Insult keyinida ba'zi kishi'lar gapir'ma yozish yoki o'qish'ni eski qadar oqil tuta'la'masady. Ushbu tadqiqot'ning diqqat markazida aleksiya bor. Aleksiya kishi'ning allaqachon qozna'gan o'qish qobil'iyat'ining miya hasara'i keyinida buzilish'idir. Ayniqsa chap hemisfera hasara'lari til va o'qish to'r'larni ta'sir qola'la'digi uchun o'rgana'ngan o'qish qiyinchili'klari bilan bog'liq.

Tadqiqot insult keyinida o'qish buzilish'ining yagona tip muammo emaslig'ini ko'rsatadi. Ba'zi kishi'larda o'qish sistema umumiy ravishda sekin va qiyin qilina'di; fakat qaysi so'zlar yanada ossan yoki yanada qiyin ekanlig'i sog'lom o'qiy'uvchi'lar'ga shunga o'xshash qoladi. Ba'zi kishi'larda esa belgilangan o'qish jarayonlari yanada ko'proq ta'sir qoladi. Misol uchun harf'dan se'sga gitish yo'li zayif qilgan'da kishi muntazam se's-harf mos'lash'lar'ndan past foydalana'ladi va ma'no'ni yanada jonli so'zlar'ga yanada ko'proq asosa'ladi.

Tadqiqot'ning muhim tarafı yalniz "bemorɔ yanada past to'g'ri o'qiy'di mu?" savoli so'rashligi emas. Buning o'rniga to'g'rililik bilan javobiy reaktsiyasi davri'ni birlashtirish orqali o'qish oqillig'iga qarayi. Shunday qilib ham sog'lom o'qiy'uvchi'lar'da ham insult o'tgan'lar'da bir xil so'z xususiyatlari'ning samaradorlig'i qanday ta'sir ko'rsatishi yanada to'g'ridan-to'g'ri solishtir'iladi.

Muammo nima?

O'qish kundalik yaşa'mning asosiy qobil'iyatlari'ndan biri'dir. Yo'l tablica'sini o'qish dori'ning qutisini tushunish telefon xabarni chiq'mok bank ish qil'masi qil'ma yoki ish joyi'nda hujjat o'qish ushbu qobil'iyat'ga asoslangan. Shuning uchun insult keyinida engil o'qish buzilish'i kishi'ning mustaqillik'ini ijtimoiy qatnash'ni va yaşa'sh sifat'ini ta'sir qila'ladi.

Klassik yondashturuv'da aleksiya ko'pincha ko'p tur'larga ajral'adi. Misol uchun fonologik aleksiya yuza aleksiyasi yoki chuquq aleksiya kabi tasnif'lash qilin'di. Fakat haqiqiy klinik jadval'da ko'p kishi bu tasnif'larga butun tikka tugma'ydi. Ba'zi kishi bir'dan ko'proq jadval'ga o'xshash aralashgan belgi'lar ko'rsatadi; ba'zilari esa mavjud kategoriya'lardan biri'ga aniq kirmaydi.

Tadqiqot'ning asosiy savoli bu yerda paydo bo'ladi: Insult keyinida o'qish qiyinchili'gi barcha o'qish tor'ining umumiy ravishda zayfla'mashindan mi kelib chiqadi yoki belgilangan o'qish yo'llari'ning maxsus ravishda buzilmashindan mi?

Ushbu farq klinik jihat'dan muhimdir. Agar muammo yalniz umumiy oqillig'i yo'q'otish'idan iborat bo'lsa kishi sog'lom o'qiy'uvchi'lar bilan shunga o'xshash so'z qiyinchilik'iga ega bo'ladi lekin yanada sekin va yanada xato o'qiy'di. Agar muammo belgilangan jarayon'ga maxsus bo'lsa masalan harf-se's konvert'atsiyasi yo'li buzilgan'sa kishi belgilangan so'z tur'larida kutilgan'dan yanada ko'proq qiyinchaladi.

Usul nima taklif qiladi?

Tadqiqot o'qish buzulishlari'ni tushunish uchun psixodilbilimsel o'zgaruvchi'larga yo'naltiriladi. Psixodilbilimsel o'zgaruvchilar so'z qanday aql'da qayta ishlanti'ganini ta'sir ko'rsatadigan xususiyatlar'dir. Ushbu tadqiqot'da to'rt asosiy xususiyat o'rganiladi: chastota muntazamlashilik tasvir qilina'ligi va so'z'salligi.

