminden nedensel olarak üstün olduğu deneysel olarak gösterilmemiştir.
  • Dört okuldan elde edilen sonuçlar Bandung'daki bütün liselere, Endonezya'nın kırsal bölgelerine veya başka ülkelere doğrudan genellenemez.
  • Çalışma bütün öğrencilerin özel sosyal medya hesaplarını veya çevrim içi yaşamlarının tamamını gözlemlememiştir.

Kaynağın kendi sınırlılığı

Makale, çalışmanın şehirsel lise ekosistemleriyle sınırlı olduğunu ve sosyal kontrol ile gönüllü burnout örüntülerinin kırsal veya daha az gelişmiş bölgeleri bütünüyle temsil etmeyebileceğini kabul etmektedir.

Yazarlar gelecekte farklı coğrafi demografilerde karşılaştırmalı araştırmalar yapılmasını ve counter-narrative erişiminin daha ölçülebilir biçimde değerlendirilmesi için nicel veya mixed-methods tasarımların kullanılmasını önermektedir.

Verianla açısından ek yeniden üretilebilirlik sınırları

  • Görüşmelerin süresi ve her katılımcıyla kaç kez görüşüldüğü raporlanmamıştır.
  • Görüşme soru formunun tam metni yayımlanmamıştır.
  • Katılımcıların yaş, sınıf ve cinsiyet dağılımı verilmemiştir.
  • Data saturation için ayrıntılı doygunluk tablosu sunulmamıştır.
  • Open/axial coding için tam codebook yayımlanmamıştır.
  • Kodlayıcı sayısı ve kodlayıcılar arası güvenilirlik ölçütü raporlanmamıştır.
  • Nitel analiz yazılımı belirtilmemiştir.
  • Yaklaşık 120 dijital içeriğin okul veya platform bazındaki sayısal dağılımı verilmemiştir.
  • Instagram ve WhatsApp için ayrı analiz sonuçları nicel biçimde raporlanmamıştır.
  • Kurumsal etik kurul/protokol numarası PDF'de bulunmamaktadır.
  • Finansman, çıkar çatışması, yazar katkıları ve veri erişilebilirliği için ayrı beyan bölümleri PDF'de bulunmamaktadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Eksplorasi Peran Ekstrakurikuler Keagamaan dalam Pembentukan Akhlak Mulia Siswa di Era Digital

Türkçe yayın başlığı: Dijital Çağda Öğrencilerin Güzel Ahlakının Oluşumunda Dini Ekstrakuriküler Etkinliklerin Rolünün İncelenmesi

Yazarlar: Helma Malia Putri; Agus Fakhruddin; Pandu Hyangsewu.

Yazar sırası: Kaynak PDF'deki sıra aynen korunmuştur.

Eş katkı: Kaynakta eş katkı/eş birinci yazar işareti bulunmamaktadır.

Sorumlu yazar: Helma Malia Putri; kaynak PDF'de yıldız işaretiyle belirtilmiştir.

Kurum: Universitas Pendidikan Indonesia.

Dergi: Nuris Journal of Education and Islamic Studies.

Cilt / sayı: 6(1), January-June 2026.

Sayfalar: 178-190.

Yayın tarihi: Resmî makale kaydında 17 Haziran 2026.

ISSN: 2776-2653.

DOI: 10.52620/jeis.v6i1.269.

Resmî bağlantı: Nuris Journal of Education and Islamic Studies makale kaydı; DOI 10.52620/jeis.v6i1.269.

Yayınevi: Derginin resmî sayfası yayınevi olarak Institut Nurul Islam Mojokerto'yu belirtmektedir; dergi Universitas Trunodjoyo Madura ile iş birliği içinde yayımlanmaktadır.

Kaynak türü: Özgün nitel eğitim/sosyal bilim saha araştırması; keşfedici çoklu durum çalışması.

Hakemlik: Dergi kendisini peer-reviewed olarak tanımlamakta ve Double Anonymous Review kullandığını bildirmektedir. Makale özelindeki hakem raporları açık olarak yayımlanmamıştır.

