Smartfon yoki kompyuterdagi mikrofon belgisiga gapirib matn yaratish ikkinchi tilda yozadigan talabalar uchun klaviaturadan foydalanishdan farqli yo‘lni taklif etadi. Ushbu fenomenologik sifat tadqiqoti Birlashgan Arab Amirliklaridagi Emirati universitet talabalarining Speech-to-Text (STT), ya’ni nutqdan matnga texnologiyasidan ingliz tilini ikkinchi til sifatida qo‘llaydigan akademik yozuv vazifalarida qanday foydalanishini va uni qanday boshdan kechirishini o‘rganadi.

Manbada tadqiqotda 10 nafar bakalavr talabasi qatnashgani bildiriladi. Ma’lumotlar yarim tuzilgan intervyular va talabalar STT yordamida yaratgan yozma namunalar orqali olingan. Ishtirokchilar STTning ayniqsa yozishni tezlashtirish, foydalanishni osonlashtirish, bir nechta ishni bir vaqtda bajarish imkonini berish hamda ayrim so‘zlarning yozilishini topishga yordam berish jihatlarini ta’kidlagan. Ba’zi talabalar texnologiyani yuqoriroq o‘ziga ishonch, motivatsiya va muvaffaqiyat hissi bilan ham bog‘lagan.

Biroq tadqiqot STT mukammal yozuv vositasi emasligini ko‘rsatadi. Ishtirokchilar to‘g‘ri talaffuz talabi, aksentning tanib olish aniqligiga ta’siri, grammatika va tinish belgilaridagi muammolar hamda ortiqcha qaramlik borasida tashvish bildirgan. Talabalar STT yordamida yaratgan yozma namunalar tahlilida jami 233 ta xato aniqlangan; ularning %48,1 qismi grammatika, %30 qismi imlo va %21,9 qismi tinish belgisi xatosi sifatida tasniflangan.

Natijalar kichik va muayyan kontekstga xos sifat namunaga asoslanadi. Tadqiqot STT barcha ESL talabalarining yozish ko‘nikmasini yaxshilashini tajribaviy tarzda isbotlamaydi; torroq doirada, o‘rganilgan Emirati talabalar texnologiyadan qanday foydalanganini, qanday foydalarni sezganini va yozma ishlarida qaysi muammolar davom etganini ko‘rsatadi.

Nutqdan Matnga Texnologiyasi Nima?

Speech-to-Text (STT) — so‘zlangan nutqni avtomatik ravishda yozma matnga aylantiradigan nutqni tanish texnologiyasidir. Bugungi kunda bu funksiya smartfon klaviaturalarida, kompyuterlarda, qayd ilovalarida va turli raqamli platformalarda bevosita ishlatilishi mumkin. Foydalanuvchi so‘z yoki gapni ovoz chiqarib aytganda, tizim audio signalni qayta ishlab, unga mos matnni hosil qilishga urinadi.

Ikkinchi tilda yozadigan talaba uchun bu jarayon muhim o‘zgarish yaratadi. Talaba fikrini avval klaviaturada to‘g‘ri harflar ketma-ketligiga aylantirish o‘rniga so‘zni aytishi va tizimdan uning yozma ko‘rinishini yaratishni so‘rashi mumkin. Bu xususiyat ayniqsa to‘g‘ri talaffuzini biladigan, biroq yozilishiga ishonchi komil bo‘lmagan so‘zlarda foydali bo‘lishi mumkin.

Biroq STT faqat mexanik nutqdan-yozuvga aylantirish vositasidir. Aytilgan gap grammatik jihatdan noto‘g‘ri bo‘lsa, tizim uni avtomatik ravishda akademik jihatdan to‘g‘ri inglizcha gapga aylantirishi shart emas. Xuddi shuningdek, noto‘g‘ri talaffuz, aksent, nutq tezligi yoki noaniq tovush chiqarish boshqa so‘zning yozilishiga olib kelishi mumkin.

Emirati Talabalar STTdan Nega Foydalanadi?

