Biror mamlakatning daromadi oshganda, ta’lim va sog‘liqni saqlash xizmatlari kengayganda, siyosiy erkinliklar kuchayganda va qashshoqlik kamayganda inson kamoloti olg‘a siljiganini aytamiz. Biroq insonning o‘z fikrlari, his-tuyg‘ulari, tanasi va ayni damdagi lahzani yanada tiniqroq anglay olish (idrok etish) qobiliyati ushbu baholash tizimida qayerda joylashishi kerak?

Sebastiao Botelo Moniz Burneyning (Sebastião Botelho Moniz Burnay) Human Development as Pure Awareness nomli magistrlik dissertatsiyasi “sof ogohlik” (pure awareness) deb ataluvchi ichki qobiliyatning bugungi inson kamoloti konsepsiyalarida o‘ziga munosib o‘rin topa olish-olmasligini tadqiq etadi. Ishda sof ogohlik oddiy bedorlik holatidan farqli ravishda, ichki va tashqi voqelikka yo‘naltirilgan, tushunchalarga tayanmagan (non-conceptual), zo‘riqishsiz va maxsus amaliyotlar bilan rivojlantirilishi mumkin bo‘lgan diqqat hamda hozirgi zamonda mavjud bo‘lish holati sifatida ta’riflanadi.

Muallif ushbu tushunchani avval Fransisko Varela, Evan Tompson, Ien Makgilxrist, Edmund Gusserl, Moris Merlo-Ponti, Jak Derrida, Tomas Metsinger va Rey Kursveylning ilmiy ishlari orqali muhokama qiladi; so‘ngra Amartiya Senning “Erkinlik sifatida taraqqiyot” yondashuvi, Marta Nussbaumning “Qobiliyatlar yondashuvi” hamda Ken Uilberning “Integral nazariyasi” bilan qiyoslaydi.

Tadqiqotning asosiy xulosasi ikki darajadan iborat. Sen, Nussbaum va Uilber modellarining barchasi sof ogohlikni yuzaki ma’noda erkinlik, ichki qobiliyat yoki rivojlanish o‘lchami sifatida qabul qila oladigan tushunchaviy moslashuvchanlikka ega. Biroq muallif “paradigmatik-ontologik daraja” deb atagan chuqurroq bosqichda faqatgina Uilberning Integral nazariyasi sof ogohlik bilan to‘liq uyg‘un ekani ilgari suriladi.

Muallif fikriga ko‘ra, Sen va Nussbaum modellari insonning ichki olamiga mutlaqo yopiq emas; biroq ular tarixan ratsionalizm, moddiy sharoitlar, individual tanlov, tashqi erkinlik va oldindan belgilangan insoniy malakalarga tayanuvchi G‘arb tafakkuri chegaralarida qolib ketadi. Uilber modeli esa insonni tugallangan mavjudot emas, balki ongi rivojlanishda davom etayotgan ochiq tizim deb bilgani sababli sof ogohlikni shunchaki qo‘shimcha mahorat emas, butun kamolotni harakatlantiruvchi o‘zak qobiliyat sifatida joylashtira oladi.

Tadqiqot ushbu xulosadan kelib chiqib, 2030-yildan keyingi global taraqqiyot kun tartibi uchun “SDG 0” (Barqaror rivojlanishning nolinchi maqsadi) taklifini ishlab chiqadi. Sof ogohlikni mavjud Barqaror rivojlanish maqsadlariga shunchaki qo‘shilgan oddiy nishon emas, balki boshqa barcha maqsadlarning amalga oshish sifatini oshiruvchi poydevorga aylantirish tavsiya etiladi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, ushbu taklif muallifning normativ siyosiy g‘oyasi bo‘lib, Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan rasman qabul qilingan maqsad yoki hujjat emas.

Inson kamoloti faqat tashqi sharoitlardan iboratmi?

Zamonaviy inson taraqqiyoti yondashuvi rivojlanishni faqat aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan daromad yoki iqtisodiy o‘sish bilan o‘lchaydigan eski modellardan ancha ilgarilab ketdi. Ta’lim, sog‘liqni saqlash, siyosiy ishtirok, inson qadr-qimmati, kutilayotgan umr davomiyligi, imkoniyatlar va haqiqiy tanlov erkinligi bugun taraqqiyotning asosiy tarkibiy qismlari hisoblanadi.

Dissertatsiyaning boshlang‘ich savoli shuki, ushbu kengayishga qaramay insonning ichki hayoti hamon ikkinchi darajali bo‘lib qolmayaptimi? Muallif hozirgi taraqqiyot tizimlari asosan quyidagi sohalarga e’tibor qaratayotganini ta’kidlaydi:

• Daromad va moddiy resurslar
• Sog‘liqni saqlash va ta’lim xizmatlari
• Siyosiy va huquqiy erkinliklar
• Ijtimoiy institutlar
• O‘lchanadigan xatti-harakatlar va natijalar
• Ekologik ko‘rsatkichlar
• Siyosiy maqsadlar, indikatorlar va samaradorlik mezonlari

Bunga qarama-qarshi ravishda insoniy kechinmalarning sifati, fikrlar oqimini chetdan kuzata olish qobiliyati, ruhiy-aqliy reaksiyalardan ma’lum darajada ozod bo‘lish, tanadagi hozirlik, diqqatning sofligi va o‘zi bilan olam o‘rtasidagi munosabatni qanday his qilishi taraqqiyotning markaziy omili sifatida qaralmaydi.

Tadqiqotning da’vosi tashqi sharoitlarning ahamiyatsiz ekanligi emas. Muallif qashshoqlik, kasallik, zulm, savodsizlik va erkinliksizlikni bartaraf etishni qat’iy zarurat deb biladi. Savol shundaki, ushbu tashqi sharoitlarning o‘zi insonning butun ichki salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun kifoyami?

Tadqiqotning asosiy ilmiy savoli

Tadqiqotning bosh savoli quyidagicha:

“Inson kamoloti konsepsiyalari sof ogohlikni rivojlanish o‘lchami sifatida qay darajada o‘z ichiga sig‘dira oladi?”

Ushbu savolga uchta yordamchi savol hamrohlik qiladi:

1. Sof ogohlik nima va neyrobiologik, fenomenologik hamda kontemplativ (ichki kuzatuv) an’analarga ko‘ra uning asosiy belgilari qanday?
2. Amartiya Sen va Marta Nussbaum tomonidan ishlab chiqilgan Qobiliyatlar yondashuvi sof ogohlikni o‘zida aks ettira oladimi?
3. Ken Uilberning Integral nazariyasi kabi muqobil taraqqiyot yondashuvlari sof ogohlikni integratsiya qilish uchun qulayroq tushunchaviy resurslarni taqdim etadimi?

Bu yerda “o‘z ichiga sig‘dirish” shunchaki mavjud ro‘yxatga bitta yangi so‘zni qo‘shib qo‘yishni anglatmaydi. Muallif ikkita darajani ajratadi:

• Tushunchaviy (konseptual) uyg‘unlik: Sof ogohlik modelning mavjud erkinlik, qobiliyat, rivojlanish yoki ong kabi tushunchalari ostida ifodalanishi mumkinmi?
• Paradigmatik va ontologik uyg‘unlik: Modelning borliq, inson mohiyati va taraqqiyotning oliy maqsadi haqidagi asosiy qarashlari sof ogohlik tabiati bilan qanchalik mos keladi?

Tadqiqotning asosiy mezoni aynan mana shundadir. Muayyan model amaliy jihatdan sof ogohlikni foydali deb tan olishi mumkin, ammo uni inson mavjudligining tub asosi deb qabul qilmasligi mumkin.

Sof ogohlik qanday ta’riflanadi?

Dissertatsiya turli sohalarda “ogohlik” (mindfulness), “ong” (consciousness), “hozirlik” (presence), “diqqat” (attention) va “o‘z-o‘zini anglash” tushunchalari aralashib ketishini qayd etadi. Shu sababli muallif ishchi ta’rif ishlab chiqadi.

