Mahalliy va noanʼanaviy yem manbalari ushbu tadqiqotda kichik shahar choʻchqachilik xoʻjaliklarida tijorat yemiga muqobil yoki qoʻshimcha sifatida ishlatiladigan oshxona chiqindilari, qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoati yon mahsulotlari, meva-sabzavot chiqindilari, donlar, dukkaklilar va xoʻjalikda tayyorlangan aralashmalardir. Tadqiqot Cape Metropole hududidagi 50 kichik choʻchqachilik xoʻjaligidan yigʻilgan 82 yem namunasining mavsumiy mavjudligi va oziq moddalari tarkibini baholadi. Namunalarning 54 tasi qishda, 28 tasi yozda yigʻilgan; quruq modda, xom protein, xom tola, efir ekstrakti, kul, yalpi energiya, tanlangan namunalarda aminokislotalar va minerallar laboratoriya usullari bilan tahlil qilingan.

Yem toifalarining mavjudligi mavsum bilan bogʻliq deb topildi. Yozda meva chiqindilari %35,7 bilan eng ko‘p uchraydigan toifa bo‘lgan bo‘lsa, qishda nonvoyxona chiqindilari va don guruhi alohida-alohida %18,5 bilan ajralib turgan. Meva va sabzavot chiqindilari ko‘pincha quruq modda miqdori past va tolasi yuqori bo‘lgan; go‘sht yoki sut mahsulotlari bo‘lgan oshxona chiqindilari va dukkakli tarkibli nonvoyxona mahsulotlari esa yog‘ va energiya ko‘rsatkichlari yuqoriroq bo‘lgan. Yozda soya + sut aralashmasi, ismaloq va Russian sausage chiqindisi; qishda esa quruq tijorat yemi, soya + baliq uni aralashmasi va muzqaymoq + pishloq aralashmasi yuqori proteinli variantlar qatorida bo‘lgan.

Tadqiqot ushbu mahalliy yem manbalaridan xoʻjalikka xos, arzon va muvozanatlangan uy sharoitida tayyorlanadigan ratsionlarni ishlab chiqishda foydalanish mumkin degan xulosaga keladi. Biroq tadqiqot oziqlantirish tajribasi emas. Yemlarning haqiqiy hayvon ko‘rsatkichlari, yem isteʼmoli, o‘sish, karkas yoki go‘sht sifati va xavfsizlikka taʼsiri sinovdan o‘tkazilmagan. Shu sababli oziq profili bir xomashyoni bevosita va cheklanmagan holda xavfsiz ratsionga aylantirish mumkinligini anglatmaydi.

Tadqiqot muammosi nega muhim?

Choʻchqa yetishtirishda yem umumiy ishlab chiqarish xarajatlarining katta qismini tashkil qilishi mumkin. Kichik xoʻjaliklar uchun tijorat yemining narxi va sifatli yemning yil bo‘yi muntazam topilmasligi hayvonlarni ehtiyojlariga mos tarzda muvozanatli oziqlantirishni qiyinlashtirishi mumkin. Shu sababli fermerlar oshxona qoldiqlari, oziq-ovqatni qayta ishlash yon mahsulotlari, sabzavot va meva chiqindilari, don yon mahsulotlari yoki uyda tayyorlangan aralashmalar kabi arzonroq va mahalliy manbalarga murojaat qilishi mumkin.

Bu yondashuvning asosiy muammosi “mavjud har qanday chiqindi yemdir” tarzida baholab bo‘lmasligidir. Yem manbasining faqat mavjud bo‘lishi yetarli emas. Yem yetarli quruq modda, energiya, protein, aminokislota va mineral taʼminlashi; ortiqcha tola yoki yog‘ sababli samaradorlikni cheklamasligi va haqiqiy oziqlantirish sharoitida xavfsiz bo‘lishi kerak.

Tadqiqotdagi ilmiy bo‘shliq aynan shu nuqtada. Cape Metropole hududidagi kichik shahar choʻchqachilik xoʻjaliklarida ishlatiladigan ko‘plab mahalliy yem xomashyolarining mavsumiy mavjudligi ham, batafsil oziq profili ham yetarlicha maʼlum emas. Tadqiqot yem byudjeti va yanada muvozanatli xoʻjalik ichidagi ratsionlarni loyihalash uchun ushbu bilim bo‘shlig‘ini kamaytirishni maqsad qilgan.

Mavsum Mahalliy Choʻchqa Yemi Manbalarining Mavjudligini Qanday Oʻzgartirdi?

Yoz mavsumida meva chiqindilari yaqqol ajralib turgan bo‘lsa, qish mavsumida nonvoyxona chiqindilari va donlar yuqoriroq ulushga yetgan; xi-kvadrat tahlili yem toifasi bilan mavsum o‘rtasida statistik bog‘liqlik borligini ko‘rsatgan, ammo namuna turlari va takrorlar soni mavsumlar o‘rtasida teng bo‘lmagani uchun tadqiqot bu maʼlumotlarni klassik ikki mavsumli ANOVA dizayni sifatida tahlil qilmagan.

Manbaning 1-rasmida mavsum bilan yem toifasi o‘rtasidagi bog‘liqlik uchun \(\chi^2=18{,}5543\), \(P=0{,}0463\) va \(\phi_c=0{,}3822\) qayd etilgan. \(P=0{,}0463\) qiymati tadqiqot qo‘llagan %5 chegaradan past va toifa taqsimoti mavsumdan mustaqil degan gipotezaga qarshi dalil sifatida baholangan.

Biroq bu natija “muayyan yem har yoz yoki har qishda albatta aynan bir xil ulushda topiladi” degani emas. Namunalar maʼlum xoʻjaliklardan va maʼlum ikki vaqt nuqtasida yigʻilgan; mahalliy oziq-ovqat isteʼmoli, taʼminot zanjiri, fermerlarning kirish imkoniyati va mavsumiy sharoitlar boshqa yillarda farq qilishi mumkin.

Yozgi PCA nimani ko‘rsatdi?

Yozgi namunalarning asosiy komponentlar tahlilida F1 va F2 birgalikda umumiy dispersiyaning %81,5 qismini tushuntirgan. F1ning o‘zi %65,8 ulush bilan asosan energiya/yog‘ o‘qidir. Efir ekstrakti, yalpi energiya, hazm bo‘ladigan energiya va metabolizatsiyalanuvchi energiya bir yo‘nalishda guruhlangan bo‘lsa; xom tola va kul qarama-qarshi yo‘nalishda joylashgan.

Bu tuzilma yog‘ va energiyasi yuqori yemlar bilan tola/kuli yuqori yemlar oziqaviy jihatdan qarama-qarshi uchlarda joylashishini ko‘rsatadi. Oshxona chiqindilari va ayrim nonvoyxona yon mahsulotlari energiya tomonida; mevalar va ayrim donlar esa tolaliroq va energiyasi pastroq tomonda guruhlangan.

Qishki PCA nimani ko‘rsatdi?

Qishki tahlilda F1 %59,4, F2 taxminan %23,5 va ikki omil birgalikda taxminan %82,8 dispersiyani tushuntirgan. Birinchi o‘q yana energiya/yog‘ farqini ifodalagan. Biroq ikkinchi o‘qda xom protein, tola va kulning o‘xshash yo‘nalishda yuklanishi ayrim qishki yemlarda bir vaqtning o‘zida protein hamda tola/kul miqdori yuqoriroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatgan.

Qishki namunalarda sabzavot va dag‘al yemlar energiyasi past-tolasi yuqori tomonda; ayrim nonvoyxona mahsulotlari va oshxona chiqindilari esa energiyasi yuqori tomonda joylashgan. Sut mahsuloti yon mahsulotlari PCAda aniq yuqori energiyali chekka qiymatlar sifatida ko‘ringan.

Mahalliy Yem Chiqindilaridan Muvozanatli Choʻchqa Ratsionida Foydalanish Mumkinmi?

Tadqiqotning kimyoviy tahlillari ko‘plab mahalliy xomashyolar energiya, protein, aminokislota yoki minerallar jihatidan qimmatli bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi; biroq bitta xomashyoning protein yoki energiyasi yuqori bo‘lishi uning muvozanatlangan ratsion ekanini anglatmaydi va xavfsiz foydalanish hayvon ehtiyoji, quruq modda, tola, yog‘, aminokislota muvozanati, mineral zichlik va haqiqiy oziqlantirish xavfsizligini birgalikda baholash orqali amalga oshirilishi kerak.

Quruq modda nega muhim?

Quruq modda yemdan suv chiqarilgandan keyin qoladigan qismdir. Ikki yem bir xil ho‘l vaznga ega bo‘lsa ham, suv miqdori turlicha bo‘lsa, haqiqiy oziq moddalari miqdori sezilarli farq qilishi mumkin. Shu sababli protein, tola, yog‘, aminokislota va mineral natijalarining muhim qismi quruq modda asosida baholangan.

Yozda tijorat yemlari, don yon mahsulotlari va dukkaklilar taxminan %87-91 quruq modda saqlagan bo‘lsa, meva va sabzavot chiqindilari taxminan %4-25 oralig‘ida qolgan. Qishda ham xuddi shunday tijorat yemlari, donlar va dukkaklilar %86-90 atrofida quruq modda saqlagan, yangi sabzavot, meva va dag‘al yemlarning quruq moddasi esa pastroq bo‘lgan.

Past quruq modda xomashyo yaroqsiz degani emas; biroq yuqori suv miqdori saqlash, tashish va buzilish nuqtai nazaridan muhimdir. Tadqiqot ayniqsa quritish yoki siloslash kabi saqlash texnologiyalariga kirish cheklangan kichik xoʻjaliklarda yangi mahsulotlar buzilish xavfini tug‘dirishi mumkinligini muhokama qiladi.

Protein jihatidan ajralib turgan yemlar

Yoz mavsumida eng yuqori xom protein qiymatlaridan ayrimlari soya + sut aralashmasida %48,3, ismaloqda %33,6 va Russian sausage chiqindisida %31,3 sifatida o‘lchangan.

Qish mavsumida quruq tijorat yemi taxminan %34,7, soya + baliq uni aralashmasi %32,9 va muzqaymoq + pishloq aralashmasi %31,3 xom protein saqlagan.

Biroq xom proteinning o‘zi protein sifatini belgilamaydi. Proteinning aminokislota tarkibi va ayniqsa choʻchqa oziqlantirishda cheklovchi aminokislotalar miqdori ham muhimdir.

Tola jihatidan ehtiyotkorlik talab qiladigan yemlar

Meva, sabzavot va dag‘al yem namunalarining sezilarli qismi %10 dan ortiq xom tola saqlagan. Manba tolasi yuqori yemlar choʻchqalarda yem isteʼmoli, o‘sish, karkas chiqimi va iqtisodiy samaradorlikka salbiy taʼsir qilishi mumkinligini adabiyotlar asosida muhokama qiladi.

Shu sababli sabzavot va meva chiqindilarining vitamin, mineral yoki ayrim protein afzalliklari mavjudligi ularni ratsionga cheklanmagan miqdorda qo‘shish mumkinligini anglatmaydi.

Energiya va yog‘ jihatidan ajralib turgan manbalar

Go‘sht tarkibli oshxona chiqindilari va dukkakli tarkibli ayrim nonvoyxona yon mahsulotlarida efir ekstrakti taxminan %16-34, yalpi energiya esa taxminan 20-24 MJ/kg darajasiga yetgan.

Yuqori energiya zichligi foydali bo‘lishi mumkin; biroq tadqiqot %12 dan yuqori efir ekstrakti konsentratsiyalarida yem isteʼmoli va samaradorlik nuqtai nazaridan ehtiyot bo‘lish kerakligini adabiyotlar kontekstida taʼkidlaydi. Shu sababli yuqori yog‘ avtomatik tarzda yaxshiroq yem degani emas.

Aminokislota muvozanati

Har ikki mavsumda ham leytsin eng ko‘p asosiy aminokislotalardan biri, metionin esa eng cheklovchi asosiy aminokislota sifatida aniqlangan.

Yozda soya + sut aralashmasi; gistidin %0,74, arginin %2,39, treonin %1,59, lizin %2,06, valin %2,25, izolösin %2,31, leytsin %3,63 va fenilalanin %2,27 kabi yuqori qiymatlarni ko‘rsatgan.

Qishda quruq tijorat yemi gistidin, arginin, treonin va lizin jihatidan; muzqaymoq + pishloq aralashmasi esa metionin, valin, izolösin, leytsin va fenilalanin jihatidan ajralib turgan.

Tadqiqotga ko‘ra faqat Russian sausage chiqindisi, soya + sut aralashmasi, quruq tijorat yemi, muzqaymoq + pishloq aralashmasi, wrap chiqindisi va soya + baliq uni aralashmasi pigletlar uchun lizin, metionin va treoninga bo‘lgan ehtiyojning uchalasini birga qondira oladigan profillarga ega.

Mineral profili

Yozgi namunalarda ismaloq magniy, kaliy, kalsiy va oltingugurt bo‘yicha ajralib turgan. Russian sausage yuqori natriy, soya + sut aralashmasi esa yuqori fosfor ko‘rsatgan.

Qishki namunalarda pizza xamiri natriy, bug‘doy kepagi magniy va fosfor, pomidor kaliy, petrushka kalsiy va tarvuz oltingugurt bo‘yicha yuqori qiymatlarga yetgan.

Yozgi ismaloqda temir 650 mg/kg quruq modda darajasigacha ko‘tarilgan. Tijorat grower pelletlarida mis va rux yuqori o‘lchangan. Manba baholashiga ko‘ra mineral tahlil qilingan yemlar temir va marganesga bo‘lgan ehtiyojni katta darajada qondira olgan, yuqori rux talabi esa cheklanganroq yem manbalari tomonidan qondirilgan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot hududi

Namunalar Cape Metropole hududidagi IthembaLab, Khayelitsha, Mfuleni, Penhill va Strand deb ataladigan besh tadqiqot hududidagi kichik shahar choʻchqachilik xoʻjaliklaridan yig‘ilgan.

Western Cape Department of Agriculture qaydlarida bu hududlarda jami 383 choʻchqa ishlab chiqaruvchisi mavjud edi. Tadqiqotga yem namunasi taqdim etish uchun har bir tadqiqot hududidan 10 tadan, jami 50 xoʻjalik kiritilgan.

Xoʻjaliklarni tanlashda ishlab chiqaruvchining mavjudligi va tadqiqotda ishtirok etish istagi rol o‘ynagan. Maʼlumot yig‘ish davridagi Afrika choʻchqa vabosi tarqalishi ayrim ishlab chiqaruvchilarning qatnashishiga to‘sqinlik qilgan; ayrim xoʻjaliklarda esa barcha choʻchqalar yo‘qotilgani sababli yem namunasi olinmagan.

Namuna yig‘ish

Jami 82 yem namunasi yig‘ilgan:

Quruq yemlardan 0,5 kg, nam yemlardan 1,0 kg namuna olingan. Namunalar yorliqlangan plastik paketlarga yig‘ilgan va muz solingan sovutkich qutisida Stellenbosch University oziqlanish laboratoriyasiga olib borilgan.

Namuna tayyorlash

Laboratoriyada yem namunalari tortilgan, 60 °C da doimiy vaznga yetguncha quritilgan va 2 mm elakli Centrotec® bolg‘ali tegirmon yordamida maydalangan.

Barcha namunalarda asosiy kimyoviy tarkib va yalpi energiya tahlil qilingan. Mineral tahlil kul miqdori ≥%5 bo‘lgan, aminokislota tahlili esa xom protein miqdori ≥%15 bo‘lgan tanlangan namunalarda o‘tkazilgan. Bu tanlov xarajat samaradorligi maqsadida qo‘llangan.

Asosiy oziq tahlili

Oziq tahlillari ikki takrorda bajarilgan.

Mineral tahlili

Maydalangan namunalardan 300 mg olingan; konsentrlangan %65 nitrat kislota va %37 xlorid kislota bilan mikroto‘lqinli parchalanish qo‘llangan. Vodorod peroksid azotli bug‘larni chiqarib yuborish uchun ishlatilgan.

Makrominerallar sifatida kalsiy, magniy, fosfor, kaliy, oltingugurt va natriy; mikrominerallar sifatida alyuminiy, bariy, bor, xrom, mis, temir, nikel, stronsiy va rux ICP-AES bilan o‘lchangan.

Aminokislota tahlili

Aminokislota tahlili uchun 100 mg namuna 0,5 mL 6 M xlorid kislota bilan gidroliz qilingan. Derivatizatsiya AccQFluor reagentlari bilan amalga oshirilgan va L-Norvaline standart sifatida ishlatilgan.

Barqarorlashtirilgan namunadan 1 µL, 60 °C da ishlaydigan Waters UltraTag C18 ustuniga yuborilgan; aminokislotalar UPLC-PDA tizimi bilan ajratilib, ushlanish vaqtlariga ko‘ra aniqlangan. MassLynx V4.1 2011 dasturi kalibrlash egri chiziqlari va konsentratsiya hisoblarida ishlatilgan.

Energiya baholash tenglamalari

Manbaning 2-rasm va 3-rasm izohlarida PCAga kiritilgan hazm bo‘ladigan energiya va metabolizatsiyalanuvchi energiya o‘zgaruvchilari uchun quyidagi tenglamalar berilgan:

\[ DE_1 = 1.161 + (0.749 \times GE) - (4.3 \times ash) - (4.1 \times CF) \]

\[ DE_2 = 4.168 - (9.1 \times ash) + (1.9 \times CP) + (3.9 \times EE) - (3.6 \times CF) \]

\[ ME_1 = (1 \times DE_1) - (0.68 \times CP) \]

\[ ME_2 = 4.194 - (9.2 \times ash) + (1 \times CP) + (4.1 \times EE) - (3.5 \times CF) \]

DE hazm bo‘ladigan energiyani, ME metabolizatsiyalanuvchi energiyani, GE yalpi energiyani, ash kulni, CF xom tolani, CP xom proteinni va EE efir ekstraktini ifodalaydi.

Manba rasm izohida DE/ME natijalarini “kcal/kg” deb belgilaydi, GE esa asosiy jadvallarda MJ/kg, CP/CF/EE/kul esa quruq modda foizi sifatida qayd etiladi. Maqola ushbu tenglama masshtablari o‘rtasidagi birlik konversiyasini rasm izohida alohida ko‘rsatmagani uchun Verianla qiymatlarni qayta hisoblamagan yoki tenglama koeffitsiyentlarini o‘zgartirmagan.

Statistik tahlil

Tahlillar SAS 9.4 yordamida bajarilgan. PROC FREQ yoz-qish yem mavjudligi chastotalarini, xi-kvadrat testi mavsum bilan yem toifasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni, PROC MEANS esa o‘rtacha qiymatlar va standart og‘ishlarni hosil qilish uchun ishlatilgan.

Oziq o‘zgaruvchilari o‘rtasidagi munosabatlar va yem guruhlari naqshlarini o‘rganishda asosiy komponentlar tahlili qo‘llangan.

Ayrim yemlar faqat bitta xoʻjalikda yoki faqat bitta mavsumda topilgani va takrorlar soni mavsumlar o‘rtasida teng bo‘lmagani uchun tadqiqot dispersiya tahlilidan foydalanmagan.

Oziq Profili Yemning Xavfsiz va Samarali Ekanini Isbotlaydimi?

Yo‘q. Kimyoviy oziq profili xomashyoning energiya, protein, aminokislota va mineral salohiyatini ko‘rsatadi; bu tadqiqot esa haqiqiy choʻchqalarda yem isteʼmoli, hazm bo‘lishi, o‘sish, yem konversiyasi, toksikologik yoki mikrobiologik xavfsizlik, karkas chiqimi va go‘sht sifati bo‘yicha nazoratli oziqlantirish tajribasi o‘tkazmagani sababli ushbu natijalar real foydalanish samaradorligining bevosita dalili emas.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

Mahalliy ravishda mavjud bo‘lgan ko‘plab dukkakli, sabzavot, go‘sht va sut mahsulotlariga asoslangan yem xomashyolari muhim protein, aminokislota yoki mineral manbalaridir.

Go‘sht yoki sut mahsuloti bo‘lgan oshxona chiqindilari va dukkakli tarkibli ayrim nonvoyxona chiqindilari yuqori energiya salohiyatiga ega.

Yem toifalarining mavjudligi yoz va qish o‘rtasida o‘zgaradi.

Mahalliy xomashyolarning laboratoriya oziq profillari xoʻjalikka xos arzon va muvozanatlangan ratsionlarni ishlab chiqish ishlariga asos bo‘lishi mumkin.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

Tadqiqot bu yemlar haqiqiy xoʻjalik sharoitida o‘sishni oshirishini isbotlamaydi.

Tadqiqot mahalliy chiqindilarning barchasi mikrobiologik yoki toksikologik jihatdan xavfsiz ekanini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqot muayyan uyda tayyorlangan ratsion tijorat yemidan yaxshiroq ekanini sinovdan o‘tkazmagan.

Tadqiqot arzon ratsionlarning haqiqiy pul xarajatini hisoblaydigan optimallashtirish tajribasi o‘tkazmagan.

Natijalar Cape Metropole hududida o‘rganilgan xoʻjaliklarga asoslangan; imkoniyatga asoslangan namuna olish va kam takrorlar sababli boshqa hududlarda xuddi shu oziq va mavjudlik tuzilmasi paydo bo‘lishini taxmin qilib bo‘lmaydi.

Asosiy cheklovlar

Mualliflar ko‘rsatgan tadqiqotning asosiy cheklovi takrorlar sonining kamligidir. Ayrim manbalar faqat bitta xoʻjalikda yoki faqat bitta mavsumda mavjud bo‘lgan.

Namuna olish imkoniyat/qulaylik asosidagi elementni o‘z ichiga olgani uchun barcha kichik shahar choʻchqachilik xoʻjaliklarini ifodalash kuchi cheklangan.

Afrika choʻchqa vabosi tarqalishi tadqiqot davomida fermerlarning ishtiroki va ayrim xoʻjaliklardan namuna olish imkoniyatiga taʼsir qilgan.

Mineral va aminokislota tahlillari barcha 82 namunaga emas, avvaldan belgilangan kul va xom protein chegaralaridan o‘tgan tanlangan namunalarga qo‘llangan.

Tadqiqot ikki namuna olish davrini taqqoslaydi; mualliflar mavsumiy o‘zgarishni batafsilroq tushunish uchun uzunlamasiga tadqiqotlarni tavsiya qiladi.

Kelajak tadqiqotlari zarurati

Mualliflar mahalliy yem xomashyolarining xavfsizligi va haqiqiy oziqlantirish qiymatini nazoratli tadqiqotlarda baholashni tavsiya qiladi. Bu baholash ayniqsa go‘sht ishlab chiqarish va go‘sht sifatiga taʼsirlarni qamrab olishi kerak.

Uzunlamasiga tadqiqotlar bir xil yem manbalari yil davomida qachon va qancha miqdorda mavjud bo‘lishini yanada ishonchli tasvirlashi mumkin.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Nutrient profiling of locally available pig feed resources on small-scale farms in the Cape Metropole, South Africa

Mualliflar: R.M. Mathobela; F. Semwogerere; O.C. Chikwanha; C.L.F. Katiyatiya; A.H. Molotsi; M.C. Marufu; P.E. Strydom; C. Mapiye.

Corresponding author: C. Mapiye.

Tashkilotlar: Department of Animal Sciences, Faculty of AgriSciences, Stellenbosch University; Western Cape Department of Agriculture; Animal Resources Research Program, Abi ZARDI, National Agricultural Research Organization, Uganda; Department of Veterinary Tropical Diseases, Faculty of Veterinary Sciences, University of Pretoria.

Jurnal: South African Journal of Animal Science.

Nashriyotchi: South African Society for Animal Science.

Jild / son / sahifa: 56(2), 10-38.

Yuborilgan sana: 11 Sentabr 2025.

Qabul qilingan sana: 7 Dekabr 2025.

Nashr sanasi: 5 Fevral 2026.

DOI: 10.17159/sajas.v56i02.01.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan original tadqiqot maqolasi.

Taqriz: Jurnalning amaldagi siyosati single-blind peer review va kamida ikki ekspert bahosini nazarda tutadi.

Litsenziya: PDF “Creative Commons Attribution 4.0 South African Licence” iborasidan foydalanadi va CC BY 4.0 shartlari bo‘yicha, manba ko‘rsatilgan holda nusxalash, tarqatish va moslashtirishga ruxsat beradi. Amaldagi rasmiy maqola sahifasi litsenziyani Creative Commons Attribution 4.0 International sifatida ko‘rsatadi.

Tadqiqot dizayni: Mahalliy yem mavjudligini namuna olish + laboratoriya oziq profillash + mavsumiy chastota tahlili + asosiy komponentlar tahlili.

Xoʻjaliklar soni: 50.

Jami yem namunasi: 82; 54 qish, 28 yoz.

Namuna olish: Imkoniyat/qulaylik asosidagi namuna olish bilan census yondashuvi kombinatsiyasi.

Tahlil takrorlari: Oziq tahlillari duplicate tarzida bajarilgan.

Etik ruxsatlar: Stellenbosch University Research Ethics Committee on Social, Behavioural and Education Research — REC-2020-17285; Biosafety and Environmental Ethics — BEE-2020-18654; South African Department of Agriculture, Land Reform and Rural Development — 12/11/1/4/1/1835 HP.

Moliyalashtirish: South African Pig Producers' Organisation; Stellenbosch University Division of Social Impact; Technology Innovation Agency orqali Red Meat Research and Development South Africa.

Maʼlumotlar mavjudligi: Amaldagi rasmiy jurnal qaydi maʼlumotlar rasmiy repositoryga joylashtirilmaganini, corresponding authordan so‘rab olish mumkinligini bildiradi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Muallif hissalari: R.M. Mathobela — maʼlumotlar kuratsiyasi, formal tahlil va dastlabki qoralama; F. Semwogerere, O.C. Chikwanha va C.L.F. Katiyatiya — maʼlumotlar kuratsiyasi va ko‘rib chiqish/tahrirlash; A.H. Molotsi, M.C. Marufu va P.E. Strydom — maslahat/nazorat, ko‘rib chiqish/tahrirlash va moliyalashtirishni jalb qilish; C. Mapiye — konseptualizatsiya, nazorat, ko‘rib chiqish/tahrirlash va moliyalashtirishni jalb qilish. Barcha mualliflar yakuniy matnni tasdiqlagan.

Manbadagi eʼtibor talab qiladigan jihatlar

PDF litsenziya satrida “Creative Commons Attribution 4.0 South African Licence” iborasi ishlatilgan, amaldagi rasmiy maqola sahifasida esa “Creative Commons Attribution 4.0 International License” ko‘rsatilgan. Har ikkala qayd ham manba ko‘rsatilgan holda ochiq qayta foydalanishni qo‘llab-quvvatlaydi; Verianla litsenziyani PDF va amaldagi jurnal qaydi o‘rtasidagi farqni saqlagan holda ko‘rsatadi.

2-rasm va 3-rasm izohlarida berilgan DE/ME baholash tenglamalari natijasi kcal/kg deb belgilangan, GE esa asosiy kimyoviy tarkib jadvallarida MJ/kg, boshqa kirishlar esa quruq modda foizi sifatida qayd etilgan. Manba ushbu masshtablar konversiyasini tegishli rasm izohida alohida ko‘rsatmaydi. Shu sababli tenglamalar manbada yozilgan shaklda saqlangan va yangi sonli hisob-kitob qilinmagan.

Yem namunalari va takrorlar soni mavsumlar o‘rtasida teng emas. Shu sababli mualliflar ANOVA qo‘llamagan va mavsumiy mavjudlikni chastota/xi-kvadrat yondashuvi bilan baholagan.

Asosiy talqin chegarasi

Ushbu tadqiqot oziq profilini aniqlash tadqiqotidir. Laboratoriya tahlillari mahalliy yem manbalarining kimyoviy salohiyatini ko‘rsatadi; biroq haqiqiy hayvon samaradorligi va xavfsizlik uchun nazoratli oziqlantirish tadqiqotlari zarur. Tadqiqotning eng kuchli amaliy qiymati qaysi mahalliy xomashyolar energiya, protein, aminokislota yoki mineral jihatidan ratsion formulatsiyasi uchun nomzod bo‘lishi mumkinligini tizimli ravishda ko‘rsatishidir.