Chastota so'z'ning tilda qanchalik chast ishlatil'ganlig'ini ifoda qiladi. Chast ishlatilgan so'zlar ko'pincha yanada tez va to'g'ri o'qiladi. Muntazamlashilik yozilgan biçim'dan se's'ga o'tish'ning qanchalik taxmin qila'digan ekanlig'ini ko'rsatadi. Muntazam so'zlar'da harf-se's mos'lash'ĝi yanada sisitema'tik. Tasvir qilina'ligi so'z'ning aql'da qanchalik ossan ko'rinma yoki ma'no tasvir yara'ta'ganlig'ini aytadi. Misol uchun jism'ni buyum nomlar soyut so'zlar'ga qara'nda yanada ossan tasvir qilina'ladi. So'z'salligi haqiqiy so'z bilan o'qila'digan lekin uydurmа so'z orasidagi farq'idir.

O'qish modellari ko'pincha ikkita yo'l faraz qiladi. Birinchisi leksikal yo'li ya'ni so'z'ni butun qilib tan'mish va ma'no sistema bilan qo'llash orqali o'qish yo'li'dir. Ikkinchisi subleksikal yo'li ya'ni harf yoki harf guruh'larni se's'larga konvert'atsiya orqali o'qish yo'li'dir. Haqiqiy va chast so'zlar'da leksikal yo'li yanada kuchliroq destek taqdim qila'ladi. Yangi kam yoki uydurmа so'zlar'da esa subleksikal harf-se's konvert'atsiyasi sistema yanada kritik bo'ladi.

Tadqiqot chap hemisfera insult o'tgan 84 kishi'ni 61 nazorat qatnashchi'si bilan solishtiradi. Qatnashchi'lar birun slog'li Ingliz tili so'zlar'i va muntazam pseudoword'larni ses'li o'quydi. Pseudoword haqiqiy so'z bo'lmagan lekin tilda se's qoidala'riga mos o'qila'digan uydurmа so'z'dir. Misol uchun Ingliz tili'nda "bink" kabi biçim haqiqiy so'z bo'lmayday lekin o'qila'digan tuzilma'ga ega.

Formulalar nima aytadi?

Tadqiqot'ning eng muhim o'lchi'si Reading Fluency ya'ni o'qish oqillig'idir. Bu o'lchi yalniz to'g'ri/noto'g'ri natija'ga qarama'ydi; to'g'ri o'qish bilan o'qish tezlig'ini birlashtira'di. Shunday qilib bir kishi to'g'ri o'qisa ham juda sekin o'qiy'sa ushbu holat o'lchi'ga aks'edi'ladi.

Bu yerda \(RF\) o'qish oqillig'ini; \(\mathrm{Accuracy}\) javobni'ng to'g'ri yoki emaslig'ini; \(\mathrm{Response\ Time}\) esa so'z'ni o'qish davr'ini ifoda qiladi. Javobiy reaktsiyasi to'g'ri bo'lsa oqillig'i javobiy reaktsiyasi davr'ining teskari'ga yaqin; javobiy reaktsiyasi noto'g'ri bo'lsa o'qish oqillig'i nol hisob qilin'di.

To'g'ri o'qilan talaflardagi formula sodda biçim'da shunday o'ylana'ladi:

Noto'g'ri o'qilan talaflarda esa:

Ushbu yondashturuv'ning afzalligi sog'lom o'qiy'uvchi'lar bilan insult o'tgan o'qiy'uvchi'larni bir xil o'lchi'da solishtira'la'ta'ganligi'dir. Sog'lom o'qiy'uvchi'lar ko'p so'zlar'ni to'g'ri o'qiya'ladigi uchun yalniz to'g'rililik o'lchi'si yetercha farq'lotgan bo'lmayday. Javobiy reaktsiyasi davr qo'shil'gan'da so'z xususiyatlari'ning sog'lom kishi'larda samaradorlig'i qanday ta'sir ko'rsatishi ko'riladi.

Tadqiqot'ning tushunchaviy modeli shunday qisa'ta'lib qilsa'da:

Ushbu so'ngi ifoda tadqiqot'dagi to'g'ridan-to'g'ri tenglama emas; tadqiqot'ning asosiy mantiq'ini Uzbek o'quvchi'ga sodda ko'sata'sh uchun tayyorlangan tahrirviy qisqartmada'n.

Grafik jadval va sxema asosiy xabari

Natija ko'rinish'larining asosiy xabari insult o'tgan kishi'larning umumiy o'qish oqillig'ining nazorat guruh'iga qara'nda past ekanlig'idir. Ya'ni yanada sekin va/yoki yanada xato o'quydi. Bu umumiy o'qish tor'i zayfla'masiga ishora qiladi.

So'z darajasidagi solishtirmalar yuqori chastota bilan yuqori tasvir qilina'ligi va muntazamlik so'zlar'ning yanada osshan o'qilgan'ligini ko'rsatadi. Past chastota past tasvir qilina'ligi yoki muntazam bo'lmagan so'zlar esa yanada ko'proq qiyinchali yarata'di. Ushbu shablon sog'lom o'qiy'uvchi'larda kutilgan natija'dir; muhim olan insult o'tgan kishi'larda shunga o'xshash lekin yanada zaif va o'zgargan biçim'da ko'rilmashidir.

Nazorat guruh'ining so'z darajasidagi o'rtacha oqillig'i bilan insult guruh'ining so'z darajasidagi oqillig'i orasidagi ijobiy munosabat ko'rilmasi "so'z qiyinchili'gi" ma'lumot'ining ikkita guruh'da ham umumiy asosiy ta'shda'ganligi'ni o'ylatadi. Boshqa biçim'da ayt'qanda so'z sog'lom o'qiy'uvchi'lar uchun nisbiy qiyin bo'lsa insult o'tgan o'qiy'uvchi'lar uchun ham ko'pincha qiyin bo'lish tendentsiya'sida'n.

Lekin tadqiqot bu yerda turaverma'ydi. Nazorat guruh'idagi tipik so'z qiyinchili'gi hisob'ga ol'in'gan'dan so'n ham insult guruh'ining o'qish oqillig'i chastota tasvir qilina'ligi va muntazamlik'dan ta'sir ko'rsatish'da davom etadi. Bu insult keyinida o'qish buzilish'ining yalniz "barchasi bir oz sekin qilina'di" shakl'ida tushuntir'ilmay turishini ko'rsatadi. Ba'zi o'qish t'izubjarayonlari alohida ta'sir qolgan bo'lishi mumkin.

Bireysel farq'lilik tahlil'lari eng muhim klinik xabar'lardan biri'ni beradi. O'qish profili sog'lom o'qiy'uvchi'larga yanada ko'proq o'xshagan insult o'tgan kishi'lar muntazam so'zlar'dan yanada ko'proq foydalanadi. Bu harf-se's konvert'atsiyasi yo'lining yanada yaxshi saqlangan'ligini o'ylatadi. Buna qarama'nda o'qish profili sog'lom shablon'dan yanada ko'proq uzoqla'shladi insult o'tgan kishi'lar tasvir qilina'ligi va haqiqiy so'z bo'lish afzalligi'ga yanada ko'proq asosla'nadi. Bu ma'no sistema'dan kelib chiquvchi destek'ning telafi qiluvchi rol o'yna'yishi mumkinlig'ini ko'rsatadi.

Tajribalar qanday olib borilgan?

Tadqiqot'ga chap hemisfera insult o'tgan 84 kishi va 61 sog'lom nazorat qatnashchi'si kirishi'dir. Insult o'tgan kishi'lar eng az olti oy oldin chap hemisfera insult'i yaşa'gan kishi'lar'dan iborат. Og'ir afaziya yoki gapir'ma apraksiyasi sababi'dan testlar'ni ishonchli to'iq'la'y ala'digan kishi'lar chiqaril'adi. Nazorat guruh'ida bilimiy qayta ko'rib chiqish ball'i past olan kishi'lar chiqaril'adi.

Qatnashchi'lar ikkita tur o'qish vazif'isi beril'adi. Birinchi vazif'ida 200 birun slog'li Ingliz tili so'zar'i ses'li o'qiladi. Bu so'zlar chastota muntazamlashilik va tasvir qilina'ligi jihat'dan sisitema'lik biçim'da tanlana'di. Ikkinchi vazif'ida esa 80 pseudoword o'qiladi; tahlil'larda ayniqsa Amerikan Ingliz tili'nda birun mumkin bo'lgan talaffuz'ga ega 20 muntazam pseudoword ishlatiladi.

Javobiy reaktsiyalari video yozuv'ga ol'inga'di va keyinla to'g'rililik xato tur'i va javobiy reaktsiyasi davr'i jihat'dan baho beri'ladi. Javobiy reaktsiyasi davr'i qatnashchi'ning birinchi to'liq o'qish to'liqtash boshlang'ich'iga nisbatan hisob'lana'di. Shunday qilib yalniz to'g'ri o'quu'n yoki emaslig'i emas balki qanchalik tez o'quy'di baholana'di.

Tahlil'larda to'g'rililik va javobiy reaktsiyasi davr'i birlashtrilvg'i RF o'lchi'ga aylan'tiril'adi. Keyinra doğrusal aralashtirilgan ta'sili modellар ishlatiladi. Bu modellар so'z xususiyatlari'ning va qatnashchi'lar farq'larining o'qish oqillig'i asosida ta'sir'larini bir paytda baholash'ga yordam beradi.

Natijalar nima ko'rsatadi?

Birinchi natija insult o'tgan kishi'larning umumiy o'qish oqillig'ining nazorat guruh'iga qara'nda past ekanlig'idir. Ya'ni sekin va/yoki yanada xato o'quydi. Bu umumiy o'qish tor'i zayfla'masiga ishora qiladi.

Ikkinchi natija tipik so'z qiyinchili'gi shablon'ining katta o'lchamo'li saqlangan'ligidur. Sog'lom o'qiy'uvchi'lar uchun yanada osshan bo'lgan so'zlar insult o'tgan o'qiy'uvchi'lar uchun nisbiy yanada osshan bo'lish tendentsiyasi'nda. Bu insult keyinida o'qish'ning butunlay tasodif'iy buzilmagan'ligini ko'rsatadi.

Uchinchi natija yalniz umumiy sekinlik tushuntirish'ining yeterli emaslig'idir. Nazorat guruh'idagi tipik so'z qiyinchili'gi hisob'ga ol'in'gan'dan so'n ham insult o'tgan kishi'lar'ning o'qish oqillig'i chastota tasvir qilina'ligi va muntazamlik'dan ta'sir ko'rsatish'da davom etadi. Bu ba'zi o'qish jarayonlar'ining alohida buzilgan'ligini o'ylatadi.

To'rtinchi natija subleksikal o'qish yo'li'ga nisbatandir. Insult keyinida ba'zi kishi'lar harf'lardan se'sga gitish sistema'sidan past foydalanadi. Bu kishi'larda muntazam so'zlar'ning taqdim etgan afzallik zayfroq bo'ladi. Bu fonologik o'qish jarayonlar'ining ba'zi kishi'larda ayniqsa ta'sir qolgan bo'lashligi'ni ko'rsatadi.

Beshinchi natija telafi qiluvchi ma'no destek'idir. Yanada og'ir yoki yanada farqli o'qish profil'iga ega ba'zi kishi'lar yuqori tasvir qilina'ligi so'zlar'dan yanada ko'proq foydalanadi. Ya'ni ma'no'ni aql'da yanada jonli canlandirila'digan so'zlar buzilgan harf-se's konvert'atsiyasi jarayonni qisman qo'llab-quvvatlaya'ladi.

Bu nima uchun muhim?

Ushbu tadqiqot insult keyinida o'qish buzulishlari'ni yanada aniq baholash uchun muhim xabar beradi: Har bir insult keyinida o'qish qiyinchili'gi bir xil emas. Ikkita kishi shunga o'xshash o'lchamo'li sekin yoki xato o'quy'di; lekin asosi bo'lgan bilimiy buzilma farqli bo'ladi.

Bir kishi'da o'qish tor'i umumiy ravishda sekin'la'shgan. Boshqa bir kishi'da ayniqsa harf-se's konvert'atsiyasi sistema'si zayfla'shgan. Bir boshqa'sida ma'no destek'i yanada belgilanan telafi qildi. Ushbu farq'larni ko'rish yanada kishire tayyyorlangan reabilitatsiya programmalari yaratish jihat'dan muhim.

Tadqiqot shunga o'xshash klinik baholama'da yalniz to'g'rilashriga qarashligi'ning cheklangan qolashi mumkinlig'ini ko'rsatadi. Javobiy reaktsiyasi davr'i bilan birga o'qish oqillig'iga qarashligi ham engil qiyinchili'klashni ham so'z xususiyatlari'ga duyarlashni yanada yaxshi qolasa'ladi.

Reabilitatsiyoni jihat'dan cho'zish shundaki: Insult keyinida o'qish tedavi'si birun tip bo'lmasa kerak. Ba'zi kishi'larda harf-se's mos'lash'i ishchili'n'ni yanada muhim bo'ladi. Ba'zi'larda ma'no asosidagi destek ko'rinma ta'sir'i yoki so'z tan'ma strategiya'lari yanada ko'proq hissa beradi. Ushbu farq'ning klinik mutaxassis'lar tomonidan baholanish shart.

Ehtiyot niqtalari

Tadqiqot preprint bo'lgani uchun bulgu'lar hakem baholang'idan so'n o'zgaradi. Shuning uchun natija'lar oxiriy klinik standart kabi emas ehtiyotkorlik bilan izlan'mas kerak bo'ladigan tadqiqot bulgu'lari sifatida baholanmasa kerak.

Ikkinchi ehtiyot niqtasi til bog'lam'idir. Tadqiqot Ingliz tili so'zlar'i va Ingliz tili'ning yozish-se's munosabat'lari asosida olib boril'adi. Ingliz tili notabak yozish-se's mos'lash'i jihat'dan Uzbek tili'ndan ancha farq qiladi. Uzbek tili'nda harf-se's mos'lash'i yanada muntazam bo'lgani uchun bir xil bulgu'lar Uzbek tili o'qish reabilitatsiyasi'na to'g'ridan-to'g'ri o'tkazil'masa kerak.

Uchinchi ehtiyot niqtasi pseudoword tanlash'iga nisbatandir. Tahlil'da yalniz muntazam va birun mumkin bo'lgan talaffuz'ga ega pseudoword'lar ishlatilgan. Yanada murakkab ko'p slog'li yoki bir'dan ko'proq talaffuz ehtimoli bo'lgan uydurmа so'zlar'da subleksikal o'qish buzulishlari yanada farqli ko'rino'qa mumkin.

To'rtinchi ehtiyot niqtasi bireysel farq'lichili'klar'dir. Guruh darajasida ko'rilgan o'rtacha ta'sir'lar har bir kishi'ning klinik profili'na aynan to'g'ri kelmaydi. Insult keyinida o'qish qiyinchili'gi ol'gan kishi'lar'ning baholang'i bireysel test'lar til profili lezyon xususiyat'lari va kundalik yaşa'sh ehtiyoj'lari bilan birga qilin'sa kerak.

Oxirida ushbu kontent tibbiy maslahat emas. Insult keyinida o'qish qiyinchili'gi til muammosi yoki dil muammosi'ni yaşa'digan kishi'lar professional sog'liq baholang'iga yo'naltiril'sa kerak.

Xulosa

Ushbu tadqiqot chap hemisfera insult keyinida o'qish buzilish'ining ikkita qatlamli tuzilma'ga ega bo'ladi'ganligi'ni ko'rsatadi. Bir ta'raflama'dan o'qish sistema'si umumiy ravishda sekin'la'shadi va oqillig'i pasayadi. Boshqa ta'raflama'dan belgilangan o'qish jarayonlari ayniqsa harf-se's konvert'atsiyasi va ma'no destek'i kabi mexanizmlari kishi'dan kishi'ga farqli biçim'da ta'sir qoladi.

Eng kuchliroq xabar shundaki: Insult keyinida o'qish buzilish'i yalniz "yanada past to'g'ri o'qish" muammosi emas. Qaysi so'zlar qiyin keladigi qaysi so'z xususiyatlari destek bergan'dagi va kishi'ning sog'lom o'qiy'uvchi'larni'ng tipik qiyinchali shablon'iga qanchalik o'xshagan'ligi asosli bilimiy mexanizmlashni tushunish uchun muhim.

Verianla nuqtai nazaridan ushbu tadqiqat'ning asosiy qiymati neuropsiixologik baholash'da kishire profil yondashturuv'ini kuchaytirashligi'dir. O'qish reabilitatsiyasi yalniz umumiy samaradorlig'ini oshirashlanni emas balki kishi'ning qaysi o'qish yo'lida qiyinchalash'ni tushun'ma kerak.

Manbaa va usul izohi

Ushbu kontent "Chap hemisfera insult keyinida global va jarayon-maxsus o'qish buzulishlari: Psixodilbilimsel ta'sir'lardan bulgu'lar" sarlavhali preprint tadqiqot tadqiqot'ga asoslangan. Tadqiqot chap hemisfera insult keyinida o'qish oqillig'ini psixodilbilimsel o'zgaruvchilar asosida nazorat qatnashchi'lari bilan solishtirish orqali aleksiya'ning umumiy va jarayon-maxsus qismlari'ni o'rganadi.

Ushbu kontent yagona tarjima emas; tadqiqot'ning asosiy fikri Verianla nashriyot chizig'iga mos ravishda soddalashtirilib va asl Uzbek tahrirviy maqolaga aylantirilib.