Ushbu ta’rifga ko‘ra sof ogohlik:

Ichki va tashqi voqelikka nisbatan oddiy bedorlikdan yuqoriroq tiniqlik va diqqat darajasi; muayyan natijaga erishish zo‘riqishiga tayanmagan, bevosita his qilinadigan, ammo amaliyot bilan rivojlantiriladigan, tushunchalardan xoli hozirlik holatidir.

Bu ta’rif sof ogohlikni oddiy hushyorlik bilan tenglashtirmaydi. Odam ko‘zlari ochiq holda o‘z ishini bajarayotgan bo‘lishi mumkin, ammo xayollar, avtomatik odatlar va ruhiy monologlar ichida mutlaqo yo‘qolib ketgan bo‘lishi mumkin. Sof ogohlik ana shu mexanik uyanishdan xalos bo‘lib, o‘z fikrlari, hislari, tanasi va atrofini to‘liq idrok etish demakdir.

Muallif ushbu ogohlikka uchta asosiy foydalar toifasini kiritadi:

Kognitiv (aqliy) o‘lcham

• Voqelikni kengroq kontekstda qabul qilish
• Fikrlarga yopishib qolish va takrorlanuvchi salbiy o‘y-xayollarning kamayishi
• Ijodkorlik va shaxsiy salohiyatning kengayishi
• Diqqatning yangi ma’lumotlarga ochiq bo‘lishi
• Qarorlarning faqat avtomatik ruhiy odatlarga tayanmasligi
• Miyadagi uzoq muddatli ijobiy neyroplastik o‘zgarishlar bilan bog‘liqligi

Axloqiy va hissiy o‘lcham

• Ichki xotirjamlik va barqaror ruhiy farovonlik
• Avtomatik hissiy reaksiyalarning pasayishi
• Vaziyatga mos va samimiy hamdardlik (shafqat)
• Boshqalar va tabiat bilan chuqur bog‘liqlik hissi
• Qadimgi ruhiy iztiroblardan xalos bo‘lish
• Qoidalarga quruq yopishib olmagan tabiiy axloqiy sezgirlik

Jismoniy va ekzistensial o‘lcham

• Tana sezgilarining uzluksiz idrok etilishi
• Aql va tana o‘rtasidagi uzilishning kamayishi
• Qotib qolgan “men” (ego) chegaralarining yumshashi
• Noaniqlik va o‘tkinchilik bilan sokin munosabat o‘rnatish
• Ichki va tashqi tajribaga to‘liq hozirlik

Ushbu xususiyatlar adabiyotlar tahlilidan umumlashtirilgan bo‘lib, muallif ularni mustaqil laboratoriya tajribalari orqali isbotlashga da’vo qilmaydi.

75-sahifadagi qisqa amaliy tajriba

Dissertatsiyaning A ilovasida o‘quvchiga qisqa bir amaliy mashq taklif etiladi. O‘quvchidan avval bir necha soniya atrofidagi barcha tovushlarni ajratmasdan eshitish, so‘ngra ko‘zni yumib, paydo bo‘ladigan navbatdagi fikrni xolis kuzatish so‘raladi.

Mashqning yakunida inson “Men shu yerdaman va ogoh ekanimni bilib turibman” degan tajribaga yo‘naltiriladi. Bu sof ogohlik nimaligini nazariy emas, bevosita his qilish uchun keltirilgan fenomenologik vositadir.

13-sahifadagi ong sxemasi

Tezisda Evan Tompson yondashuvi asosida uch bo‘g‘inli tuzilma keltirilgan:

1. Ogohlik (Awareness): Tajribada nimanidir ko‘rinadigan qiluvchi ochiqlik (yorug‘lik)
2. Idrok etilayotgan mazmun (Content): Fikrlar, obyektlar, sezgilar va tuyg‘ular
3. Kechinma subyekti (Subject): “Men”, “menga” va “meniki” deb ataluvchi shaxsiyat hissi

Bu ajratish sof ogohlikni oddiy fikrlar yoki “men bilyapman” degan ichki ovoz bilan adashtirmaslik uchun muhimdir. Ogohlik — ong mazmunidan ham, o‘sha mazmunga egalik qilayotgan soxta egodan ham kengroqdir.