Lisans: Resmî makale sayfasında Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Mükerrerlik / sürüm notu: Universitas Pendidikan Indonesia repository'sinde aynı başlıkla 2026 tarihli bir S1 thesis kaydı bulunmaktadır. Mevcut metin hakemli dergide yayımlanan makale sürümüdür; tez ve makalenin bütün ham veri/metin düzeyindeki özdeşliği burada varsayılmamıştır.

Araştırma alanı: Bandung kentindeki dört lise: SMA Labschool, SMA PGII 1, SMAN 4 Bandung ve SMAN 11 Bandung.

Örneklem: 28 informan; purposive sampling ve data saturation yaklaşımı.

Informan grupları: Dini ekstrakuriküler danışmanları, çekirdek yöneticiler, üyeler ve üye olmayan genel öğrenciler.

Siber gözlem: Haziran-Kasım 2025 arasında altı ay; yaklaşık 120 ana gönderi ve yorum etkileşimi; dört okulun resmî dini ekstrakuriküler Instagram hesapları ve kapalı WhatsApp Channel ortamları.

Siber gözlem göstergeleri: Sembolik şiddet, prososyal etkileşim/siber empati, dijital nezaket ve karşı-anlatı içeriklerine yönelik etik yanıtlar.

Diğer veri kaynakları: Derinlemesine görüşme, katılımcı gözlem, Laporan Pertanggungjawaban (LPJ) faaliyet raporları, çalışma programları ve dijital içerik arşivleri.

Analiz: Tematik analiz; Open Coding → Axial Coding → Thematic Development.

Teorik çerçeve: Albert Bandura Sosyal Öğrenme Teorisi ve Al-Ghazali Riyadhah yaklaşımı. Digital citizenship, social control, counter-narrative ve service-learning yardımcı/operasyonel kavramlardır.

İstatistiksel analiz: Kaynak çıkarımsal istatistik, p değeri, güven aralığı veya etki büyüklüğü raporlamamaktadır. Çalışma nitel tasarımdır.

Etik: Herkese açık dijital verilerde kullanıcı adı ve yüzlerin anonimleştirildiği, kapalı WhatsApp Channel verileri için ilgili yönetici ve danışmanlardan informed consent alındığı belirtilmektedir.

Etik kurul: PDF'de kurumsal etik kurul/protokol numarası raporlanmamıştır.

Finansman: PDF'de ayrı Funding Statement bulunmamaktadır.

Çıkar çatışması: PDF'de ayrı Conflict of Interest Statement bulunmamaktadır.

Yazar katkıları: PDF'de ayrı Author Contributions / CRediT beyanı bulunmamaktadır.

Veri erişilebilirliği: PDF'de ayrı Data Availability Statement veya ham veri deposu bildirilmemektedir.

Merkezî yorum sınırı: Çalışma dört kent lisesindeki nitel örüntüleri ortaya koymaktadır; Riyadhah, peer modeling, service-learning veya counter-narrative yaklaşımlarının nedensel etki büyüklüğünü test etmemektedir.

Metodolojik terminoloji notu: Kaynak, görüşme ve siber gözlemin birlikte kullanılmasını “mixed-approach” olarak adlandırmaktadır. Bununla birlikte raporlanan tasarım ve analiz bütünüyle nitel olduğundan çalışma standart yöntem sınıflandırmasında mixed-methods araştırma olarak sunulmamıştır.

Cross-validation terminoloji notu: Kaynaktaki cross-validation, üye olmayan öğrencilerin görüşlerini örgüt içindeki aktörlerin görüşleriyle nitel olarak karşılaştırmayı ifade etmektedir; istatistiksel veya makine öğrenmesi çapraz doğrulaması değildir.


Paylaş:

Yorumlar incelendikten sonra yayımlanır. Gönderdiğiniz yorum onay sürecine alınır ve uygun bulunduğunda görünür hâle gelir.

Bir yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir