Бир өлкөнүн кирешеси жогорулаганда, билим берүү жана саламаттык сактоо кызматтары кеңейгенде, саясий эркиндиктер күчөгөндө жана жакырчылык азайганда адам өнүгүүсүнин алдыга жылды деп айтабыз. Бирок инсанын өз ойлорун, сезимдерин, денесин жана ичинде турган учурду дагы ачык түрдө байкай алуу мүмкүнчүлүгү бул маанилендирмеде кайда жайгаштырылышы керек?

Себастиãо Ботелхо Мониз Бурнай’ын Human Development as Pure Awareness аттуу магистрдик диссертация, “таза аң-сезимдүү байкоо” катары адландырдыгы ички жөндөмнин гүнүмүзде колдонулган адам өнүгүүсү алкаклеринде өзсине герчек бир йер булуп буламайажагыны изилдөөктадыр. Диссертацияде таза аң-сезимдүү байкоо; сырадан уйаныклык хâлинден фарклы, ич жана дыш герчеклиге йөнелик йүкселмиш, түшүнүктүк эмес, мажбурлоого таянбаган жана практика менен өнүктүрүлө турган бир көңүл буруу жана катышуу хâли катары танымланмактадыр.

Йазар, бул каврамы мурда Франжисжо Варела, Еван Тхомпсон, Ыаин McGilchrist, Едмунд Хуссерл, Мауриже Merleau-Ponty, Жажqуес Деррида, Тхомас Метзингер жана Рай Курзwеил’ин изилдөөлары аркылуу төсүшмакта; ардындан Амартйа Сен’ин Эркиндик катары өнүгүү йаклашымы, Мартха Нуссбаум’ын Жөндөмдөр ыкмасы жана Кен Wилбер’ын Интегралдык теорияы менен салыштырууктадыр.

Диссертацияин негизги сонужу ики деңгээллидир. Сен, Нуссбаум жана Wилбер’ын модельлеринин үчү де саф фаркындалыгы йүзейде бир эркиндик, ички йетенек же гелишим бойуту катары кабул едебмененжек каврамсал еснеклиге сахиптир. Бирок йазарын “парадигмалык-онтологиялык деңгээл” адыны вердиги дагы дерин ашамада гана Wилбер’ын Интегралдык теорияынын таза аң-сезимдүү байкоола там ылайык экени савунулмактадыр.

Йазара боюнча Сен жана Нуссбаум’ын модельлери инсанын ич дүнйасына тамамен капалы эмес; факат тарихсел катары акылжылык, мадди кошуллар, бирейсел тандоо, тышкы эркиндик жана мурдаден танымланмыш инсан йеткинликлерине дайанан Баты ойсинин чек аралары үчүнде калмактадыр. Wилбер’ын модельи исе инсаны тамамланмыш бир варлык эмес, билинжи гелишмейе девам еден бир варлык катары гөрдүгү үчүн саф фаркындалыгы гана ек бир йетенек эмес, өнүгүшү мүмкүн кылан чапраз жана негизги бир мүмкүнчүлүк катары конумландырабилмектедир.

Диссертация бул жыйынтыктан харекетле 2030 кийинсы глобалдык өнүгүү гүндеми үчүн “SDG 0” өнерисини гелиштирмектедир. Саф фаркындалыгын учурдагы Туруктуу өнүгүү максаттарына екленен сырадан бир максат эмес, дигер максатлерин уйгуланма калитесини артыран негизги бир гелишим земини абалына гетирилмеси өнерилмектедир. Бунунла бирликте бул өнери изилдөөнын нормативдик политика теклифидир; Бириккен Улуттар Уюму тарафындан кабул едилмиш расмий бир амач же политика эмес.

Адам өнүгүүсү гана дыш дүнйадаки кошуллардан мы олушур?

Модерн адам өнүгүүсү йаклашымы, гелишмейи гана адам башына киреше же экономикалык бүйүмейле өлчен ески модельлери өнемли өлчүде ашмыштыр. Егитим, саламаттык сактоо, саясий катылым, инсан онуру, жашоо беклентиси, фырсатлар жана герчек тандоо өзгүрлүгү артык өнүгүүнын негизги компонентлери арасында гөрүлмектедир.

Диссертацияин баштапкы сорусуу, бул генишлемейе рагмен адамдын ички жашоосунын хâлâ икинжил конумда калып калмадыгыдыр. Йазар, гүнжел өнүгүү системлеринин чогунлукла шу аланлара йогунлаштыгыны алдыга коёт:

• Гелир жана мадди булаклар
• Саглык жана билим берүү кызматтары
• Саясий жана укуктук эркиндиктер
• Топлумсал курумлар
• Өлчүлебилир давранышлар жана жыйынтыклар
• Чевресел гөстергелер
• Политика максатлери, гөстергелер жана перформанс өлчөөлери

Буна каршылык инсанын денейиминин калитеси, ой акышыны көзлемлейебилме мүмкүнчүлүгү, зихинсел тепкмененрден белирли өлчүде өзгүрлешмеси, денелик катышууи, көңүл бурууинин ачыклыгы жана өзсийле дүнйа арасындаки илишкийи насыл йашадыгы өнүгүүнын борбордук бир унсууру катары еле алынмамактадыр.

Изилдөөнын иддиасы, тышкы имкâнларын өнемли олмадыгы эмес. Йазар йоксууллугун, бейтаплыгын, баскынын, билим берүүсизлигин жана саясий эркиндик ексиклигинин гидерилмесини вазкечилмез көрүүктедир. Соргуланан нокта, бул дыш кошулларын тек башына инсанын бүтүн мүмкүнчүлүгүни ортайа чыкармайа йетип йетмедигидир.

Диссертацияин негизги изилдөө суроосу

Изилдөөнын ана изилдөө суроосу шөйледир:

“Адам өнүгүүсү алкаклери саф фаркындалыгы бир гелишим бойуту катары не өлчүде барындырабилир?”

Бу соруйа үч алт сору ешлик етмектедир:

1. Таза аң-сезимдүү байкоо недир жана нөробилимсел, феноменологиялык жана созерцаниеге негизделген геленеклере боюнча негизги өзелликлери нелердир?
2. Амартйа Сен жана Мартха Нуссбаум тарафындан иштелип чыккан Жөндөмдөр ыкмасы саф фаркындалыгы барындырабилир ми?
3. Кен Wилбер’ын Интегралдык теорияы сыяктуу алтернатиф бир гелишим йаклашымы, саф фаркындалыгын бүтүнлештирилмеси үчүн дагы уйгун каврамсал булаклар суунмакта мыдыр?

Бурада “barındırmak” же “үчүне алмак” гана бир каврамын учурдагы бир листейе екленебилмеси маанисин билдирбейт. Йазар ики деңгээли бирбиринден айырмактадыр:

• Каврамсал уйум: Таза аң-сезимдүү байкоо, модельин эркиндик, йетенек, гелишим же аң-сезим сыяктуу учурдагы каврамларындан бири алтында ифаде едмененбилир ми?
• Парадигматик жана онтологиялык уйум: Моделин чындыктын не экени, инсанын не экени жана өнүгүшүн нихаи амажынын не олмасы геректиги хаккындаки негизги варсанымлары таза аң-сезимдүү байкоола ылайык мудур?

Диссертацияин ен белирлейижи айрымы будур. Бир модель саф фаркындалыгы пратик деңгэколунда кабул едебилир; бирок ону адам өнүгүүсүнин негизги герчеклиги же нихаи йөнү катары кабул едемейебилир.

Таза аң-сезимдүү байкоо насыл танымланыйор?

Диссертация, фарклы дисиплинлерде “аң-сезимдүү байкоо”, “аң-сезим”, “катышуу”, “көңүл буруу”, “өзүн аңдоо” жана “bilince erişim” каврамларынын бирбиринден фарклы анламларда кулланылдыгыны баса белгилейт. Ошондуктан йазар изилдөөнын мененрлейен бөлүмлеринде кулланмак үзере белирли бир ишлевсел таным олуштурмактадыр.