Tadqiqot intervyu natijalarida eng yaqqol mavzu tezlik bo‘lgan. Barcha ishtirokchilar STT bilan yozish an’anaviy yozishga qaraganda tezroq ekanini bildirgan. Ayniqsa topshirish muddati yaqinlashganda ayrim talabalar gapirib matn yaratish vazifalarni qisqaroq vaqtda tugatishga yordam berganini aytgan.

Shu bilan bog‘liq ikkinchi xususiyat moslashuvchanlikdir. Ba’zi talabalar STT tufayli qo‘llarini doim klaviaturada ushlab turmasdan matn yarata olishini va bir vaqtning o‘zida boshqa faoliyat bilan ham shug‘ullanishi mumkinligini bildirgan. Bu xulosa talabalar tajribasiga asoslanadi; tadqiqotda STT va klaviaturadan foydalanish tezligini sekundomer bilan solishtirgan nazoratli tajriba o‘tkazilmagan.

STT Imlo Xatolarini Yo‘q Qiladimi?

Yo‘q. Tadqiqotning o‘z ma’lumotlari bunday xulosani qo‘llab-quvvatlamaydi. Intervyularda talabalar yozilishiga ishonchi komil bo‘lmagan ayrim so‘zlarni aytib, ularning to‘g‘ri shaklini olish uchun STTdan foydalanganini va buni foydali deb topganini bildirgan. Ammo tadqiqotchilarning yozma ishlar tahlili murakkabroq manzarani ko‘rsatgan.

O‘n talaba STT bilan yaratgan matnlarning ko‘rib chiqilgan qismlarida jami 233 ta xato kodlangan. Shulardan 70 tasi imlo xatosi. Demak, intervyulardagi “imloga yordam beradi” degan qarash yozma ishlardagi barcha imlo xatolari yo‘qolganini anglatmaydi.

Manba mualliflari bu farqning bir qismini talaffuz bilan bog‘laydi. Talaba so‘zni noto‘g‘ri yoki tizim taniy olmaydigan tarzda aytsa, STT boshqa bir so‘zni hosil qilishi mumkin. Shunday qilib, muammo klaviaturada harflarni noto‘g‘ri terishdan aytilgan so‘zning tizim tomonidan noto‘g‘ri talqin qilinishiga ko‘chishi mumkin.

Talaffuz va Aksent Nega Muhim?

Barcha ishtirokchilar STTdan foydalanishda to‘g‘ri va tushunarli talaffuz muhimligini bildirgan. Talabalar ayniqsa ayrim tovushlarni adashtirish yoki sezilarli aksent bilan gapirish tizimning boshqa so‘zlarni hosil qilishiga olib kelishi mumkinligini aytgan.

Ishtirokchilarning fikriga ko‘ra nutq tezligi ham muhim. Ba’zi talabalar aniqroq transkripsiya olish uchun sekin va ravshan gapirish kerakligini aytgan. Shu sababli STTning muvaffaqiyati faqat dasturiy ta’minotning texnik imkoniyatiga emas, foydalanuvchining gapirish uslubiga ham bog‘liq.

STT Grammatikani Tuzatadimi?

Ushbu tadqiqotdagi talabalar tajribasiga ko‘ra, STTning muhim cheklovlaridan biri grammatikadir. Ishtirokchilar tizim aytilgan iboralarni matnga aylantirishini, biroq noto‘g‘ri tuzilgan inglizcha gapni avtomatik ravishda to‘g‘ri grammatikaga keltirmasligini bildirgan.

Hujjat tahlili ham bu fikrni qo‘llab-quvvatlovchi naqshni ko‘rsatadi. Ko‘rib chiqilgan 233 ta xatoning 112 tasi, ya’ni %48,1 qismi grammatika toifasidadir. Tadqiqotchilar ega-kesim mosligi, o‘tgan zamon shakllari, olmoshlardan foydalanish, gap tuzilishi va so‘z tartibi kabi muammolarni shu toifada baholagan.

Shuning uchun STTni “ingliz tilini tuzatadigan” tizim sifatida emas, avvalo aytilgan kirishni yozuvga o‘tkazadigan vosita sifatida tushunish kerak.

Tinish Belgilari Ham Muammo Tug‘diradimi?

Ha. Talabalar asosiy tinish belgilari ayrim holatlarda hosil qilinishini, ammo vergul, apostrof, qavs, nuqtali vergul yoki ikki nuqta kabi belgilarda muammoga duch kelishini bildirgan. Ba’zi ishtirokchilar nuqta kabi belgilarni chiqarish uchun tinish belgisining nomini ovoz chiqarib aytishga to‘g‘ri kelganini aytgan.

Hujjat tahlilida jami 51 ta tinish belgisi xatosi aniqlangan va bu barcha xatolarning %21,9 qismini tashkil etgan. Shunday qilib, intervyu va hujjat tahlili STTdan keyin matnni qayta tekshirish kerakligi masalasida bir-birini tasdiqlaydi.

STT Talabalarning O‘ziga Ishonchini Oshiradimi?

Tadqiqotdagi ayrim ishtirokchilar STTdan foydalanib vazifalarni tezroq yakunlashni muvaffaqiyat, motivatsiya va o‘ziga ishonch hissi bilan bog‘lagan. Ba’zi talabalar katta yozuv vazifasini qisqa vaqt ichida tugatganda o‘zini muvaffaqiyatliroq his qilganini va bu yangi vazifalarni boshlash istagini oshirganini aytgan.

Biroq bu natija psixologik tajriba yoki standart o‘ziga ishonch shkalasi bilan o‘lchangan ta’sir emas. Tadqiqot ko‘rsatadigan narsa shuki, ayrim ishtirokchilar o‘z tajribasida STTdan foydalanishni muvaffaqiyat hissi, motivatsiya yoki yozish bilan bog‘liq kamroq xavotir bilan aloqador deb bilgan.

Ortiqcha Foydalanishning Xavfi Nima?

Ishtirokchilarning oz qismi STTga ortiqcha qaramlik an’anaviy yozish xatti-harakatini kamaytirishi mumkinligidan xavotir bildirgan. Ba’zi talabalar kundalik qidiruvlarda va shaxsiy xabarlashishda ham STTdan foydalanishga o‘rganib qolganini, klaviaturada yoki qo‘lda yozishga kamroq moyil bo‘lib qolganini aytgan.

Bu fikrlar STTdan ortiqcha foydalanish yozish ko‘nikmasini haqiqatan ham pasaytirishini isbotlaydigan uzoq muddatli natijalar emas. Tadqiqotda talabalar yozish ko‘rsatkichlari vaqt davomida kuzatilmagan. Demak, bu yerda qayd etilgan topilma ayrim ishtirokchilar bildirgan bir xavotirdir.

Usul va Natijalar

Tadqiqot Dizayni

Tadqiqot fenomenologik sifat tadqiqoti yondashuviga asoslangan. Tadqiqotchilar talabalarning STTdan foydalanishini faqat ishlash ballari orqali emas, texnologiyadan foydalanishda boshdan kechirgan tajribalari va ularga bergan ma’nolari orqali o‘rganishni maqsad qilgan.

Tadqiqot Birlashgan Arab Amirliklarining Al Ain shahrida o‘tkazilgan. Maqsadli namunalash qo‘llangan va manbada STT tajribasiga ega 10 nafar Emirati bakalavr talabasi tadqiqotda qatnashgani bildirilgan.

Manba matnida ishtirokchilar haqidagi ma’lumotlarni bayon qilishda ayrim ichki nomuvofiqliklar mavjud. Usul bo‘limida “olti ayol va uch erkak” deyiladi, biroq bu jami to‘qqiz kishi; demografik jadvalda esa 10 ishtirokchi va yetti ayol/uch erkak ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, tanlash mezoni birinchi va ikkinchi kurs talabalari deb yozilgan bo‘lsa-da, jadvalda ikki ishtirokchi uchinchi kurs sifatida ko‘rsatilgan. Shu sababli demografik tafsilotlar manbada berilgan holicha ehtiyotkorlik bilan baholanishi kerak.

Intervyular

Ishtirokchilar yarim tuzilgan intervyulardan o‘tkazilgan. Sakkiz talaba Zoom orqali onlayn intervyuni, ikki talaba esa yuzma-yuz intervyuni tanlagan. Intervyular taxminan 25–30 daqiqa davom etgan.

Ishtirokchilarga maxfiylik, intervyuni to‘xtatish huquqi, javob berishni istamagan savollarga javob bermaslik va zarurat tug‘ilganda arabcha tarjima so‘rash huquqlari haqida ma’lumot berilgan.

Hujjat Tahlili

Talabalardan STT yordamida tayyorlangan kamida 100 so‘zli yozma ishni taqdim etish so‘ralgan. 100 so‘zdan uzun ishlarda faqat dastlabki 100 so‘z tahlil qilingan.

Tadqiqotchilar uchta xato toifasiga e’tibor qaratgan:

• Grammatika xatolari
• Imlo xatolari
• Tinish belgilari xatolari

Manba har bir talaba uchun jami xatolar o‘rtachasini 23,3; imlo o‘rtachasini 7 va tinish belgilari o‘rtachasini 5,1 deb beradi. Manbada grammatika o‘rtachasi 11,1 deb yozilgan; ammo qayd etilgan 112 ta grammatika xatosini 10 ishtirokchiga bo‘lish 11,2 natija bergani uchun manba matnidagi ushbu sonli nomuvofiqlik alohida qayd etilgan.

Talabalar O‘rtasidagi Farqlar

Hujjat tahlilida talabalar jami xatolarining soni bir-biridan sezilarli farq qiladi. Eng past jami Kholod uchun 15 ta xato, eng yuqori jami esa Amna va Zayed uchun 32 ta xato deb qayd etilgan. Bu farq STTdan foydalanish barcha talabalarda bir xil aniqlik bermaganini ko‘rsatadi.

Manba mualliflari bu o‘zgaruvchanlikni ayniqsa talabalarning inglizcha talaffuzi va aksenti bilan bog‘laydi. Biroq tadqiqot avtomatik nutqni tanish aniqligini mustaqil texnik o‘lchov bilan baholamaganligi sababli, shaxslar o‘rtasidagi xato farqi faqat aksentdan kelib chiqqanini aniq aytib bo‘lmaydi.

Intervyular va Yozma Ishlar Qayerda Mos Keladi?

Intervyular va hujjat tahlili ayniqsa grammatika va tinish belgilari bo‘yicha o‘xshash manzarani ko‘rsatgan. Talabalar STT grammatikani tuzatmasligini aytgan; yozma namunalarda ham grammatika eng katta xato toifasi bo‘lgan.

Imlo masalasida esa tasavvur bilan yozma mahsulot o‘rtasida yaqqol ziddiyat bor. Talabalar STTni so‘zning yozilishini topishda foydali deb bilsa-da, hujjat tahlilidagi xatolarning %30 qismi imlo toifasiga kiradi. Tadqiqotchilar bu natijani noto‘g‘ri talaffuz yoki aksent sabab tizimning boshqa so‘zlarni hosil qilishi bilan izohlaydi.

Asosiy Natijalar

• Ishtirokchilar STTni an’anaviy yozishga qaraganda tezroq deb qabul qilgan.
• STTning smartfon va kompyuterlarda oson mavjudligi undan foydalanishni rag‘batlantiradi.
• Ba’zi talabalar tizimdan yozilishini bilmagan so‘zlarni topish uchun foydalanadi.
• Ba’zi ishtirokchilar STTdan foydalanishni motivatsiya, o‘ziga ishonch va muvaffaqiyat hissi bilan bog‘lagan.
• To‘g‘ri talaffuz va nutq tezligi STTdan foydalanishda muhim qiyinchilik sifatida qayd etilgan.
• STT grammatika xatolarini avtomatik ravishda yo‘q qilmagan.
• Tinish belgilarini to‘g‘ri hosil qilish ham muammoli bo‘lishi mumkin.
• STT bilan tayyorlangan namunalarda 233 ta xato aniqlangan; eng katta toifa grammatikadir.
• Ba’zi talabalar STTdan ortiqcha foydalanish an’anaviy yozish odatlarini kamaytirishi mumkinligidan xavotir bildirgan.