Fransisko Varela: Shaxsiyatsiz va poydevorsiz tajriba

Fransisko Varelaning neyrofenomenologiyasi tadqiqotning asosiy manbalaridan biridir. Unga ko‘ra, organizm va atrof-muhit alohida tayyor narsalar emas; ular hayot jarayonida bir-birini yaratib boradi.

O‘zgarmas va mustaqil “men”ni qidirish inson iztiroblarining bosh sabablaridan biridir. Inson doimo o‘z fikrlari, ideologiyalari, mulki va ijtimoiy rollari orqali doimiy shaxsiyat yasashga intiladi.

Varela talqinidagi ogohlik (mindfulness) hayotdan chekinish emas, balki harakat paytida aql va tananing to‘liq uyg‘unlashuvidir. Bu esa qotib qolgan egoga yopishishni kamaytirib, boshqalarga nisbatan tabiiy hamdardlikni kuchaytiradi.

Evan Tompson: Fenomenal ogohlik va kirish ongi

Tompson ongning ikki turini farqlaydi:

• Kirish ongi (Access consciousness): Biror ma’lumotni bilishini so‘z bilan ifodalay olish (masalan, qonunlarni bilish).
• Fenomenal ogohlik (Phenomenal awareness): Kechinmaning ayni damdagi yashalayotgan subyektiv sifati.

Hozirgi taraqqiyot siyosati asosan birinchi turdagi ogohlik bilan ishlaydi (masalan, ekologik savodxonlik). Tadqiqot qiziqqan sof ogohlik esa axborotdan oldin keladigan ichki bevosita tajribadir.

Ien Makgilxrist: Diqqatning tabiati olamni belgilaydi

Makgilxrist miya yarimsharlari dunyoni ikki xil diqqat bilan qabul qilishini ko‘rsatadi:

• O‘ng yarimshar: Butunlik, kontekst, jonli tajriba, empatiya, munosabatlar va tana sezgilariga yo‘naltirilgan.
• Chap yarimshar: Qismlarga ajratish, tasniflash, texnik vositalardan foydalanish va qat’iy maqsadlarga yo‘naltirilgan.

Tadqiqot zamonaviy jamiyatda chap yarimsharga xos texnologik va byurokratik quvvat o‘ng yarimsharga xos axloqiy va ma’naviy yetuklikdan ancha ilgarilab ketganini, bu esa inson taraqqiyotida chuqur muvozanatsizlik tug‘dirayotganini tushuntiradi.

Gusserl va Merlo-Ponti: Fenomenologiyaning hissasi

Gusserlning epoché (qoliplardan xoli bo‘lish) usuli tajribani toza ko‘rishga yordam beradi, biroq uning ongi hamon aqliy hukmlar bilan bog‘liq. Merlo-Ponti esa ogohlikni tana darajasiga tushirib, insonning dunyoda jismonan mavjud bo‘lishini asoslaydi.

Tomas Metsinger va Rey Kursveyl bilan munozara

Fizikalist faylasuf Tomas Metsinger mustaqil ongning mavjudligini inkor etsa-da, maktablarda meditatsiyani joriy etish diqqatni jamlash uchun foydali ekanini tan oladi. Transgumanist Rey Kursveyl esa inson kamolotini faqat sun’iy intellekt va texnologiya bilan birlashish deb biladi. Tadqiqot bu qarashlarni ichki rivojlanishsiz faqat tashqi kuchni oshirish xavfi sifatida tanqid qiladi.

Amartiya Sen va Marta Nussbaum bilan taqqoslash

Amartiya Senning “Erkinlik sifatida taraqqiyot” modeli va Marta Nussbaumning “Qobiliyatlar yondashuvi” inson ichki olamiga tushunchaviy jihatdan ochiq. Ularda sof ogohlikni yangi bir “ichki qobiliyat” yoki “erkinlik” sifatida kiritish mumkin.

Biroq ularning paradigmasi insonni “ratsional tanlov qiluvchi tayyor shaxs” deb biladi. Ular taraqqiyotni asosan tashqi erkinliklar va ijtimoiy sharoitlar bilan o‘lchaydi. Shu sababli sof ogohlik ularda asosiy poydevor emas, faqat ro‘yxatdagi qo‘shimcha band bo‘lib qolaveradi.

Ken Uilberning Integral nazariyasi

Uilber modeli to‘rt chorakli tuzilishga ega:

Uilberga ko‘ra, haqiqiy taraqqiyot barcha to‘rt chorakning teng rivojlanishini talab qiladi. Shuningdek, Uilber insonni ongi doimiy kengayib boruvchi evolyutsion mavjudot deb bilgani uchun, sof ogohlik uning tizimiga to‘liq va organik ravishda mos tushadi.

Gipotezani tekshirish jadvali

“SDG 0” taklifi va ikki bosqichli siyosat

Dissertatsiya 2030-yildan keyingi global maqsadlar uchun “SDG 0” tashabbusini ilgari suradi. Bu boshqa barcha 17 ta maqsadni sifatli bajarish uchun insonlarning ichki ogohligini oshirishni ko‘zda tutadi.

Kanal A (BMT tizimidagi qisqa muddatli qadamlar):

• Mindfulness va ichki rivojlanish bo‘yicha ilmiy dalillar bazasini jamlash,
• Ichki qobiliyatlarni o‘lchovchi sifatli indikatorlarni sinovdan o‘tkazish,
• UNDP, YUNESKO va JSST qoshida ichki kamolot ishchi guruhlarini tuzish,
• Ruhiy salomatlikni mustahkamlash uchun maktab va jamoatlarda stressni kamaytirish dasturlarini joriy etish.

Kanal B (Xalqaro nodavlat harakatlar):

• Ichki taraqqiyot bo‘yicha ilmiy jurnallar va akademik kafedralar ochish,
• Tashkilotlarda ixtiyoriy, dunyoviy va madaniyatga mos ichki rivojlanish modullarini qo‘llash,
• Butan (Yalpi milliy baxt), Kosta-Rika va Inner Development Goals kabi kashshoflar koalitsiyasini kengaytirish,
• 2030-yildan keyingi BMT muzokaralarida “SDG 0” ni rasmiy kun tartibiga kiritishga erishish.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Inson taraqqiyoti bilan ong falsafasini bitta tizimda birlashtirgan.
• Ko‘p tomonlama falsafiy va neyroilmiy adabiyotlarga tayangan.
• Sen, Nussbaum va Uilber modellarini qat’iy mezonlar bilan solishtirgan.
• Majburlash emas, ixtiyoriy va dunyoviy ta’lim tamoyillarini ilgari surgan.
• Amaliy va bosqichma-bosqich siyosat mexanizmlarini ishlab chiqqan.

Tadqiqotning cheklovlari

• Tadqiqot empirik yoki eksperimental ma’lumotlarni o‘z ichiga olmaydi.
• Muallif sof ogohlikni boshidanoq mutlaq haqiqat deb qabul qilgan (falsafiy moyillik).
• Sof ogohlikni o‘lchashning aniq, universal asbobi mavjud emas.
• Tavsiya etilgan “SDG 0” BMTning rasmiy hujjati emas, magistrlik g‘oyasidir.

Manba va uslubiyot eslatmasi

Asl nomi:Human Development as Pure Awareness

Muallif: Sebastiao Botelo Moniz Burney (Sebastião Botelho Moniz Burnay)

Ilmiy rahbar: Prof. Dr. Serdar Turkeli

Muassasa: Maastrixt Universiteti / UNU-MERIT (Maastricht University / UNU-MERIT)

Dastur: M.Sc. Public Policy and Human Development, 2025/2026

Hujjat turi: Magistrlik dissertatsiyasi (93 sahifa, 24 972 so‘z)

Sana: 2026-yil 18-iyun, Maastrixt, Niderlandiya

Ushbu sharh 93 sahifalik to‘liq dissertatsiya matni, falsafiy tahlillar, solishtirma jadvallar va siyosat takliflari asosida xolis tayyorlangan.