Бу таныма боюнча таза аң-сезимдүү байкоо:

Ич жана дыш герчеклиге йөнелик, сырадан уйаныклык хâлинден дагы жогорку бир ачыклык жана көңүл буруу деңгээли; белирли бир жыйынтык елде етме истегине дайанмайан, хемен фарк едмененбмененн бирок практика менен өнүктүрүлө турган, түшүнүктүк эмес бир катышуу хâлидир.

Изилдөөнын танымы саф фаркындалыгы олаган уйаныклыкла өздешлештирмез. Бир инсан көздөри ачык, ишини түзүлүшйор жана айланасинде оланлара тепки маалыматйор болушу мүмкүн; бирок ойлер, отоматик алышканлыклар жана зихинсел анлатылар үчүнде чоң өлчүде кайболмуш болушу мүмкүн. Диссертацияде таза аң-сезимдүү байкоо, бул олаган ишлевсел уйаныклыгын өтесинде кишинин ойлорун, сезимдерин, денесин жана айланасини дагы ачык түрдө фарк етмеси катары еле алынмактадыр.

Йазар бул фаркындалыга үч ана файда күмеси атфетмектедир:

Билишсел бойут

• Герчеклиги дагы кеңири баглам үчүнде алгылайабилме
• Дүшүнсел түзүлүшшканлыгын жана текрарлайыжы зихинсел өрүнтүлерин азайышы
• Йаратыжылыгын жана кишисел потансийелин генишлемеси
• Көңүл бурууин йени билгийе дагы ачык хâле гелмеси
• Карарларын гана отоматик зихинсел алышканлыклара дайанмамасы
• Мээ фаалийетиндеки щелочьы узак мөөнөтли өзгөрүүликлерле илишкмененндирмененбилмеси

Етик жана эмоционалдык бойут

• Ич хузур жана дагы истикрарлы есенлик
• Отоматик эмоционалдык тепкмененрин азайышы
• Кошула уйгун жана өзлигинден өнүккөн боорукердик
• Инсанлар жана табиятйла дагы күчтүү багланты хисси
• Ески зихинсел ажы өрүнтүлеринден белирли өлчүде өзгүрлешме
• Курала меканик бичимде баглы олмайан этикалык дуйарлылык

Беденсел жана экзистенциалдык бойут

• Беден дуйумларынын дагы мөөнөткли фарк едилмеси
• Зихин менен беден арасындаки копуклугун азайышы
• Каты бир өздүк дуйгусуунун гевшемеси
• Белирсизлик жана убактылуулукле дагы денгели илишки курулмасы
• Ич жана дыш денейим каршысында дагы жогорку катышуу

Бунлар диссертацияин литератүр сендиссертацияинден чыкардыгы өзелликлердир. Диссертация бул файдаларын тамамыны өз үреттиги денейсел маалыматлерле догруламамактадыр.

Сайфа 75’теки кыса аң-сезимдүү байкоо денейи

Диссертацияин Ек А бөлүмүнде окура кыса бир денейим алыштырмасы суунулмактадыр. Окурдан мурда айланасиндеки бүтүн сеслери биркач санийе бойунжа көңүл бурууле айырт етмеси, ардындан көздөрини капатарак ортайа чыкажак бир кийинки оййи көзлемлемеси истенмектедир.

Алыштырманын сон ашамасында кишинин “Buradayım ve farkında olduğumun farkındayım” бичиминдеки денейиме йөнелмеси өнерилмектедир. Йазар буну саф же йүкселмиш фаркындалыгын насыл хисседмененбмененжегине илишкин кыса бир ишарет катары суунмактадыр.

Бу уйгулама клиникалык бир өлчөө аражы же догруланмыш таны тести эмес. Диссертацияин каврамыны окуйужунун денейимийле илишкмененндирмек амажыйла хазырланмыш феноменологиялык бир алыштырмадыр.

Сайфа 13’теки аң-сезим схемасы

Диссертацияин 13. сайфасында Еван Тхомпсон’ын йаклашымы үч парчалы бир схемайла ачыкланмактадыр:

1. Аң-сезимдүү байкоо: Денейимде белирен шейи гөрүнүр кылан ачыклык
2. Фарк едмененн ичерик: Дүшүнжелер, неснелер, дуйумлар жана сезимдер
3. Фаркындалыгын денейимлейижиси: “Бен”, “бана” жана “benim” шеклинде курулан субъект дуйгусуу

Бу айрым, саф фаркындалыгын не бир оййле не де “Ben fark ediyorum” анлатысыйла тамамен өздеш гөрүлмемесини сагламактадыр. Диссертацияде аң-сезимдүү байкоо, фарк едмененн ичериктен жана бул ичериге сахип чыктыгыны дүшүнен өздүк тасарымындан айрылмактадыр.

Франжисжо Варела: Бенликсиз жана негизгисиз денейим

Франжисжо Варела’нын нейрофеноменологиялык йаклашымы диссертацияин борбордук булакларындан биридир. Варела’йа атфедмененн гөрүште организма менен айлана бирбиринден тамамен көз карандысыз, мурдаден хазырланмыш ики варлык эмес; жашоо сырасында каршылыклы катары бирбирини мейдана гетирен мөөнөтчлердир.

Калыжы жана өзгөрмез бир “бен” булма чабасы инсан ажысынын булакларындан бири катары йорумланмактадыр. Киши ойлери, идеоложмененри, беклентмененри, неснелери же топлумсал кимликлери аркылуу мөөнөткли сабит бир өздүк курмайа изилдөөктадыр.

Варела’нын миндфулнесс/аң-сезимдүү байкоо анлайышында амач ейлемден чекилмек эмес. Инсан, ейлем сырасында зихни жана беденийле дагы там бир бичимде учурдагы хâле гелир. Диссертация бул абалы саф фаркындалыга йакын бир үлгү катары маанилендирмектедир.

Варела’дан чыкарылан негизги жыйынтыклар шунлардыр:

• Беден жана зихин күнүмдүк жашоода чогу заман ылайык эмес.
• Аң-сезимдүү байкоо уйгуламасы кишинин өз денейиминден не кадар копук экенин гөстеребилир.
• Аң-сезимдүү байкоо каты бир бенлиге жабышууйы азалтабилир.
• Даха дуйарлы давраныш, боорукердик жана этикалык йаныт верме мүмкүнчүлүгү гелишебилир.
• Инсан дөнүшүмүнүн имкâнсыз экенин мурдаден варсаймак, гелишиме йапай бир чек ара койабилир.

Еван Тхомпсон: Аң-сезимдүү байкоо, ичерик жана өздүк айны шей эмес

Тхомпсон’ын йаклашымы, билинжи бир гана бүтүн катары көрүүк йерине аң-сезимдүү байкоо, фаркындалыгын ичериги жана денейимлейен өздүк дуйгусуу арасында айрым йапмасы себепийле өнемлидир.

Диссертацияде Тхомпсон’ын фаркындалыгы, гөрүнүмлери ачыга чыкаран жана ойден мурда ишлейебмененн бир алан катары йорумланмактадыр. Бенлик исе денейимин дышында өзгөрмеден дуран айры бир варлык эмес, аң-сезимдүү байкоо мөөнөтжинде мөөнөткли кайра курулан денейимсел бир мөөнөтчтир.

Тхомпсон айрыжа ики аң-сезим анламыны айырмактадыр:

• Еришим билинжи: Бир билгийи билдигини же бир конунун фаркында экенин сөйлейебилме
• Феноменал аң-сезимдүү байкоо: Денейимин о анда йашанмакта олан субъектл сапаттыкиги

Адам өнүгүүсү жана каму политикасы чогунлукла биринчи анламдаки аң-сезимдүү байкоола илгмененнмектедир. Өрнегин иклим өзгөрүүлиги, саламаттык сактоо риски же йуртташлык хаккы хаккында маалыматтуу олмак “farkında olmak” сажылмактадыр. Диссертацияин илгмененндиги таза аң-сезимдүү байкоо исе билгинин ичеригинден мурда гелен денейимсел ачыклыктыр.

Тхомпсон’ын актардыгы медитация жана EEG изилдөөларына дайаныларак узак мөөнөтли уйгуламайла щелочьы нөроложик өзгөримлер жана жогорку гама еткинлиги арасында илишки курулмактадыр. Бирок Тхомпсон’а атфедмененн бир дигер өнемли уйары, түздөн-түз кулланылабмененжек бир “аң-сезим өлчери” булунмамасыдыр.

Ыаин McGilchrist: Көңүл бурууин сапаттыкиги бүтүн жашооы өзгөртиребилир ми?

Диссертация, McGilchrist’ин мээ йарымкүрелери йаклашымыны адам өнүгүүсү үчүн өнемли бир түшүндүрмө катары кулланмактадыр. Бул йаклашымда саг жана сол жарым шар гана фарклы боюнчавлер йапан ики ишлем бирими эмес; дүнйайа фарклы көңүл буруу бичимлерийле йаклашмактадыр.

Диссертацияде актарылдыгы бичимийле оң жарым шар:

• Бүтүнү жана багламы алгыламайа,
• Сүреклилиге жана илишкмененре,
• Жанлы денейиме,
• Емпати жана баглылыга,
• Шимдики андаки денелик катышууе

дагы ачыктыр.

Сол йарымкүре исе парчалары сыныфландырма, неснелери кулланма, карталама жана белирли максатлере йөнелме кам көрүүындан күчтүү олмакла бирликте ашыры хâким экенинда дүнйайы меканик, жансыз жана арачсал бир түзүлүшйа индиргейебилир.

Диссертация, McGilchrist’ин бул гөрүшүнү чагдаш топлумун тышкы текноложи жана өлчөө мүмкүнчүлүгүнин, ички олгунлук жана этикалык мухакеме мүмкүнчүлүгүнөн дагы хызлы гелиштиги иддиасыйла илишкмененндирмектедир.

McGilchrist’ин билинжин мээ тарафындан үретилмедиги жана табиятнын негизги өзеллиги олабмененжеги йөнүндеки гөрүшүнүн ана акым нөробилимде төсүшмалы жана азынлыкта калан бир йаклашым экени диссертацияде ачыкча кабул едилмектедир.

Хуссерл: Феноменоложик индиргеме себеп йетерли гөрүлмүйор?

Едмунд Хуссерл’ин феноменоложиси, денейими каврамлардан мурда насыл йашадыгымызы инжелемейе йөнелик өнемли бир баштапкы ноктасыдыр. Хуссерл’ин epoché же феноменологиялык парандиссертацияе алма ыкмаи, дүнйа хаккындаки хазыр кабуллери кечижи катары аскыйа алмайы амачламактадыр.

Диссертация буна рагмен Хуссерл’ин “саф аң-сезим” же “таза эго” каврамынын өз таза аң-сезимдүү байкоо танымына тамамен уймадыгы сонужуна улашмактадыр. Чүнкү Хуссерл’ин аланы хâлâ зихинсел мөөнөтчлер, йөнелимселлик, йаргылама жана аң-сезим едимлерийле байланыштуудир.

Башка бир ифадейле феноменологиялык ыкма, саф фаркындалыга йаклашан бир инжелеме йолу сагласа да диссертацияде савунулан ойсиз жана түшүнүктүк эмес таныклык абалына бүтүнүйле улашмамактадыр.

Merleau-Ponty: Беденсел аң-сезимдүү байкоо

Мауриже Merleau-Ponty’нин феноменоложиси, билинжи гана оййе же зихне йерлештирмек йерине беденин дүнйайла курдугу йашантысал илишкийи өне чыкарыр.

Диссертация өзелликле “катышуу аланы” жана “жашооа көңүл буруу” каврамларынын таза аң-сезимдүү байкоола йакынлык ташыдыгыны жактайт. Бурадаки аң-сезимдүү байкоо, беден харекетлеринин азырынча там бичимленмемиш баштапкыларыны, агрыйы, мекâнсал йөнелими жана дүнйанын үчүнде булунма хâлини түздөн-түз хиссетмектир.

Merleau-Ponty’нин “аң-сезимдүү байкоо” сөзжүгүнү фарклы анламларда кулланмасы себепийле там жана тек маанилүү бир уйум курулмамактадыр. Буна рагмен онун денелик, ой мурдаси денейим анлайышы, саф фаркындалыгын гана зихинсел сессизлик эмес, денелик катышуу де экени гөрүшүнү дестеклейен булаклардан бири катары кулланылмактадыр.

Деррида: “Saf şimdi” менен таза аң-сезимдүү байкоо айны эмес

Жажqуес Деррида’нын елештириси, тамамен саф, донмуш жана өзсийле өздеш бир “şimdiki an” фикрине йөнеликтир. Хер ан кечмишин излерини жана гележеге йөнелик беклентмененри ташымактадыр.

Диссертация, бул елештиринин саф фаркындалыгы зорунлу катары ортадан калдырмадыгыны савунур. Чүнкү изилдөөнын таза аң-сезимдүү байкоо каврамы, заманын дурдугу же кечмиш жана келечектен арындырылмыш бир фотограф âны эмес. Сүрекли өзгөрен денейиме жабышуудан ачык калма хâлидир.

Деррида’нын изилдөөлары аң-сезимдүү байкоо пратиги же онун гелиштирмененбилирлиги үзерине түздөн-түз бир теори суунмадыгы үчүн диссертация, онун каткысыны дагы чок каврамсал чек ара койма ишлевийле еле алмактадыр.

Тхомас Метзингер: Онтоложик иддиайа каршы, уйгуламайа ачык

Тхомас Метзингер, аң-сезим жана өздүк конусуунда редукционисттик физикалисттик йаклашымын темсилжиси катары инжеленмектедир. Она боюнча калыжы бир өздүк жок; бирок бунун себепи саф, беденден көз карандысыз бир фаркындалыгын негизги герчеклик олмасы эмес, бейнин өздүк модельини олуштуран темсил мөөнөтчлеридир.

Метзингер ачысындан “farkında olduğumun farkındayım” денейими бменен башка бир темсил же зихинсел модель болушу мүмкүн. Ошондуктан саф фаркындалыгын ойден жана мээден көз карандысыз экени йөнүндеки онтологиялык иддиайы кабул етмемектедир.

Бунунла бирликте медитацияун көңүл буруу мүмкүнчүлүгүни гүчлендиребмененжегини, бирлиге бензер денейимлер йаратабмененжегини жана окулларда медитация билим берүүинин йарарлы олабмененжегини кабул етмектедир.

Бу айрым диссертация үчүн өнемлидир:

• Бир киши саф фаркындалыгын метафизик же онтологиялык йорумуну реддедебилир.
• Буна рагмен аң-сезимдүү байкоо билим берүүинин псиколожик жана егитсел йарарларыны дестеклейебилир.

Диссертацияин кыса вадели политика өнермененринин бир кысмы там катары бул ортак земине негизделет.

Рай Курзwеил: Текноложик гелишим менен ички гелишим арасындаки каршытлык

Рай Курзwеил, инсан жана макиненин бирлешежеги, биологиялык чек аралардын ашылажагы жана зекâнын олаганүстү хызла генишлейежеги текноложик келечек тасарымыйла еле алынмактадыр.

Курзwеил’ин йаклашымында аң-сезим чогунлукла субъектл денейим же айланайи алгылайарак уйгун тепки верме мүмкүнчүлүгү катары гөрүлмектедир. Текноложик системлерин гидерек кармашыклашмасыйла инсан йетенеклерини жана аң-сезим ишлевлерини таклит едебмененжеги дүшүнүлмектедир.

Диссертация, Курзwеил’ин йаклашымыны тышкы мүмкүнчүлүкнин ички аң-сезимдүү байкоотан чок дагы хызлы бүйүдүгү гелишим модельинин уч өрнеги катары йорумламактадыр. Йазарын гөрүшүне боюнча инсанлык текноложик зекâйы бүйүтүркен аң-сезимдүү байкоо, этикалык дуйарлылык жана ички бүтүнлешмейи гелиштирмезсе бул ики алан арасындаки денгесизлик деринлешебилир.

