Ин таҳқиқот омӯзиши гетерогении маълумоти панелӣ мебошад, ки омилҳои дарозмуддати макро-сохтории муайянкунандаи ҳиссаи намудҳои нақлиёти ҷамъиятиро дар ҳамлу нақли дохилии заминии мусофирон дар 27 кишвари узви Иттиҳоди Аврупо дар солҳои 2000–2024 баррасӣ мекунад. Дар таҳқиқот самаранокии хизматрасонии нақлиёти мусофирбар (Passenger Transport Service Performance, PTSP) нишондиҳандаест, ки ҳиссаи намудҳои ҷамъиятӣ, аз ҷумла автобус, автобуси байнишаҳрӣ ва қатораро дар ҳаҷми умумии мусофир-километрҳои дохилии заминӣ ифода мекунад. Панели мутавозин аз 27 кишвар × 25 сол, яъне 675 мушоҳидаи кишвар-сол иборат аст. Иқтидори инноватсионӣ бо хароҷоти умумии таҳқиқот ва рушд ба ҳар сари аҳолӣ, вобастагӣ аз воридоти энергия бо таносуби воридоти софи энергия ба энергияи умумии мавҷуд ва талаботи сайёҳӣ бо шумораи воридшавиҳо ба муассисаҳои ҷойгиркунии сайёҳӣ ифода шудааст.

Азбаски дар панел вобастагии қавии байнибуришӣ ва гетерогении коэффисиентҳои нишебӣ байни кишварҳо ошкор шудааст, таҳқиқот танҳо ба баҳодиҳии анъанавии таъсирҳои собит такя намекунад. Модели таъсирҳои собит бо хатогиҳои стандартии Driscoll–Kraay истифода шудааст; сипас баҳодиҳандаҳои Common Correlated Effects Mean Group (CCEMG) ва Augmented Mean Group (AMG), ки ба нишебиҳои хоси кишвар ва омилҳои умумии мушоҳиданашаванда иҷозат медиҳанд, татбиқ шудаанд. Барои санҷидани он ки оё таъсирҳо дар кишварҳои дорои ҳиссаи паст ва баланди нақлиёти ҷамъиятӣ яксонанд ё не, регрессияи квантилӣ бо усули лаҳзаҳо бар асоси равиши Machado ва Santos Silva низ истифода шудааст.

Дар се баҳодиҳандаи дарозмуддат аломати натиҷаҳо пайдарҳам аст: иқтидори инноватсионӣ ва вобастагӣ аз воридоти энергия бо ҳиссаи камтари модалии нақлиёти ҷамъиятӣ, дар ҳоле ки воридшавиҳо ба муассисаҳои ҷойгиркунии сайёҳӣ бо ҳиссаи бештари нақлиёти ҷамъиятӣ алоқаманданд. Чандирии дарозмуддати AMG мутаносибан −0.0689, −0.0901 ва 0.0529 баҳогузорӣ шудааст. Бо вуҷуди ин, таҳқиқот сабабиятро исбот намекунад; коэффисиентҳои ёфтшуда робитаҳои шартии дарозмуддати байни тағйирёбандаҳоро дар панели кишвар-соли мавриди омӯзиш нишон медиҳанд.

Таҳлили квантилӣ нишон медиҳад, ки робитаҳои миёна дар байни кишварҳо бо қувваи яксон амал намекунанд. Коэффисиенти манфии иқтидори инноватсионӣ дар квантиле 0.10 ба −0.0652 баробар аст, аммо дар квантиле 0.90 ба −0.1294 мерасад ва аз рӯи арзиши мутлақ тақрибан ду баробар мешавад. Коэффисиенти мусбати талаботи сайёҳӣ бошад аз 0.0473 то 0.0080 коҳиш ёфта, дар квантиле баландтарин аҳамияти омории худро аз даст медиҳад. Муаллифон ин намунаи тақсимотиро ҳамчун манзараи “наздикшавӣ аз боло” шарҳ медиҳанд, ки метавонад нишон диҳад системаҳои дорои ҳиссаи таърихан баланди нақлиёти ҷамъиятӣ бо фишори фарсудашавии сохторӣ рӯ ба рӯ мешаванд; аммо махсус таъкид мекунанд, ки ин механизми сабабии исботшудаи наздикшавӣ нест.

Масъалаи асосии таҳқиқот

Сиёсати нақлиётии Иттиҳоди Аврупо муддати дароз ҳадаф гузоштааст, ки ҳиссаи нақлиёти ҷамъиятӣ, пиёдагардӣ ва велосипед зиёд шавад. Бо вуҷуди ин, ҳиссаи умумии автобус, автобуси байнишаҳрӣ ва роҳи оҳан дар ҳамлу нақли дохилии заминии мусофирон дар давраи дарозмуддат танҳо тағйироти маҳдуд нишон додааст. Саволи ибтидоии таҳқиқот ҳамин номувофиқист: вақте ки ҳадафҳои сиёсӣ ва сохтори танзимкунанда нақлиёти ҷамъиятиро дастгирӣ мекунанд, чаро таркиби модалӣ дар сатҳи миллӣ босуръаттар тағйир намеёбад?

Муҳаққиқон ба ҷойи он ки ин масъала танҳо ҳамчун “нокифоягии сиёсат” шарҳ дода шавад, ҳиссаи модалии нақлиёти ҷамъиятиро ҳамчун натиҷаи макроиқтисодӣ баррасӣ мекунанд. Ҳамин тавр, ба ҷойи интихоби алоҳидаи мусофирони инфиродӣ, таҳқиқ карда мешавад, ки шароитҳои васеътари сохторӣ, ба монанди иқтидори инноватсионии иқтисоди миллӣ, вобастагӣ аз энергияи хориҷӣ ва талаботи мусофирӣ, ки аз сайёҳӣ бармеояд, бо тавозуни байни намудҳои нақлиёти ҷамъиятӣ ва инфиродӣ чӣ гуна алоқаманданд.

Доираи таҳқиқот махсусан бо ҳамлу нақли дохилии заминии мусофирон маҳдуд аст. Нақлиёти ҳавоӣ, нақлиёти баҳрӣ, нақлиёти круизӣ ва нақлиёти роҳҳои обии дохилӣ қисми нишондиҳандаи тақсимоти модалии Eurostat, ки мавриди таҳлил аст, нестанд. Воҳиди мушоҳида дар таҳлил шаҳр ё минтақа не, балки кишвар аст. Аз ин рӯ, натиҷаҳо хатти муайяни метро, системаи автобуси шаҳрӣ ё маркази мушаххаси сайёҳиро не, балки таркиби модалии миллии ҳар як давлати узвро ифода мекунанд.

Самаранокии хизматрасонии нақлиёти мусофирбар (PTSP) чиро чен мекунад?

Самаранокии хизматрасонии нақлиёти мусофирбар (PTSP) дар ин таҳқиқот тағйирёбандаи вобастаест, ки ҳиссаи фоизии намудҳои нақлиёти ҷамъиятии дохилии заминиро дар ҳаҷми умумии мусофир-километрҳои дохилии заминӣ чен мекунад; азбаски ба ҷойи шумораи сафарҳо мусофир-километрро истифода мебарад, вазни сафарҳои дарозтари қатора ва автобусро дар сохтори миллии нақлиёт низ ба ҳисоб мегирад ва бештар таркиби нақлиётро байни намудҳо ифода мекунад, на ҳаҷми умумии ҳаракатнокиро.

Ин фарқ муҳим аст. Шумораи сафарҳо танҳо нишон медиҳад, ки чанд маротиба сафар анҷом шудааст, дар ҳоле ки мусофир-километр мусофири интиқолёфта ва масофаи тайшударо якҷоя ба ҳисоб мегирад. Аз ин рӯ, вазни нисбии сафарҳои кӯтоҳи автомобилӣ ва сафарҳои дарозтари роҳи оҳан ё автобусро дар системаи миллии нақлиёт мувофиқтар муқоиса кардан мумкин аст.

Иқтидори инноватсионӣ чӣ гуна чен шудааст?

Нишондиҳандаи иқтидори инноватсионӣ INNOV арзиши хароҷоти умумии дохилии таҳқиқот ва рушд дар ҳамаи бахшҳои иқтисод ба ҳар сари аҳолӣ бо евро мебошад. Муҳаққиқон ба ҷойи истифодаи хароҷоти Т&Р ҳамчун фоизи маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ, хароҷот ба ҳар сари аҳолиро интихоб мекунанд. Сабаб ин аст, ки механизми назариявии баррасишаванда ба ҳаҷми мутлақи талошҳои технологӣ дар иқтисод вобаста аст ва ҳангоми истифодаи ҳиссаи ММД, сурат ва махраҷ метавонанд аз ҳамон зарбаҳои конъюнктурӣ таъсир гиранд.

Нишондиҳандаи инноватсия танҳо Т&Р-и бахши нақлиётро ифода намекунад. Истеҳсоли автомобил, электриконии воситаҳои нақлиёт, системаҳои ёрирасони ронанда, технологияҳои воситаҳои нақлиёти пайвастшуда ва дигар фаъолиятҳои Т&Р дар иқтисод низ ба нишондиҳандаи умумӣ дохил мешаванд. Ин хусусият ҳамзамон яке аз маҳдудиятҳои асосӣ ҳангоми шарҳи натиҷаҳои таҳқиқот мебошад.

Чаро иқтидори инноватсионӣ метавонад бо ҳиссаи камтари нақлиёти ҷамъиятӣ алоқаманд бошад?

Шарҳи пешниҳодкардаи таҳқиқот ин аст, ки иқтидори умумии инноватсионӣ на танҳо технологияҳои беҳтаркунандаи нақлиёти ҷамъиятӣ, балки технологияҳоеро низ дар бар мегирад, ки хароҷот, талафи роҳатӣ ё душвории эҳсосшавандаи истифодаи автомобили хусусиро кам мекунанд; бинобар ин, агар пешрафти технологӣ ҷолибияти ҳаракатнокии хусусиро нисбат ба нақлиёти ҷамъиятӣ зудтар зиёд кунад, инноватсия ҳатто агар партовҳои умумиро коҳиш дода тавонад ҳам, ҳатман тағйироти модалиро ба нафъи нақлиёти ҷамъиятӣ ба вуҷуд намеорад. Ин шарҳ тавзеҳи эҳтимолии коэффисиентҳои эмпирикии таҳқиқот аст; он далели таҷрибавии сабабият нест, ки инноватсия мустақиман истифодаи нақлиёти ҷамъиятиро коҳиш медиҳад.

Ин нуқта яке аз фарқиятҳои муҳимтарини мафҳумии таҳқиқотро ташкил медиҳад. Тозатар шудани системаи нақлиёт ва гузаштани мусофирон аз автомобили хусусӣ ба нақлиёти ҷамъиятӣ як натиҷа нестанд. Масалан, электриконии парки автомобилҳои хусусӣ метавонад партовҳоро кам кунад; аммо тақсимоти мусофир-километрҳо байни автомобил, автобус ва роҳи оҳанро тағйир надиҳад. Аз ин рӯ, таҳқиқот таъкид мекунад, ки натиҷаи “инноватсияи сабз” ё “партови кам” набояд ба ҷойи натиҷаи “тағйироти модалӣ” истифода шавад.

Вобастагӣ аз воридоти энергия чӣ гуна муайян шудааст?

EID бо ифодаи таносуби воридоти софи энергия ба энергияи умумии мавҷуд бо фоиз чен карда мешавад. Нишондиҳанда дар давраҳое, ки кишвар содиркунандаи софи энергия аст, метавонад арзиши манфӣ гирад ва аз сабаби ҳаракати захираҳо нишондиҳандаи фоизӣ аз 100 зиёд шавад. Дар намуна ҳар ду ҳолат мавҷуд аст.

Модел ҳамаи тағйирёбандаҳоро бо логарифмҳои табиӣ истифода мебарад. Аз сабаби мавҷуд будани мушоҳидаҳои сифрӣ ва манфӣ дар тағйирёбандаи EID, таҳқиқоти манбаъ хабар медиҳад, ки пеш аз табдилдиҳии логарифмӣ ислоҳи стандартии мушоҳидаҳои ғайримусбат татбиқ шудааст. Аммо дар матни методии мақола доимии дақиқи математикӣ ё формулаи табдилдиҳии ин ислоҳ алоҳида дода нашудааст. Аз ин рӯ, дар ин ҷо доимии табдилдиҳие, ки дар манбаъ вуҷуд надорад, сохта нашудааст.

Чаро вобастагӣ аз воридоти энергия метавонад бо самаранокии нақлиёти ҷамъиятӣ робитаи манфӣ дошта бошад?

Дар таҳқиқот робитаи манфии вобастагӣ аз воридоти энергия тавассути се канали асосӣ шарҳ дода мешавад: осебпазирӣ ба нархҳои хориҷии энергия, фишор ба молияи давлатӣ ва тамаркузи вобастагии баланди энергетикӣ дар баъзе ҷуғрофияҳои ҷазиравӣ, канорӣ ва кишварҳои хурд; ин каналҳо метавонанд ивазшавии нархиро, ки аз истифодаи автомобили хусусӣ ба нақлиёти ҷамъиятӣ интизор мешавад, заиф гардонанд. Аммо азбаски вобастагии энергетикӣ ҳамзамон бо хусусиятҳои ҷуғрофӣ ва инфрасохторӣ алоқаманд аст, коэффисиенти баҳогузоришуда наметавонад танҳо ҳамчун таъсири ҷудогонаи сабабии воридоти энергия шарҳ дода шавад.

Дар нақлиёти ҷамъиятии ба роҳ асосёфта автобусҳо ва автобусҳои байнишаҳрӣ низ метавонанд мустақиман ба сӯзишвории моеъи воридотӣ вобаста бошанд. Ҳатто агар роҳи оҳан бештар электриконида шуда бошад ҳам, зарбаҳои нархи энергия метавонанд тавассути тарифҳои барқ ва буҷетҳои давлатӣ ба пешниҳоди хизматрасонӣ таъсири ғайримустақим расонанд. Аз тарафи дигар, интизор шудан мумкин аст, ки нархи баландтари сӯзишворӣ истифодаи автомобили хусусиро гарон карда, гузариш ба нақлиёти ҷамъиятиро ба вуҷуд меорад. Коэффисиенти манфии таҳқиқот ҳамчун натиҷае шарҳ дода мешавад, ки бо бартарии каналҳои молиявӣ, сохторӣ ва ҷуғрофӣ нисбат ба ин таъсири ивазшавӣ дар намуна ва модели мавриди омӯзиш мувофиқ аст.

Талаботи сайёҳӣ чӣ гуна чен шудааст?

TOURARR шумораи меҳмононеро ифода мекунад, ки ба меҳмонхонаҳо, ҷойҳои истироҳатӣ ва дигар муассисаҳои шабеҳи ҷойгиркунии сайёҳӣ меоянд. Азбаски нишондиҳанда ҳам сокинони кишвар ва ҳам меҳмонони хориҷиро фаро мегирад, он танҳо шумораи сайёҳони байналмилалӣ нест. Муҳаққиқон ба ҷойи шумораи шабгузаронӣ шумораи воридшавиҳоро интихоб мекунанд; зеро аз нуқтаи назари механизми мавриди омӯзиш шумораи сафарҳои алоҳида бо интихоби намуди нақлиёт мустақимтар алоқаманд аст.

Чаро талаботи сайёҳӣ бо ҳиссаи бештари нақлиёти ҷамъиятӣ алоқаманд дониста шудааст?

Талаботи сайёҳӣ метавонад талабот ба роҳи оҳан, автобус ва нақлиёти ҷамъиятии шаҳриро зиёд кунад, зеро ба система гурӯҳи иловагии мусофиронро ворид месозад, ки дастрасии онҳо ба автомобили хусусӣ дар макони таъинот нисбат ба аҳолии муқимӣ маҳдудтар буда метавонад ва онҳо дар долонҳои муайяни нақлиётӣ тамаркуз мекунанд; аммо азбаски иҷораи автомобил, автобусҳои сайёҳии ғайриҷадвалӣ ва серодамии мавсимӣ метавонанд таъсирҳои баръакс ба вуҷуд оранд, таҳқиқот эътироф мекунад, ки робитаи мусбат худкор ё универсалӣ нест.

Дар коррелятсияи содаи дутағйирёбанда робитаи байни воридшавиҳо ба муассисаҳои ҷойгиркунии сайёҳӣ ва ҳиссаи нақлиёти ҷамъиятӣ каме манфӣ аст. Баръакс, дар моделҳои бисёртағйирёбандаи дарозмуддат коэффисиенти сайёҳӣ мусбат аст. Ин фарқ нишон медиҳад, ки коррелятсияи содаи байни танҳо ду тағйирёбанда метавонад робитаи шартиро, ки ҳангоми ба ҳисоб гирифтани инноватсия, вобастагии энергетикӣ, сохторҳои хоси кишвар ва зарбаҳои умумӣ ба миён меояд, ифода накунад.

Фарзияҳои таҳқиқот

Таҳқиқот чӣ мегӯяд ва чӣ намегӯяд

Чизе, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад: Дар панели кишвар-соли ИА-27 барои солҳои 2000–2024 байни иқтидори инноватсионӣ, вобастагӣ аз воридоти энергия ва воридшавиҳо ба муассисаҳои ҷойгиркунии сайёҳӣ аз як тараф ва ҳиссаи модалии нақлиёти ҷамъиятӣ аз тарафи дигар робитаҳои дарозмуддат вуҷуд доранд, ки самти онҳо дар усулҳои гуногуни баҳодиҳӣ асосан устувор мемонад. Андозаи ин робитаҳо дар қисмҳои гуногуни тақсимоти самаранокии нақлиёти ҷамъиятӣ тағйир меёбад.

Чизе, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад: Ба таври сабабӣ нишон дода нашудааст, ки инноватсия тавассути як канали мушаххаси технологӣ истифодаи нақлиёти ҷамъиятиро мустақиман коҳиш медиҳад, вобастагӣ аз воридоти энергия худ ба худ ҳиссаи модалиро паст мекунад ё зиёд кардани шумораи сайёҳон мустақиман ҳиссаи нақлиёти ҷамъиятиро боло мебарад. Таҳқиқот дар сатҳи шаҳр, минтақа ё оператори мушаххаси нақлиёт натиҷа намедиҳад ва аз миёнаҳои миллӣ барои системаҳои маҳаллӣ хулосаи худкор баровардан мумкин нест.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Намуна ва сохтори маълумот

Таҳлил аз панели мутавозине истифода мекунад, ки 27 давлати узви Иттиҳоди Аврупоро дар солҳои 2000–2024 ҳар сол пайгирӣ мекунад. Азбаски барои ҳар кишвар 25 соли мушоҳида мавҷуд аст, намунаи умумӣ аз 675 мушоҳидаи кишвар-сол иборат мебошад. Панел таркиби имрӯзаи ИА-27-ро дар тамоми давраи вақт собит нигоҳ медорад; кишварҳоеро, ки дар тавсеаҳои 2004, 2007 ва 2013 ба иттиҳод пайвастаанд, низ ба намуна дохил мекунад ва Британияи Кабирро хориҷ мегузорад.

Ҳамаи тағйирёбандаҳои асосӣ аз Eurostat гирифта шудаанд. Ин интихоб имкон медиҳад, ки таърифҳо, фарогирӣ ва муқоисаи байни кишварҳо то ҳадди имкон ҳамоҳанг карда шаванд.

Омори тавсифӣ

Миёнаи PTSP дар намуна %18.4308 аст ва арзишҳои хом аз %5.3 то %40.2 тағйир меёбанд. Миёнаи INNOV ба ҳар сари аҳолӣ 488.9489 евро, миёнаи EID %57.0323 ва миёнаи TOURARR тақрибан 10.4 миллион воридшавӣ гузориш шудааст. Паҳншавии васеъ байни кишварҳо нишон медиҳад, ки як миёнаи ягонаи аврупоӣ метавонад фарқиятҳои сохтории байни системаҳои миллии нақлиётро пинҳон кунад.

Табдилдиҳии логарифми табиӣ имкон медиҳад, ки коэффисиентҳо ҳамчун чандирии дарозмуддат шарҳ дода шаванд. Илова бар ин, он махсусан таъсири думи рости қавии воридшавиҳои сайёҳиро кам мекунад ва тақсимоти тағйирёбандаи вобастаро симметрӣтар мегардонад. Каҷии PTSP дар қатори хом 1.0657 буд, дар ҳоле ки дар қатори логарифмӣ то −0.1660 коҳиш ёфтааст.

Модели дарозмуддат

Муодилаи асосии лог-хаттии таҳқиқот чунин аст:

\[ \ln PTSP_{i,t} = \alpha_i + \beta_{1,i}\ln INNOV_{i,t} + \beta_{2,i}\ln EID_{i,t} + \beta_{3,i}\ln TOURARR_{i,t} + u_{i,t} \]

Дар ин ҷо \(i\) давлати узв, \(t\) сол, \(\alpha_i\) собити хоси кишвар ва дар тӯли вақт тағйирнаёбандаро; \(\beta_{1,i}\), \(\beta_{2,i}\) ва \(\beta_{3,i}\) бошад коэффисиентҳои нишебии дарозмуддатеро ифода мекунанд, ки маҷбур нестанд дар байни кишварҳо яксон бошанд. Собити хоси кишвар хусусиятҳои нисбатан устувор дар тӯли вақт, аз қабили топография, сохтори ҷойгиршавӣ ё шабакаи таърихии роҳи оҳанро дар худ нигоҳ медорад.

Узви хато бо фарзияе, ки зарбаҳои умумии аврупоӣ ба ҳамаи кишварҳо яксон таъсир намерасонанд, ба шакли бисёромилӣ моделсозӣ мешавад:

\[ u_{i,t}=\gamma_i^{\prime}f_t+e_{i,t} \]

\(f_t\) омилҳои умумии мушоҳиданашаванда ва \(\gamma_i\) бори хоси ҳар кишварро нисбат ба ин омилҳои умумӣ ифода мекунад. Ҳаракатҳои нархи сӯзишворӣ дар саросари Аврупо, тағйироти танзимкунанда, давраи тиҷоратӣ, давраи COVID-19 ва зарбаи энергетикии 2022 мисолҳои иқтисодии чунин таъсирҳои умумӣ мебошанд.

Санҷишҳои ташхисии пешакӣ

Интихоби модел бидуни санҷидани сохтори маълумот анҷом дода нашудааст. Омили таварруми дисперсия, санҷиши автокоррелятсияи Wooldridge, санҷиши гетероскедастикии тағйирёфтаи Wald, санҷишҳои ҳамгунӣ/гетерогении нишебии Pesaran–Yamagata ва санҷиши вобастагии байнибуришии Pesaran пайдарпай татбиқ шудаанд.

Хусусан, миёнаи коррелятсияи мутлақи байнибуришӣ 0.348 дар бақияҳои модели FE нишон медиҳад, ки кишварҳоро ҳамчун мушоҳидаҳои комилан мустақил аз ҳам баррасӣ кардан мумкин нест. Аз ин рӯ, модели стандартии таъсирҳои собит ба танҳоӣ ҳамчун усули асосии баҳодиҳӣ кофӣ дониста нашудааст.

Санҷиши вобастагии байнибуришӣ

Омори асосии равиши Pesaran CD дар манбаъ чунин дода шудааст:

\[ CD=\sqrt{\frac{2T}{N(N-1)}}\sum_{i=1}^{N-1}\sum_{j=i+1}^{N}\hat{\rho}_{ij} \]

Дар ин ҷо \(N\) шумораи кишварҳо, \(T\) андозаи вақт ва \(\hat{\rho}_{ij}\) коррелятсияи бақияҳоро байни ҷуфтҳои кишварҳо ифода мекунад. Омори баланд ва аҳамиятноки CD нишон медиҳад, ки қатори як кишвар аз таҳаввулоти умумии кишварҳои дигар мустақил нест.

Сохтори решаи воҳидии панел

Азбаски вобастагии байнибуришӣ муайян шудааст, таҳқиқот равиши насли дуюми Dickey–Fuller-и васеъшудаи байнибуришии Pesaran-ро истифода мебарад:

\[ \Delta y_{it}=a_i+b_i y_{i,t-1}+c_i\bar{y}_{t-1}+d_i\Delta\bar{y}_t+\varepsilon_{it} \]

Миёнаи байнибуришӣ:

\[ \bar{y}_t=\frac{1}{N}\sum_{i=1}^{N}y_{it} \]

ва омори CIPS, ки оморҳои CADF-и сатҳи кишварро якҷоя мекунад:

\[ CIPS=\frac{1}{N}\sum_{i=1}^{N}CADF_i \]

чунин аст.

Натиҷаҳо ба дараҷаҳои омехтаи интегратсия ишора мекунанд. lnPTSP ва lnTOURARR дар сатҳ фарзияи сифрии решаи воҳидиро рад намекунанд, вале дар фарқи якум статсионарӣ шуда, рафтори I(1)-ро нишон медиҳанд. lnINNOV ва lnEID бошад дар сатҳ натиҷаҳои ба статсионарӣ мувофиқ медиҳанд. Аз ин рӯ, наметавон фарз кард, ки ҳамаи қаторҳо дараҷаи якхелаи интегратсия доранд.

Коинтегратсия

Барои арзёбии он ки робитаи дарозмуддат аз трендҳои умумии қалбакӣ бармеояд ё не, санҷишҳои коинтегратсияи Kao ва Westerlund татбиқ шудаанд. Муодилаи дарозмуддати чаҳорчӯбаи Kao:

\[ y_{it}=\alpha_i+\beta^{\prime}x_{it}+u_{it} \]

аст. Равиши Westerlund бошад ба динамикаи ислоҳи хато асос меёбад:

\[ \Delta y_{it}=\alpha_i+\phi_i\left(y_{i,t-1}-\beta_i^{\prime}x_{i,t-1}\right)+ \sum_{j=1}^{p}\gamma_{ij}\Delta y_{i,t-j}+ \sum_{j=0}^{q}\delta_{ij}^{\prime}\Delta x_{i,t-j}+\varepsilon_{it} \]

Ҳамаи панҷ омори санҷиши Kao фарзияи сифрии набудани коинтегратсияро рад мекунанд; чортои онҳо дар сатҳи аҳамиятнокии %5 ё қавитар ва яктояш дар сатҳи %10 аҳамиятнок аст. Дар санҷиши Westerlund арзишҳои Gt = −7.4766, Ga = −24.3549, Pt = −32.1302 ва Pa = −24.3549 ҳама дар сатҳи %1 аҳамиятноканд. Он ки ду оилаи гуногуни санҷишҳо натиҷаҳои ҳамсамт медиҳанд, барои он далел фароҳам мекунад, ки робитаи дарозмуддати байни тағйирёбандаҳо ҳамчун регрессияи қалбакие, ки танҳо аз трендҳои умумӣ иборат аст, арзёбӣ нашавад.

Баҳодиҳандаҳои дарозмуддат

Модели таъсирҳои собит бо баҳодиҳандаи ковариатсияи Driscoll–Kraay ҳамчун модели муқоисавӣ истифода шудааст, то хатогиҳои стандартии ба гетероскедастикӣ, коррелятсияи пайдарпай ва вобастагии байнибуришӣ устувортар тавлид шаванд:

\[ y_{it}=\alpha_i+\beta^{\prime}x_{it}+\varepsilon_{it} \]

Равиши CCEMG ба регрессияҳои хоси кишвар миёнаҳои байнибуришии тағйирёбандаи вобаста ва тавзеҳдиҳандаро илова карда, омилҳои умумии мушоҳиданашавандаро тахминан назорат мекунад:

\[ y_{it}=\alpha_i+\beta_i^{\prime}x_{it}+\lambda_i^{\prime}z_t+\varepsilon_{it} \]

ва коэффисиенти панелиро ҳамчун миёнаи баҳодиҳиҳои хоси кишвар ҳисоб мекунад:

\[ \hat{\beta}_{CCEMG}=\frac{1}{N}\sum_{i=1}^{N}\hat{\beta}_i \]

Усули AMG бошад раванди динамикии умумиро аз таъсирҳои сол дар регрессияи якҷояшудаи фарқи якум ҷудо мекунад:

\[ \Delta y_{it}=\beta_i^{\prime}\Delta x_{it}+c_i\hat{\mu}_t+\varepsilon_{it} \]

ва коэффисиенти панелии дарозмуддатро:

\[ \hat{\beta}_{AMG}=\frac{1}{N}\sum_{i=1}^{N}\hat{\beta}_i \]

ба ҳамин шакл месозад. Азбаски CCEMG ва AMG таъсирҳои умумии мушоҳиданашавандаро бо роҳҳои гуногун назорат мекунанд, яксон мондани аломати коэффисиентҳо дар ду усул барои арзёбии устувории натиҷаҳо нисбат ба интихоби усул муҳим аст.

Эзоҳ: Арзишҳои дохили қавс хатогиҳои стандартӣ мебошанд. *** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.10.

Гарчанде ки бузургии коэффисиентҳо дар байни се модел ба таври назаррас тағйир меёбад, аломатҳо тағйир намеёбанд. Инноватсия ва вобастагӣ аз воридоти энергия дар ҳар се равиш манфӣ, талаботи сайёҳӣ бошад мусбат аст. Аз ин рӯ, шарҳи асосии таҳқиқот бештар ба устувор мондани аломатҳо дар усулҳои дорои фарзияҳои гуногун такя мекунад, на ба бузургии ададии як баҳодиҳандаи ягона.

Хеле калонтар будани коэффисиенти инноватсия дар модели FE нисбат ба CCEMG ва AMG нишон медиҳад, ки омилҳои умумии мушоҳиданашаванда ё вокунишҳои хоси кишвар метавонанд аз ҷониби модели нишебии ҳамгун қисман ба таъсири инноватсия ҷаббида шаванд. Дар мавриди вобастагӣ аз воридоти энергия, баландтар будани бузургии CCEMG ва AMG аз баҳодиҳии FE нишон медиҳад, ки модели анъанавӣ метавонад ин робитаро ҳангоми назорат нашудани гетерогенӣ ва омилҳои умумӣ камтар баҳогузорӣ кунад.

Натиҷаҳои квантилӣ дар муқоиса бо коэффисиентҳои миёна чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаҳои квантилӣ нишон медиҳанд, ки робитаи иқтидори инноватсионӣ, вобастагӣ аз воридоти энергия ва талаботи сайёҳӣ бо самаранокии нақлиёти ҷамъиятӣ дар кишварҳои дорои ҳиссаи пасти нақлиёти ҷамъиятӣ ва кишварҳои дорои ҳиссаи баланд як андоза нест; робитаи манфии инноватсия ба сӯи квантилҳои болоӣ қавитар мешавад, дар ҳоле ки робитаи манфии вобастагӣ аз воридоти энергия ва робитаи мусбати сайёҳӣ заиф мешаванд.

Функсияи шартии квантилии регрессияи квантилӣ бо усули лаҳзаҳо дар манбаъ чунин муайян шудааст:

\[ Q_{y_{it}}\left(\tau \mid x_{it},\alpha_i\right) =\alpha_i+x_{it}^{\prime}\beta+\sigma(x_{it},\tau) \]

Таҳлил:

\[ \tau=\{0.10,\;0.25,\;0.50,\;0.75,\;0.90\} \]

дар квантилҳо анҷом дода шудааст.

Эзоҳ: *** p<0.01, ** p<0.05. Барои TOURARR коэффисиенти Q0.90 дар ҷадвали манбаъ аломати аҳамиятнокии оморӣ надорад.

Гузариши коэффисиенти инноватсия аз −0.0652 ба −0.1294 нишон медиҳад, ки робитаи манфӣ дар системаҳои дорои ҳиссаи баланди нақлиёти ҷамъиятӣ тақрибан ду баробар қавитар аст. Шарҳи “фарсудашавии аз технология бармеомада”-и таҳқиқот махсусан ба ҳамин натиҷаи тақсимотӣ такя мекунад: дар системаҳои дорои истифодаи таърихан баланди нақлиёти ҷамъиятӣ метавонад гурӯҳи васеътари истифодабарандагони маргиналӣ мавҷуд бошад, ки аз пешрафтҳои технологие, ки ҳаракатнокии хусусиро ҷолибтар мекунанд, таъсир мегиранд.

Коэффисиенти вобастагӣ аз воридоти энергия ба самти муқобил ҳаракат карда, аз −0.0599 ба −0.0140 наздик мешавад. Ҳамин тавр, робитаи манфии байни вобастагии энергетикӣ ва нақлиёти ҷамъиятӣ дар системаҳои дорои ҳиссаи нисбатан пасти нақлиёти ҷамъиятӣ қавитар аст. Муҳаққиқон ҳушдор медиҳанд, ки ин метавонад хусусиятҳои васеътари сохториро инъикос кунад, ба монанди ҳамзамон ба назар расидани вобастагии энергетикӣ ва инфрасохтори маҳдудтари нақлиёти ҷамъиятӣ дар иқтисодҳои ҷазиравӣ, канорӣ ва дорои зичии камтари шабака.

Коэффисиенти сайёҳӣ бошад аз 0.0473 то 0.0080 мунтазам коҳиш меёбад. Ин намуна бо чунин шарҳ мувофиқ аст, ки талаботи иловагии нақлиёти ҷамъиятӣ, ки сайёҳон ба вуҷуд меоранд, метавонад ба таркиби модалӣ дар кишварҳое, ки шабакаҳои нақлиёти ҷамъиятӣ нисбатан кам истифода мешаванд, таъсири равшантар дошта бошад; аммо дар кишварҳои дорои ҳиссаи баланд, ҳатто агар меҳмонони иловагӣ шиддати истифодаи системаи мавҷударо зиёд кунанд ҳам, метавонанд тақсимоти миллии модалиро бештар тағйир надиҳанд.

Шарҳи наздикшавӣ аз боло

Шарҳи тақсимотие, ки муаллифон дар бахши хулоса таъкид мекунанд, нишон намедиҳад, ки кишварҳои дорои ҳиссаи баланди нақлиёти ҷамъиятӣ бо гузашти вақт ҳатман ба таври сабабӣ ба кишварҳои дорои ҳиссаи паст наздик мешаванд. Ибораи “наздикшавӣ аз боло” шарҳи эмпирикиест, ки мегӯяд системаҳои дорои самаранокии баланди нақлиёти ҷамъиятӣ метавонанд бо фишори бештари фарсудашавӣ рӯ ба рӯ шаванд, зеро дар квантилҳои болоӣ коэффисиенти манфии марбут ба инноватсия калонтар ва робитаи мусбати маргиналии сайёҳӣ заифтар мешавад.

Хулосаҳои сиёсӣ

Мақолаи манбаъ чор хулосаи асосии сиёсиро таҳия мекунад ва ҳамаи онҳоро ҳамчун маънои сиёсии робитаҳои баҳогузоришуда пешниҳод мекунад, на ҳамчун далели таъсири сабабии сиёсат.

1. Самт додан ба инноватсия: Танҳо зиёд кардани ҳаҷми Т&Р кафолати тағйироти модалӣ нест. Ҳадафгузории равшантар дар соҳаҳое, ба монанди технологияҳои нақлиёти ҷамъиятӣ, сигнализатсияи пешрафта, ҳамкории фаромарзӣ, системаҳои ҳамгирошудаи роҳкиро ва воситаҳои нақлиёти роҳи оҳани каммасраф тавсия мешавад.
2. Якҷоя баррасӣ кардани амнияти энергетикӣ ва сиёсати нақлиёт: Электриконии нақлиёти ҷамъиятӣ, махсусан дар кишварҳои вобаста ба воридоти энергия ва дорои шабакаҳои заифтари нақлиёти ҷамъиятӣ, метавонад ҳам ҳамчун сармоягузорӣ ба нақлиёт ва ҳам ба амнияти энергетикӣ арзёбӣ шавад.
3. Ҳамгироии қавитари талаботи сайёҳӣ ба банақшагирии нақлиёт дар кишварҳои дорои ҳиссаи пасти нақлиёти ҷамъиятӣ: Кортҳои ҳамгирошудаи нақлиётӣ барои меҳмонон, таҳкими пайвастҳои фурудгоҳ ва бандар бо роҳи оҳан ва автобус, инчунин ҳамоҳангсозии иқтидори мавсимӣ ва банақшагирии ҷойгиркунӣ дар долонҳои сайёҳӣ бо инфрасохтори мавҷудаи нақлиёти ҷамъиятӣ ҳамчун намуна оварда мешаванд.
4. Системаҳои дорои самаранокии баландро танҳо “муваффақ” ҳисоб карда, сарфи назар накардан: Сиёсат бояд на танҳо ба густариши шабака дар минтақаҳои дорои ҳиссаи пасти нақлиёти ҷамъиятӣ, балки ба нигоҳ доштани самаранокии мавҷуда дар системаҳои дорои ҳиссаи таърихан баланд низ равона шавад.

Маҳдудиятҳои асосӣ

Маҳдудияти якум — агрегатсияшуда будани нишондиҳандаи инноватсия: Хароҷоти умумии Т&Р ба ҳар сари аҳолӣ миқёси инноватсияро нишон медиҳад, аммо нишон намедиҳад, ки Т&Р байни автомобили хусусӣ, роҳи оҳан, автобус, инфрасохтор ё дигар технологияҳо чӣ гуна тақсим шудааст. Аз ин рӯ, коэффисиенти умумии манфии инноватсия метавонад натиҷаи софи таъсирҳои бахшии ба ҳам муқобил бошад.

Маҳдудияти дуюм — тағйирёбандаҳои сиёсие, ки ба модел дохил нашудаанд: Тағйирёбандаҳое, ба монанди андозҳои сӯзишворӣ, сохторҳои роҳкирои нақлиёти ҷамъиятӣ, сахтгирии сиёсати экологӣ ва зичии шабакаи роҳи оҳан, ки метавонанд ба таркиби модалӣ таъсир расонанд, мустақиман ба модел дохил нашудаанд. Таъсирҳои собити хоси кишвар ва баҳодиҳандаҳои омилҳои умумӣ метавонанд ин камбудиро танҳо қисман коҳиш диҳанд.

Маҳдудияти сеюм — агрегатсияи миллӣ: Ҳиссаи модалӣ дар сатҳи кишвар фарқияти байни шаҳрҳои калон бо шабакаи зичи нақлиёти ҷамъиятӣ ва минтақаҳои канории дорои робитаҳои парокандаро пинҳон мекунад. Коэффисиентҳо миёнаҳои миллиро ифода мекунанд ва шароити навъи мушаххаси ҷойгиршавиро мустақиман намояндагӣ намекунанд.

Маҳдудияти иловагии техникӣ — андозаи вақт: Гарчанде 25 соли мушоҳида барои ҳар кишвар татбиқи баҳодиҳандаҳои mean-group-ро имконпазир мекунад, аз нуқтаи назари дақиқии коэффисиентҳои нишебии хоси кишвар ин андозаи нисбатан маҳдуди вақт аст.

Самтҳои таҳқиқоти оянда

Муҳаққиқон пешниҳод мекунанд, ки инноватсия аз нишондиҳандаи агрегатӣ ҷудо карда шуда, шумораи патентҳои хоси намудҳои нақлиёт ё хароҷоти Т&Р-и ба соҳаҳои технологӣ ҷудошуда истифода шавад. Бо ин роҳ таъсири инноватсияи ба нақлиёти ҷамъиятӣ равонашуда бо таъсири инноватсияи ҳаракатнокии хусусӣ мустақиман муқоиса карда мешавад.

Дуюм, илова кардани тағйирёбандае, ки сахтгирии сиёсати экологиро мустақиман чен мекунад, метавонад барои ҷудо кардани он кумак кунад, ки фишори танзимкунанда бо самти инноватсия чӣ гуна ҳамкорӣ мекунад. Сеюм, баҳодиҳии ҳамин робитаҳо дар воҳидҳои минтақавӣ ё маҳаллии поёнтар аз сатҳи миллӣ метавонад нишон диҳад, ки натиҷаҳо дар байни шаҳрҳои калон, минтақаҳои канорӣ ва сохторҳои гуногуни ҷойгиршавӣ то чӣ андоза тағйир меёбанд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: Energy Import Dependency, Tourism Demand and Innovation Capacity as Determinants of Collective Passenger Transport Performance: Heterogeneous Panel Evidence from the EU-27

Муаллифон: Kuanish Xalmuratov; Zokir Mamadiyarov; Dilshod Karimboev; Nodir Jumaev; Akramjon Mamajonov; Sofiya Alimova; Umidjon Juraev.

Муаллифи масъул: Dilshod Karimboev.

Муассисаҳо: Department of Economics, Urgench RANCH University of Technology; Finance and Tourism, Termez University of Economics and Service; Department of Finance, Alfraganus University; Department of Business Management, Mamun University; Department of International Finance, Tashkent State University of Economics; Department of Accounting and Auditing, Andijan Institute of Agriculture and Agrotechnologies; Department of Economics and Finance, Tashkent International University; Department of International Tourism and Economics, Kokand University.

Маҷалла: Economies.

Ношир: MDPI, Basel, Switzerland.

Сабти библиографӣ: Economies, 2026, 14(10), 448.

DOI: 10.3390/economies14100448

Ирсол: 24 августи 2026. Бознигарӣ: 22 сентябри 2026. Қабул: 28 сентябри 2026. Нашр: 3 октябри 2026.

Навъи манбаъ ва баррасии ҳамтоён: Мақолаи аслии таҳқиқотӣ мебошад, ки дар маҷаллаи илмии байналмилалии баррасишавандаи ҳамтоён ва дастрасии кушода нашр шудааст.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY). Ҳуқуқи муаллиф ба муаллифон тааллуқ дорад; соҳиби иҷозатнома/ношир MDPI мебошад.

Маблағгузорӣ: Муаллифон гузориш додаанд, ки таҳқиқот маблағгузории беруна нагирифтааст.

Кумитаи ахлоқ: Татбиқ намешавад.

Ризоияти огоҳона: Татбиқ намешавад.

Дастрасии маълумот: Маълумоти асосие, ки натиҷаҳоро дастгирӣ мекунад, дар пойгоҳи додаҳои Eurostat ба таври кушода дастрас аст. Гуфта шудааст, ки маҷмӯи тартибдодашудаи маълумоти панелӣ, ки дар баҳодиҳиҳои эмпирикӣ истифода шудааст, бо дархости оқилона аз муаллифи масъул дастрас карда мешавад. Санаи дастрасӣ ба маълумоти Eurostat дар манбаъ 18 майи 2026 гузориш шудааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон изҳор кардаанд, ки бархӯрди манфиатҳо вуҷуд надорад.

Саҳмҳои муаллифон: Консептуализатсия K.X., Z.M. ва U.J.; методология K.X., D.K. ва N.J.; нармафзор D.K., N.J. ва A.M.; тасдиқ Z.M., S.A. ва U.J.; таҳлили расмӣ K.X., D.K. ва N.J.; таҳқиқот Z.M. ва S.A.; захираҳо A.M. ва S.A.; идоракунии маълумот D.K., A.M. ва U.J.; навиштани лоиҳаи аввал K.X. ва S.A.; бозбинӣ ва таҳрир Z.M., N.J. ва U.J.; визуализатсия D.K. ва S.A.; назорат Z.M.; идоракунии лоиҳа A.M.; дарёфти маблағгузорӣ K.X., Z.M., D.K., N.J., A.M., S.A. ва U.J. гузориш шудааст.

Ёддошти усули Verianla: Ин матн таҳлили нави таҳқиқоти манбаъ ё ҳисобкунии дубора нест. Масъалаи таҳқиқот, сохтори маълумот, усулҳои эконометрикӣ, коэффисиентҳо, натиҷаҳои тақсимотӣ, шарҳҳои муаллифон, хулосаҳои сиёсӣ ва маҳдудиятҳои манбаъ ба баёни фаҳмои тоҷикӣ табдил дода шудаанд. Маълумоти кишварӣ, натиҷаи регрессия, андозаи таъсир ё механизми сабабие, ки дар манбаъ нест, илова нашудааст. Намоиши ҷараёни усул дар мақола барои Verianla мустақилона бар асоси пайдарпаии илмии Расми 1-и манбаъ аз нав сохта шудааст.