Tadqiqot Qo‘llab-Quvvatlamaydigan Xulosalar

• STT barcha ESL talabalarining yozish muvaffaqiyatini oshirishi isbotlanmagan.
• STT va klaviaturadan foydalanishdagi yozish tezligini solishtirgan nazoratli tajriba o‘tkazilmagan.
• O‘ziga ishonch yoki xavotir standart psixologik shkalalar bilan o‘lchanmagan.
• STTdan ortiqcha foydalanish uzoq muddatda yozish qobiliyatini kamaytirishi ko‘rsatilmagan.
• O‘n talabadan olingan natijalarni barcha Emirati universitet talabalariga umumlashtirib bo‘lmaydi.
• STT aniqlangan xatolarga bevosita sabab bo‘lgani har bir xato uchun mustaqil tarzda ko‘rsatilmagan.

Cheklovlar

Mualliflar tadqiqotning kichik namunasini asosiy cheklov deb hisoblaydi. Tadqiqot atigi 10 ishtirokchi bilan va bitta shaharda, Al Ainda o‘tkazilgan. Manba, shuningdek, talabalar faqat cheklangan miqdordagi akademik yo‘nalishlardan kelganini va bu umumlashtirish imkonini kamaytirishini bildiradi.

Bundan tashqari, manba matnining o‘z hisobotida ishtirokchilar jinsiy taqsimoti, kurs darajasi bo‘yicha tanlash mezonlari va bitta xato o‘rtachasi yuzasidan ichki nomuvofiqliklar mavjud. Tadqiqot hali taqrizdan o‘tmagan preprint bo‘lgani sababli, ushbu nuqtalarning yakuniy versiyada aniqlashtirilishi muhim.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: The Emirati College Students’ Experience of Using Speech-to-Text feature (STT) in their ESL Writing Production: A Qualitative Study

Mualliflar: Muza A. E. Abunamous; Negmeldin Alsheikh; Dina Alkhawaldeh.

Muassasa: College of Education, United Arab Emirates University, Al Ain, UAE — PDFdagi muallif ma’lumotlarida ushbu affiliatsiya berilgan.

Tadqiqot turi: Fenomenologik sifat tadqiqoti.

Namuna: Manbaning asosiy bayoniga ko‘ra n=10 nafar Emirati bakalavr talabasi. Demografik hisobotda ichki nomuvofiqlik bo‘lgani uchun jins va kurs taqsimotini ehtiyotkorlik bilan o‘qish kerak.

Ma’lumot to‘plash: Yarim tuzilgan onlayn va yuzma-yuz intervyular hamda STT yordamida yaratilgan talaba yozuvlarining hujjat tahlili.

Tahlil: Induktiv tematik tahlil, hujjat tahlili, ma’lumotlarni triangulyatsiya qilish va member-checking.

Nazariy asos: Manba annotatsiyasida Affordance Theory va Actor-Network Theory nomlari keltiriladi. Maqolaning ko‘rinadigan nazariy asos bo‘limida batafsil ishlab chiqilgan yondashuv Affordance Theory hisoblanadi.

Etik ruxsat: United Arab Emirates University Social Sciences Ethics Committee, ERSC_2025_8791.

Platforma: SSRN.

SSRN Abstract No.: 6883869.

DOI: 10.2139/ssrn.6883869.

SSRNga yuborilgan sana: 5 iyun 2026.

Nashr holati: Under Review; manba PDF “Preprint not peer reviewed” iborasini o‘z ichiga oladi.

Mualliflik huquqi/litsenziya: SSRN qayd sahifasida barcha huquqlar himoyalangani va ruxsatsiz qayta foydalanishga yo‘l qo‘yilmasligi bildirilgan. Ushbu Verianla matnida manba jadvallarining dizayni yoki uzun matn bo‘laklari ko‘chirilmagan; tadqiqot original turkcha bayon va qayta tuzilgan ma’lumotlar bilan yetkazilgan.

Talqin chegarasi: Natijalar asosan talabalar tajribalari va muayyan yozma namunalardan olingan. Tadqiqot nazoratli tajriba emas va sababiy o‘rganish ta’sirlari yoki umumiy STT samaradorligi haqida bevosita xulosa bermaydi.