Бу жыйынтык Курзwеил’ин текноложик өнгөрүлеринин йанлышландыгы маанисин билдирбейт. Диссертация, текноложик өнүгүшүн адам өнүгүүсүнин нихаи өлчүтү катары колдонулушуна каршы фелсефи бир елештири гелиштирмектедир.

Саф фаркындалыгын өлчүлмеси себеп зор?

Каму политикасы өлчөнө турган максатлере ихтийач дуйар. Егитим жылы, гелир, бейтаплык катышы же емисйон миктары сыяктуу өзгөркенлер санысал гөстергелере дөнүштүрүлебилир. Таза аң-сезимдүү байкоо исе субъектл жана сапаттык бир денейим катары танымландыгы үчүн түздөн-түз өлчүлмеси дагы гүчтүр.

Диссертация үч түр өлчөө оласылыгындан сөз етмектедир:

Догрудан субъектл маанилендирме

• Дүшүнжелере капылма сыклыгы
• Беденсел дуйумларын мөөнөтклилиги
• Дуйгусал тепкмененрден мурда олушан фарк етме аралыгы
• Кишинин анда булунма жана денейиме ачык калма анлатысы

Нөроложик же псиколожик гөстергелер

• EEG еткинлиги
• Текрарлайыжы олумсууз дүшүнме өлчеклери
• Көңүл буруу мөөнөтклилиги
• Зихинсел түзүлүшшканлык жана көңүл буруу кечишлери

Топлумсал векил гөстергелер

• Чатышма деңгээлинин азайышы
• Иш бирлиги давранышынын артмасы
• Чевресел сорумлулук
• Багымлылык жана ашыры түкетим егилимлеринин азайышы
• Топлумсал гүвен жана тилектештик

Диссертация, бул топлумсал жыйынтыкларын саф фаркындалыгын түздөн-түз жана так өлчөөлери олмадыгыны кабул етмектедир. Чок саныда экономикалык, саясий жана күлтүрел өзгөркен айны жыйынтыклары еткмененйебилир.

Изилдөө тасарымы

Изилдөө теорик-каврамсал жана салыштыруулы бир изилдөө катары тасарланмыштыр. Үч ашамадан олушмактадыр:

1. Аналитикалык каврамын олуштурулмасы:

   Таза аң-сезимдүү байкоо нөробилим, нөрофеноменоложи, феноменоложи, акыл философиясы жана созерцаниеге негизделген геленеклер аркылуу танымланмактадыр.

2. Ана акым йаклашымын сынанмасы:

   Каврам, Амартйа Сен жана Мартха Нуссбаум’ын Жөндөмдөр ыкмасыйла каршылаштырылмактадыр.

3. Алтернатиф модельле салыштыруу:

   Кен Wилбер’ын Интегралдык теорияынын ич жана дыш өнүгүшү бирликте еле алан түзүлүшсынын дагы жогорку уйум гөстерип гөстермедиги араштырылмактадыр.

Фелсефи конум

Йазар, саф фаркындалыгы гана дилсел же күлтүрел катары олуштурулмуш бир каврам эмес, инсанларын каврамсаллаштырмасындан көз карандысыз бир денейимсел герчеклик катары кабул етмектедир.

Ошондуктан изилдөөнын онтологиялык конуму тамамен бейтарап эмес. Саф фаркындалыгын:

• Каврамсал олмайан,
• Инсан денейиминде учурдагы,
• Инсанлар арасында белирли ортак өзелликлер ташыйан,
• Уйгуламайла гелиштирмененбмененн

бир герчеклик экени баштапкы варсанымы катары бенимсенмиштир.

Билги курамы кам көрүүындан исе карма бир йаклашым кулланылмактадыр:

• Позитивист йөн: Мээ далгалары, көңүл буруу өлчөөлери жана давранышсал жыйынтыклар сыяктуу көзленебилир табылгалар
• Йорумлайыжы йөн: Биринжи шахыс денейимлери, феноменологиялык анлатылар жана сапаттык гөрүшмелер

Изилдөө мантыгы абдүктифтир. Изилдөө, фарклы дисиплинлерин кабул еттиги дүшүнүлен таза аң-сезимдүү байкоо олгусуунун адам өнүгүүсү литератүрүнде себеп борбордук бир йере сахип олмадыгыны ачыклайабмененжек ен уйгун каврамсал йоруму арамактадыр.

Ики ешик өлчүтү

Үч гелишим алкакси айрынтылы катары каршылаштырылмадан мурда ики дышлайыжы ешик өлчүтүне таби тутулмактадыр.

Биринжи ешик: Ич бойутларла ылайыклук

Модел, инсанын зихинсел же зихинсел олмайан ич денейимлерини өнүгүшүн мешру унсуурлары катары кабул едебилийор му?

Икинжи ешик: Өлчүм ыкмалеринде чогулжулук

Модел гана санысал жана тышкы өлчөөлери ми кабул едийор, же сапаттык, субъектл жана долайлы маанилендирмелере де йер ачыйор му?

Диссертацияин сонужуна боюнча Сен, Нуссбаум жана Wилбер’ын үчү де бул ики илк ешиги кечмектедир. Бирок уйумун гүжү айны эмес:

Амартйа Сен’ин Эркиндик катары өнүгүү йаклашымы

Сен’е боюнча гелишим, инсанларын маани вермек үчүн герекчелери булунан жашоолары сүрдүребилмелери үчүн сахип олдуклары герчек эркиндиктерин генишлетилмесидир.

Диссертацияин 25. сайфасындаки схема, Сен’ин йаклашымыны арачлар жана амачлар аркылуу түшүндүрмөктадыр.

Гелишимин арачлары

• Економик эркиндиктер
• Саясий эркиндиктер
• Топлумсал фырсатлар
• Шеффафлык гүвенжелери
• Коруйужу коопсуздук
• Йоксууллук, баскы жана сосйал йоксуунлук сыяктуу енгеллерин калдырылмасы

Гелишимин амачлары

• Ачлыктан жана өнленебилир бейтаплыклардан качынабилме
• Окурйазар олабилме
• Саясий жашооа катылабилме
• Өзгүрже конушабилме
• Кишинин маани вердиги варолуш жана ейлем бичимлерини герчеклештиребилмеси

Сен’ин йетенек листеси капалы эмес. Топлумлар коомдук акыл йүрүтме йолуйла йени эркиндиктери танымлайабилир. Ошондуктан саф фаркындалыгын йени бир йетенек же эркиндик катары екленмеси каврамсал ачыдан мүмкүндүр.

Диссертация, саф фаркындалыгын Сен’ин алкаксинде шу ишлевлери боюнчабмененжегини жактайт:

• Кишинин елиндеки булаклары герчек өзгүрлүге дөнүштүрме мүмкүнчүлүгүни артырма
• Отоматик давраныш өрүнтүлеринин олуштурдугу ич енгеллери азалтма
• Дегер жана мурдаликлерин дагы ачык түрдө олуштурулмасына йардым етме
• Сечим сеченеклеринин дагы кеңири жана багламсал бичимде гөрүлмесини саглама
• Ичсел бир каму малы же дестекленебилир гелишим мүмкүнчүлүгү катары ишлев көрүү

Бунунла бирликте диссертация, Сен’ин нихаи гелишим максатини “акла дайалы катары маани маалыматлен жашооы сечебилме өзгүрлүгү” бичиминде курмасыны чек аралайыжы булмактадыр. Йазара боюнча таза аң-сезимдүү байкоо, ойден мурда гелен бир ачыклык катары танымландыгындан акылжы тандоо жана тышкы эркиндик меркезли бир түзүлүшнын үчүне тамамен йерлешемемектедир.

Мартха Нуссбаум’ын Жөндөмдөр ыкмасы

Нуссбаум’ын модельи гана эркиндиктерин генишлетилмесини эмес, инсан онуруна уйгун бир жашоо үчүн хертак сахип олмасы герекен асгари йетенек ешигини танымламайы амачламактадыр.

Нуссбаум’ын он борбордук йетенеги шунлардыр:

1. Йашам
2. Беденсел саламаттык сактоо
3. Беденсел бүтүнлүк
4. Дуйулар, хайал гүжү жана ой
5. Дуйгулар
6. Пратик акыл
7. Баглылык жана топлумсал илишки
8. Дигер түрлерле илишки
9. Ойун
10. Кишинин өз айланаси үзеринде денетим курабилмеси

Диссертация, саф фаркындалыгын өзелликле дуйулар жана ой, сезимдер, практикалык акыл жана байланыштуулук йетенеклерийле йакынлык ташыдыгыны жактайт.

Нуссбаум үч йетенек деңгээли танымламактадыр:

• Темел йетенеклер: Инсанларын догуштан сахип экени баштапкы мүмкүнчүлүгү
• Ич йетенеклер: Егитим, уйгулама жана топлумсал дестекле гелиштирмененбмененн бежери жана өзелликлер
• Бирлешик йетенеклер: Ич мүмкүнчүлүкнин уйгун дыш курум жана фырсатларла бирлешмеси

Таза аң-сезимдүү байкоо, диссертацияде хем бүтүн инсанларда баштапкы мүмкүнчүлүгү катары булундугу мененри сүрүлен негизги бир йетенек хем де уйгуламайла гелиштирилдиги үчүн ички бир йетенек катары йорумланмактадыр.

Йазар айрыжа саф фаркындалыгын Нуссбаум’ын “mimarî yetenek” катары сапаттыкедиги практикалык акыл жана баглылыгын алтында кызматкер бир “мета-жөндөм” олабмененжегини алдыга коёт. Көңүл бурууин жана фаркындалыгын сапаттыкиги, дигер йетенеклерин насыл кулланылажагыны белирлейебилир.

Бунунла бирликте Нуссбаум’ын амажы чек арасыз ички гелишим эмес, инсан онуру үчүн герекли асгари ешигин гүвенже алтына алынмасыдыр. Диссертацияе боюнча асгари ешик сагландыгында Нуссбаум’ын модельи дагы мененри жана чек арасыз аң-сезимдүү байкоо өнүгүшүнин йөнү хаккында сессиз калмактадыр. Ошондуктан каврамсал уйум булунмасына рагмен парадигмалык уйум чек аралы гөрүлмектедир.

Кен Wилбер’ын Интегралдык теорияы

Wилбер’ын модельи, инсан жана топлум өнүгүшүни гана гелир, курум, текноложи же давраныш деңгэколунда инжелемез. Диссертацияин 29. сайфасындаки дөрт чейрекли шекил, хер олгунун дөрт бакыш ачысындан маанилендирилмеси геректигини көрсөтөт:

Wилбер’а боюнча герчек гелишим, бул дөрт чейрегин бирликте мененрлемесини геректирир. Текноложи жана економи гелиширкен күлтүрел жана ички олгунлук айны хызла гелишмезсе систем денгесизлешебилир.

Диссертация, Wилбер’ын өнүгүшү глобалдык бенмеркезжилигин азайышы, билинжин генишлемеси жана дагы чок инсаны, жанлыйы, багламы жана перспектифи көңүл бурууе алма мүмкүнчүлүгүнин артмасы катары танымламасыны таза аң-сезимдүү байкоола күчтүү бичимде ылайык булмактадыр.

Гелишим ашамалары жана таза аң-сезимдүү байкоо

Wилбер’ын йаклашымында бирейлер жана топлумлар фарклы гелишим ашамаларындан кечмектедир. Бирок диссертация саф фаркындалыгы бул ашамалардан бири катары танымламаз.

90. сайфадаки Шекил Ж1’де таза аң-сезимдүү байкоо, гелишим басамакларынын йанында ашагыдан йукарыйа узанан бир окла гөстерилмектедир. Шеклин вермек истедиги месаж шудур:

• Таза аң-сезимдүү байкоо гана “мененри” кабул едмененн топлумлара аит эмес.
• Хер гелишим ашамасында ортайа чыкабилир.
• Бир ашаманын сорунларынын гөрүлмесине жана бир кийинки ашамайа кечише йардым едебилир.
• Гелишим мененрледикче фаркындалыгын дагы истикрарлы бир өзеллик абалына гелмеси мүмкүндүр.

Ошондуктан диссертация саф фаркындалыгы улашылмасы герекен сон басамак эмес, бүтүн басамакларда өнүгүшү колайлаштыран чапраз бир хâл катары конумландырмактадыр.

Герчеклештирме хийераршиси менен баскы хийераршиси

Саф фаркындалыгын каму политикасыйла дестекленмеси, мамлекетин инсанлара белирли бир дүнйа гөрүшүнү же медитация бичимини зорла кабул еттирмеси рискини догурабилир.

Диссертация, Wилбер’ын ики хийерарши айрымыны бул соруна йаныт катары кулланмактадыр:

• Баскы же эгемендик хийераршиси: Үст конумдаки киши же курум, өз мааниини башкаларына зорла уйгулар.
• Герчеклештирме хийераршиси: Инсанларын өз гелишим хызларына уйгун бичимде мененрлейебилмелери үчүн герекли билим берүүсел, күлтүрел жана курумсал кошуллар олуштурулур.

Диссертацияин өнердиги йаклашым икинжи түрдүр. Инсанларын медитация йапмайа, белирли бир дине багланмайа же белирли бир метафизик гөрүшү кабул етмейе зорланмасы савунулмамактадыр. Фарклы ыкмалере гөнүллү еришим жана ички жөндөмйи гелиштирме фырсаты өнерилмектедир.

Үч модельин каврамсал сонужу

91. сайфадаки Саф Фаркындалыгы Барындырма Тести, изилдөөнын жыйынтыкларыны тек схемада жалпыактадыр.

Парадигма сой агажы

53. сайфадаки шекил, Сен, Нуссбаум жана Wилбер’ын модельлеринин фелсефи ресурстарын салыштырууктадыр.

Баты ойсийле илишкмененндирмененн булаклар

• Платон: Герчек билгинин акылла кавранмасы
• Аристотелес: Инсан табиятсынын белирли бир амажа жана йеткинлешме бичимине сахип олмасы
• Десжартес: Дүшүнен бенлигин негизги герчеклик катары алынмасы
• Ложке: Ич дүнйанын дыш денейим тарафындан бичимлендирилмеси
• Кант: Инсан онурунун акыл жана өзгүр тандооле илишкмененндирилмеси
• Адам Смитх: Рефахын үретим жана пийаса өзгөримийле гелиштирилмеси
• Дарwин: Евримин амачсыз жана мадди бир мөөнөтч катары йорумланмасы

Диссертация, Сен жана Нуссбаум’ын модельлеринин бул геленеклерден өнемли өлчүде еткмененндигини жактайт.

Wилбер’ла илишкмененндирмененн булаклар

• Хегел: Билинжин ашамалар үчүнде өзни гелиштирмеси
• Адваита Веданта: Темел чындыктын икили олмайан аң-сезим катары гөрүлмеси
• Будист геленеклер: Калыжы бенлигин булунмадыгы жана өзгүрлешменин аң-сезимдүү байкоола байланыштуу экени гөрүшү
• Сри Ауробиндо: Билинжин евримсел илке жана өнүгүшүн йөнү катары гөрүлмеси

Диссертацияин парадигмалык сонужу, Сен жана Нуссбаум’ын саф фаркындалыгы уйгулама же йетенек деңгэколунда барындырабилмесине рагмен ону чындыктын негизгии жана өнүгүшүн нихаи йөнү катары конумландырамадыгыдыр. Wилбер’ын модельи исе бул конумландырмайы өз түзүлүшсы үчүнде затен камтыйт.

Бу салыштыруунын көңүл бурууле окунмасы герекен йөнү

Изилдөөда “Баты” жана “Догу” ойси арасында түзүлүшлан айрым каты, өзгөрмез же бүтүн дүшүнүрлери капсайан бир сыныфландырма эмес. Йазар да бунларын өз эмес, егилим экенин белгилейт.

Баты фелсефесинин тамамынын гана мадди жана акылжы, Догу геленеклеринин тамамынын исе гана аң-сезимдүү байкоо меркезли экени сонужу чыкарылмамалыдыр. Диссертация белирли фелсефи сойлары салыштыруук үчүн гениш категормененр кулланмактадыр.

Адам өнүгүүсүнин таваныны фелсефи инсан анлайышы мы белирлер?

Диссертацияин ен өнемли теориялык иддиаларындан бири шудур: Бир гелишим модельинин инсанын не экенина илишкин негизги кабулү, о модельин гелишим таваныны да белирлер.

Инсан тамамланмыш, рационалдуу жана тержих йапан бир варлык катары гөрүлүрсе өнүгүшүн амажы дагы көп тандоо оланагы, хак жана дыш кошул йаратмак олур. Инсан билинжи гелишмейе девам еден жана учурдагы когнитивдик түзүлүшсынын өтесине кечебмененн бир варлык катары гөрүлүрсе гелишим ачык учлу ички дөнүшүмү де капсар.

Йазар, Сен жана Нуссбаум’ын модельлеринин илк анлайыша, Wилбер’ын модельинин исе икинжи анлайыша дагы йакын экенин жактайт.

Туруктуу өнүгүү максаттарына йөнелик елештири

Диссертация, Бириккен Улуттар Уюму Туруктуу өнүгүү максаттарынын дыш кошуллары, максатлери жана санысал гөстергелери айрынтылы бичимде дүзенледигини; бирок инсанын ички жөндөмсини түзүлүшсал бир гелишим бойуту катары меркезе алмадыгыны алдыга коёт.

Изилдөөда актарылан бир систематик инжелемейе дайаныларак SDG’лерин еткисинин чоң өлчүде сөйлемсел калдыгы жана курумларла политикаларда дагы чек аралы дөнүшүм олуштурдугу белиртилмектедир.

Йазар бул чек аралы еткийи гана финансман, йөнетим же саясий ираде ексиклигийле түшүндүрмөмактадыр. Сорунун дагы деринде, өнүгүшү тышкы арачлар жана өлчөөлер аркылуу тасарлайан парадигманын өзсинде олабмененжегини алдыга коёт.

Бу, SDG’лерин жакырчылык, ачлык, саламаттык сактоо, билим берүү же айлана максатлеринин өнемсиз экени маанисин билдирбейт. Диссертация, бул максатлерин онлары уйгулайажак бирей жана курумларын аң-сезимдүү байкоо, этикалык мухакеме жана бүтүнжүл алгы мүмкүнчүлүгү гүчлендирилмеден йетеринже дөнүштүрүжү оламайабмененжегини жактайт.

“SDG 0” не анлама гелийор?

Диссертацияин ен көңүл буруу чекижи саясат сунушу “SDG 0”дыр. Бул өнериде таза аң-сезимдүү байкоо, учурдагы максатлерин өнүне екленен йени бир сектөрел амач катары эмес, дигер бүтүн амачларын уйгуланмасыны еткмененйен негизги бир гелиштирижи катары жайгаштырылат.

“0” нумарасы шу анламы ташымактадыр:

• Таза аң-сезимдүү байкоо дигер амачлардан мурда гелен негизги мүмкүнчүлүкдир.
• Уйгулама бойунжа карар калитесини еткмененр.
• Гелишимин узак вадели йөнүнү темсил едер.
• Дигер максатлерин йерине кечмез.
• Йоксууллук, саламаттык сактоо, билим берүү жана айлана максатлерини ички бойутла тамамламайы амачлар.

Бу өнери Бириккен Улуттар Уюмунун расмий катары кабул еттиги бир максат эмес. Йүксек лисанс диссертацияинде иштелип чыккан нормативдик жана теориялык бир өнеридир.

Ики каналлы политика йаклашымы

Диссертация, Бириккен Улуттар Уюму системинин кыса вадеде саф фаркындалыгы негизги бир онтологиялык парадигма катары бенимсемесинин зор экенин кабул етмектедир. Ошондуктан өнермененр ики канала айрылмыштыр.

Канал А: Бириккен Улуттар Уюму системинин хемен уйгулайабмененжеги адымлар

1. Билимсел каныт табанынын олуштурулмасы

UNDP Инсан Гелишими Рапору Офисинин окул, саламаттык сактоо, ишйери жана фарклы топлумсал аланлардаки миндфулнесс изилдөөларыны бир арайа гетирен бир “incelemelerin incelemesini” хазырламасы өнерилмектедир.

Бу изилдөөнын шу жыйынтыклара йогунлашмасы истенмектедир:

• Инсанларын герчек йетенеклерини гелиштирме
• Өзерклик жана ейлейижилик
• Иш бирлиги
• Етик давраныш
• Зихинсел саламаттык сактоо
• Карар верме калитеси

Диссертация, бөйле бир инжелеменин саф фаркындалыгын адам өнүгүүсүнин онтологиялык негизгии экенин тек башына канытламайажагыны; бирок каму политикасы үчүн учурдагы уйгулама канытларыны бир арайа гетиребмененжегини кабул етмектедир.

2. Нител бир өлчөө аражынын гелиштирилмеси

Гөнүллү өлкөлерде ички йетенеклери маанилендирен сапаттык бир өлчөө аражынын дененмеси өнерилмектедир.

Бу арачта:

• Текрарлайыжы олумсууз дүшүнме,
• Беденсел катышуу,
• Дуйгусал тепки мурдасиндеки фарк етме мүмкүнчүлүгү,
• Иш бирлиги,
• Багымлылык өрүнтүлери,
• Ичсел жана кишмененр арасы чатышма

сыяктуу аланларын маанилендирилмеси өнгөрүлмектедир.

3. Бириккен Улуттар Уюму курумларында ич гелишим изилдөө груплары

UNDP, UNESCO жана Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму бүнйесинде ич гелишим конусуунда изилдөө груплары курулмасы өнерилмектедир. Кыса вадели уйгуламада каврамын “ruhsallık” йерине есенлик, көңүл буруу жана инсан мүмкүнчүлүгү дилийле еле алынмасы тавсийе едилмектедир.

4. Ажил зихинсел саламаттык сактоо өнлемлери

Анксийете, депресйон, интихар жана ич чатышма катышларынын жогорку экени өлкөлерде миндфулнесс жана Аң-сезимдүү байкоо Темелли Стрес Азалтма програмларынын дестекленмеси өнерилмектедир.

Йазар бул өнеринин таза аң-сезимдүү байкоо хаккындаки метафизик иддиалар кабул едилмесе бменен уйгуланабмененжегини жактайт. Тхомас Метзингер сыяктуу физикалисттик дүшүнүрлерин де көңүл буруу жана медитация билим берүүинин йарарларыны кабул етмеси бул ортак земине үлгү гөстерилмектедир.

Канал Б: Бириккен Улуттар Уюму дышындаки норм гиришимжмененринин олуштурмасы герекен түзүлүш

5. Академик догрулама системинин өзгөртирилмеси

Ич гелишим менен өнүгүү политикаларынын кесикшимине айрылмыш хакемли йайын каналлары, изилдөө күрсүлери жана үниверсителер арасы консорсийумлар курулмасы өнерилмектедир.

Диссертацияе боюнча бир конунун каму политикасы гүндемине гиребилмеси гана каныт үретилмесине эмес, ханги изилдөөларын жидди, фонланмайа маани жана йайымланабилир кабул едилдигини белирлейен академик курумлара да баглыдыр.

6. Егитим жана курумларда гөнүллү уйгуламалар

Окулларда, каму курумларында жана ишйерлеринде күлтүре жана гелишим деңгээлине уйарланмыш ич гелишим модүллери өнерилмектедир.

Бу програмларын:

• Зорлайыжы олмамасы,
• Динсел байланыштуулук геректирмемеси,
• Йаша жана күлтүре уйгун олмасы,
• Билимсел маанилендирмейе таби тутулмасы,
• Фарклы аң-сезимдүү байкоо ыкмалери арасында тандоо суунмасы

геректиги белиртилмектедир.

7. Еркен бенимсейен групларын генишлетилмеси

Йениликлерин йажылмасы курамындан харекетле топлумун болжол менен йүзде 10–25’лик эрте бенимсейен бөлүмүнүн йени норму кабул етмесинин дагы кеңири дөнүшүмү башлатабмененжеги савунулмактадыр.

Ички өнүгүү максаттары гиришими, Бутан’ын Жалпы улуттук бакыт йаклашымы, созерцаниеге негизделген билим курулушлары, билим инсанлары, сивил топлум курулушлары жана камуйа мал олмуш кишмененр оласы норм гиришимжмененри катары гөстерилмектедир.

8. 2030 кийинсы гүндемде SDG 0

Сон ашамада саф фаркындалыгын 2030 кийинсы өнүгүү гүндеминде чапраз жана негизги бир максат катары кабул едилмеси өнерилмектедир.

Өнермененн мөөнөтч:

1. Дестеклейижи мамлекетлер жана курулушлардан олушан бир коалисйон курулмасы
2. Конунун үст деңгээл узман панеллерине ташынмасы
3. Ачык изилдөө груплары жана сивил топлум истишарелери
4. Бириккен Улуттар Уюму Генел Курулу мүзакерелери
5. Улусал гөнүллү маанилендирмелере ич гелишим бойутунун екленмеси

Сайфа 92’деки политика мөөнөтжи схемасы

Шекил Ж3, өнермененрин түздөн-түз тек ашамада кабул едмененмейежегини көрсөтөт. Политика пенжересинин ачылмасы үчүн үч унсуурун бирлешмеси геректиги савунулмактадыр:

• Сорун акышы: Мевжут гелишим системинин ич бойуту ихмал еттигине илишкин кабул
• Политика акышы: Өлчүм арачлары, билим берүү програмлары жана уйгуланабилир чөзүмлер
• Сийасет акышы: Мамлекетлер, курумлар жана камуойунда уйгун дестек ортамы

Схема айны заманда йени бир нормун ортайа чыкышы, норм гиришимжмененри тарафындан йажылмасы, белирли бир ешик ноктасына улашмасы жана аягында олаган кабул едмененн бир эл аралык норма дөнүшмеси мөөнөтчлерини өнермененрле илишкмененндирмектедир.

Сайфа 93’теки пайдаш жана уйгуланабилирлик ноту

Диссертацияин сон сайфасы уйгулама мөөнөтжини үч пайдаш грубуна айырмактадыр:

1. Спонсор коалисйон:

   Бутан, Коста-Рика, Wеллбеинг Ежономй Аллианже жана Ыннер Девелопмент Гоалс гиришими сыяктуу акторлерин конуйу Бириккен Улуттар Уюму гүндемине ташымасы өнерилмектедир.

2. Уйгулама платформлары:

   UNDP Инсан Гелишими Рапору Офиси, UNESCO жана Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунүн каныт, өлчөө жана изилдөө грубу боюнчавлерини үстленмеси өнерилмектедир.

3. Норм гиришимжмененри:

   Ички өнүгүү максаттары гиришими, Жалпы улуттук бакыт курулушлары, ой өндерлери жана тефеккүр аланындаки курумларын Бириккен Улуттар Уюму дышындаки топлумсал дөнүшүмү дестеклемеси өнгөрүлмектедир.

Бу боюнчав жана бүтче өнермененри колдонулган же ресмен карарлаштырылмыш дүзкеңдикелер эмес, диссертацияин физибилите таслагыдыр.

Изилдөөнын күчтүү жактари

• Адам өнүгүүсү менен аң-сезим жана аң-сезимдүү байкоо изилдөөларыны айны изилдөө суроосунда бирлештирмектедир.
• Саф фаркындалыгы белирсиз быракмак йерине ишлевсел бир таным олуштурмайа изилдөөктадыр.
• Дестеклейижи гөрүшлерин йанында Деррида, Метзингер жана Курзwеил сыяктуу фарклы же каршыт конумлары да төсүшмактадыр.
• Сен, Нуссбаум жана Wилбер’ы айны өлчүтлерле салыштырууйа изилдөөктадыр.
• Каврамсал уйум менен парадигмалык уйум арасында ачык айрым йапмактадыр.
• Нител өлчөөлерин каму политикасындаки йерини төсүшмактадыр.
• Саф фаркындалыгы зорунлу бир гелишим ашамасы эмес, бүтүн ашамаларда ишлейебмененн чапраз мүмкүнчүлүк катары суунмактадыр.
• Кыса вадели уйгуланабилир өнермененрле узак вадели парадигма өнерисини бирбиринден айырмактадыр.
• Зорлайыжы уйгулама йерине күлтүре уйарланмыш жана гөнүллү герчеклештирме кошулларыны баса белгилейт.
• Политика өнермененрини курумлар, норм йажылымы жана гүндем олуштурма курамларыйла илишкмененндирмектедир.

Изилдөөнын негизги чектөөлөры

• Изилдөө денейсел же ампирик эмес.
• Саф фаркындалыгын адам өнүгүүсүне еткиси йени катышуучу маалыматлерийле тест едилмемиштир.
• Саф фаркындалыгын неснел жана түшүнүктүк эмес бир герчеклик экени баштапкыта кабул едилмектедир.
• Йазар изилдөөйа саф фаркындалыга олумлу йаклашарак башладыгыны кабул етмектедир.
• Булак жана алкак тандоои түм аң-сезим же адам өнүгүүсү литератүрүнү капсамамактадыр.
• Max-Neef, Доугхнут Ежономижс, Ыннер Девелопмент Гоалс жана Бутан’ын Жалпы улуттук бакыт модельи айрынтылы салыштырууйа дâхил едилмемиштир.
• McGilchrist’ин щелочьы нөробилимсел жана метафизик гөрүшлери төсүшмалыдыр.
• Wилбер’ын модельи чок капсамлы олмасы, ашама мантыгы жана билимсел дайанаклары себепийле елештирилмиштир.
• Догу жана Баты ойсине илишкин гениш сыныфландырмалар чок фарклы геленеклери бкислоталештиребилир.
• Таза аң-сезимдүү байкоола илишкмененндирмененн файдаларын тамамы айны каныт гүжүне сахип эмес.
• Миндфулнесс изилдөөларындаки кыса вадели жыйынтыклар, саф фаркындалыгын онтологиялык катары негизги герчеклик экени сонужуну канытламаз.
• Топлумсал иш бирлиги, барыш же айланасел сорумлулук сыяктуу жыйынтыклар бирчок башка өзгөркенден еткмененнмектедир.
• Саф фаркындалыгын түздөн-түз өлчүлмеси үчүн догруланмыш бир гана арач суунулмамактадыр.
• Политика өнермененринин малийети, сийаси уйгуланабилирлиги жана истенмейен жыйынтыклары айрынтылы катары модельленмемиштир.
• Мамлекет дестекли ич гелишим програмларынын күлтүрел же динсел бейтараплыгы насыл гүвенжейе алажагы там катары чөзүмленмемиштир.
• Изилдөө хакемли бир дерги макаласи эмес, магистрдик диссертациядир.

Диссертацияин йанлышланабмененжеги кошул

Йазар, мета-жөндөм иддиасыны тамамен йанлышланамаз бир метафизик өнерме катары быракмамактадыр. Бүйүк өлчекли жана узак мөөнөттүүли аң-сезимдүү байкоо програмлары мөөнөткли катары:

• Йетенеклерде гелишме йаратмазса,
• Иш бирлигини артырмазса,
• Есенлик үзеринде өлчөнө турган етки олуштурмазса,
• Диссертацияде танымланан когнитивдик жана топлумсал денгесизликлери азалтмазса

саф фаркындалыгын негизги бир мета-жөндөм экени савынын башарысыз олажагыны белгилейт.

Бу ифаде, диссертацияин келечекте ампирик катары сынанмасы герекен йөнүнү көрсөтөт.

Изилдөөнын не сөйледиги

• Адам өнүгүүсү тышкы жана ички бойутларын бирликте еле алынмасыны геректиребилир.
• Таза аң-сезимдүү байкоо ойлер, сезимдер жана беден каршысында йүкселмиш бир катышуу хâли катары танымланабилир.
• Сен, Нуссбаум жана Wилбер’ын модельлери саф фаркындалыгы каврамсал катары барындырабмененжек еснеклиге сахиптир.
• Сен жана Нуссбаум’ын модельлери саф фаркындалыгы уйгулама же йетенек катары кабул едебилир.
• Йазарын анализине боюнча гана Wилбер’ын модельи саф фаркындалыгы өнүгүшүн негизгии жана нихаи йөнү катары бүтүнлештирмектедир.
• Нител өлчөө арачлары ич өнүгүшүн маанилендирилмесинде өнемлидир.
• Аң-сезимдүү байкоо уйгуламалары зорла эмес, билим берүүсел жана курумсал фырсатлар йолуйла дестекленмелидир.
• 2030 кийинсы өнүгүү гүндеминде ич өнүгүшүн дагы күчтүү бичимде темсил едилмеси өнермененбилир.

Изилдөөнын не сөйлемедиги

• Саф фаркындалыгын бүтүн адам өнүгүүсү сорунларыны чөздүгүнү денейсел катары канытламамактадыр.
• Медитасйонун бүтүн инсанлар үчүн айны сонужу догурдугуну гөстермемектедир.
• Йоксууллук, бейтаплык, ешитсизлик же саясий баскынын гана зихинсел аң-сезимдүү байкоола чөзүлебмененжегини сөйлемемектедир.
• Дышсал өнүгүү максатлеринин терк едилмесини өнермемектедир.
• Сен жана Нуссбаум’ын модельлеринин маанисиз же кулланыламаз экенин мененри сүрмемектедир.
• McGilchrist же Wилбер’ын бүтүн гөрүшлеринин билимсел узлашма экенин сөйлемемектедир.
• Догу геленеклеринин тек жана өзгөрмез бир аң-сезимдүү байкоо анлайышына сахип экенин гөстермемектедир.
• SDG 0’ын Бириккен Улуттар Уюму тарафындан кабул едилдигини сөйлемемектедир.
• Белирли бир дин же метафизик инанжын мамлекет тарафындан бенимсенмесини өнермемектедир.
• Кыса мөөнөтли миндфулнесс еткмененринин саф фаркындалыгын чындыктын негизгии экенин канытладыгыны мененри сүрмемектедир.

Гечмиш ачысындан өнеми

Диссертация, адам өнүгүүсү ойсинин гелир меркезли модельлерден эркиндик жана йетенек меркезли модельлере кечишини өнемли бир мененрлеме катары кабул етмектедир. Бунунла бирликте модерн гелишим курамларынын инсанын ич дүнйасына илишкин фелсефи чек аралардынын Антик Йунан жана модерн Баты ойсине кадар узандыгыны жактайт.

Бу йаклашым, адам өнүгүүсү курамларыны гана политика арачлары катары эмес, инсанын жана чындыктын не экенина илишкин тарихсел варсанымлар ташыйан системлер катары окумактадыр.

Бугүн ачысындан өнеми

Изилдөө; зихинсел саламаттык сактоо сорунлары, савашлар, айланасел чек аралардын ашылмасы жана жасалма интеллект мүмкүнчүлүгүнин хызла бүйүмеси сыяктуу бир убакта сорунлары ички жана тышкы гелишим арасындаки денгесизликле илишкмененндирмектедир.

Диссертацияин гүнжел каткысы, текноложи жана курумларын гелишмесинин онлары кулланажак инсанларын көңүл буруу, этикалык мухакеме, боорукердик жана бүтүнжүл дүшүнме мүмкүнчүлүгүйле бирликте еле алынмасы геректигини савунмасыдыр.

Гележек ачысындан өнеми

Изилдөөнын өнермененри кабул едилирсе адам өнүгүүсү өлчөөлери гана инсанларын нейе сахип экенин же не йапабилдигини эмес, өз денейимлерийле насыл илишки курабилдиклерини де маанилендирмейе башлайажактыр.

Бирок бөйле бир йөн өзгөрүүлиги үчүн мурдаликле:

• Саф фаркындалыгын дагы ачык түрдө операционалдаштырылышы,
• Гечерли жана күлтүрлер арасы өлчөө арачларынын гелиштирилмеси,
• Бүйүк өлчекли узак мөөнөттүү изилдөөларын түзүлүшлмасы,
• Оласы йарарларын жана зарарларын бирликте инжеленмеси,
• Гөнүллүлүк жана ой өзгүрлүгүнүн гүвенже алтына алынмасы

герекмектедир.

Булак жана метод эскертүүсү

Изилдөөнын там өзгүн ады:Human Development as Pure Awareness

Йазар: Капакта Себастиãо Бурнай; академик дүрүстлүк бейанында там ады Себастиãо Ботелхо Мониз Бурнай катары белгиленген.

Данышман: Проф. Др. Сердар Туркели

Курум: Маастрижхт University/UNU-MERIT

Програм: М.Сж. Публиж Полижй анд Хуман Девелопмент, 2025/2026

Белге түрү: Йүксек лисанс диссертацияи

Тарих: 18 Хазиран 2026

Йер: Маастрижхт, Холланда

Өгренжи нумарасы: I6439625

Билдирмененн келиме саны: 24.972

Сайфа саны: 93

DOI: PDF’де DOI билгиси жок.

Дерги: Изилдөө бир дерги макаласи эмес.

Йайыневи: Академик йайыневи билгиси жок.

Хакемлик абалы: Хакем маанилендирмесинден кечмиш йайын статүсү догруланмамактадыр.

Изилдөөнын ыкмаи: Йапыландырылмыш тематик литератүр инжелемеси, каврамсал анализ, ичкин елештири жана салыштыруулы алкак тести пайдаланылган. Таза аң-сезимдүү байкоо мурда нөробилимсел, нейрофеноменологиялык, феноменологиялык, фелсефи жана созерцаниеге негизделген литератүр аркылуу танымланмыш; ардындан Амартйа Сен, Мартха Нуссбаум жана Кен Wилбер’ын адам өнүгүүсү модельлерийле каршылаштырылмыштыр.

Изилдөө түрү: Kuramsal-kavramsal, салыштыруулы жана абдүктиф изилдөө

Ампирик маалымат абалы: Изилдөөда йени деней, саха изилдөөсы, сурамжылоо, гөрүшме, клиникалык маалымат же статистикалык анализ жок.

Темел салыштыруу өлчүтлери:

• Ичсел инсан бойутларыйла ылайыклук
• Нител жана сандык өлчөө ыкмалерини бирликте кабул етме
• Алкаклерин негизги каврамларыйла каврамсал уйум
• Онтоложик уйум: Герчеклигин не экени
• Антроположик уйум: Инсанын не экени
• Телеоложик уйум: Гелишимин нихаи амажынын не экени

Темел жыйынтык: Диссертацияин анализине боюнча Сен, Нуссбаум жана Wилбер’ын модельлери саф фаркындалыгы каврамсал деңгээлде барындырабилмектедир. Бирок саф фаркындалыгы адам өнүгүүсүнин негизги герчеклиги жана ачык учлу нихаи йөнү катары гана Wилбер’ын Интегралдык теорияынын парадигмалык деңгээлде барындырабилдиги савунулмактадыр.

Политика сонужу: Диссертация, кыса вадеде билимсел канытларын бир арайа гетирилмесини, өлчөө арачларынын гелиштирилмесини, гөнүллү билим берүү жана зихинсел саламаттык сактоо програмларыны; узак вадеде исе саф фаркындалыгын 2030 кийинсы өнүгүү гүндеминде “SDG 0” катары еле алынмасыны өнермектедир.

Йайын маанилендирмеси: Изилдөөнын жыйынтыклары, хакемли ампирик бир изилдөөнын так табылгалары катары эмес, белирли булак тандооине жана фелсефи баштапкы варсанымларына дайанан жогорку лисанс деңгэколундаки теориялык бир аргүман катары маанилендирилмелидир.

Бу Түркче макала, йүкленен диссертацияин ана метни, академик дүрүстлүк бейаны, сойут бөлүмү, изилдөө сорулары, литератүр инжелемеси, ыкма түшүндүрмөсы, үч гелишим алкаксинин каршылаштырылмасы, политика өнермененри, дестеклейижи таблолар жана 90–93. сайфалардаки шекиллер инжеленерек хазырланмыштыр. Диссертацияде булунмайан бир денейсел жыйынтык же дыш булаклы билимсел иддиа екленмемиштир.