Археометрия равиши байнисоҳавии таҳқиқотӣ мебошад, ки барои фаҳмидани он ки маводи бостоншиносӣ кай, дар куҷо ва чӣ гуна истеҳсол шудаанд, усулҳои физика, химия ва материалшиносиро бо заминаи бостоншиносӣ муттаҳид мекунад. Ин таҳқиқот намунаҳои гил, хоки фишурдашуда, хишт, сафолаи бом, сири сабз, андоваи оҳакӣ ва маҳлули оҳакиро, ки ба ду бинои маъбади буддоӣ дар шаҳри бостонии Kharkhul Khaany Balgas дар Муғулистон тааллуқ доранд ва дар давраи 2024-2025 таҳқиқ шудаанд, меомӯзад ва ҳадаф дорад ашёи хом ва технологияи истеҳсоли маводи сохтмониро бозсозӣ кунад.

Чаҳорчӯби асосии консептуалии таҳқиқот chaîne opératoire, яъне равиши “занҷири амалиёт/истеҳсол” мебошад. Дар ин ҷо маводи сохтмонӣ танҳо ҳамчун ашёи ниҳоии бостоншиносӣ баррасӣ намешавад. Интихоби манбаи ашёи хом, омодасозии гил, илова кардани хок-рег-хокистар-моддаҳои органикӣ, шаклдиҳӣ, атмосфера ва ҳарорати пухтан, омодасозии сир ё маҳлул ва истифодаи маҳсулоти ниҳоӣ дар бино ҳамчун марҳилаҳои ба ҳам вобаста арзёбӣ мешаванд. Муҳаққиқон ин занҷирро бо муқоисаи хусусиятҳои минералогӣ ва спектроскопии намунаҳои хоми аз ду кони гил гирифташуда бо маводи ниҳоии сохтмонии аз маъбадҳо ба дастомада ба қафо пайгирӣ мекунанд.

Дар таҳқиқот асосан се усули таҳлилӣ истифода шудааст: дифраксияи рентгенӣ (XRD) барои муайян кардани фазаҳои минералии кристаллӣ; спектроскопияи инфрасурхи табдили Фурйе (FTIR) барои арзёбии бандҳои ларзишии минералӣ ва молекулавӣ, карбонатҳо ва баъзе нишонаҳои иловаҳои органикӣ; спектроскопияи Raman бошад махсусан барои муайян кардани пигменти сири сабзи сафолаи бом истифода шудааст.

Муҳаққиқон гили карбонатдори монтмориллонитиро, ки аз атрофи кӯли Toyrym гирифта шудааст, бо ашёи хоми асосии хишт ва сафолаи бом мувофиқ арзёбӣ мекунанд. Хиштҳои хокистарии аз ду маъбад гирифташуда хусусиятҳои монанди минералогӣ ва FTIR нишон додаанд; дар бахши натиҷаҳо шарҳ дода шудааст, ки онҳо тахминан дар фосилаи 950-1100 °C ва дар атмосфераи барқароркунанда истеҳсол шудаанд. Барои сафолаи сурхи бом дар бахши натиҷаҳо тақрибан 850 °C ва атмосфераи оксидкунанда таъкид мешавад. Аммо дар бахшҳои гуногуни таҳлилии мақола барои баъзе сафолаи бом фосилаҳои нишондиҳандаи 700-800 °C, 750-850 °C ва 850-900 °C низ муҳокима шудаанд; бинобар ин гуфтан мумкин нест, ки ҳамаи сафолаи бом дар як ҳарорати ягона ва дақиқ пухта шудаанд.

Бо спектроскопияи Raman пигменти сири сабз бо атакамит алоқаманд карда шудааст. Муаллифон мегӯянд, ки шахсияти пигментро муайян кардаанд, аммо рецепти муфассали истеҳсолии ин сир бояд дар оянда алоҳида таҳқиқ шавад.

Таҳлилҳои маҳлул ва андова низ нишон медиҳанд, ки танҳо як рецепт истифода нашудааст. Андоваи рӯйпӯши болоии Маъбади 1 бо манбаи гили Toyrym, дар ҳоле ки маҳлули оҳакии байни хиштҳо бо манбаи гили Düngenedeg алоқаманд карда шудааст. Ҳамин тавр, таҳқиқот нишон медиҳад, ки ҳатто дар як маҷмааи сохтмонӣ барои вазифаҳои гуногун технологияҳои гуногуни гил ва пайвандкунанда интихоб шуда метавонистанд.

Маҳдудияти муҳими таҳқиқот ин аст, ки синни мавод дар ин мақола бо ченкуниҳои нави OSL ё радиокарбонӣ муайян нашудааст. Муаллифон пешниҳод мекунанд, ки хоки фишурдашуда ва қабатҳои хокро дар оянда бо усули люминессенсия ва маҳлули оҳакиро дар асл бо ¹⁴C сана муайян кардан мумкин аст. Инҳо санаҳои дар таҳқиқоти ҳозира бадастомада нестанд.

Равиши chaîne opératoire дар ин таҳқиқот чиро ифода мекунад?

Chaîne opératoire равишест, ки маводи сохтмониро на танҳо ҳамчун маҳсулоти ниҳоӣ, балки ҳамчун занҷири пайдарпайи технологӣ аз интихоби манбаи ашёи хом то омодасозӣ, илова кардани моддаҳои иловагӣ, шароити шаклдиҳӣ ва пухтан ва истифодаи маводи ниҳоӣ дар бино меомӯзад; дар ин таҳқиқот он барои бозсозии робитаҳои байни ду манбаи гил ва маводи сохтмонии Маъбади 1 ва Маъбади 2 истифода шудааст.

Танҳо бо нигоҳ кардан ба хишти бостоншиносӣ ҳамеша фаҳмидан мумкин нест, ки мавод аз куҷо оварда шудааст, дар кадом ҳарорат пухта шудааст ё кадом моддаҳои иловагӣ истифода шудаанд. Равиши chaîne opératoire ин саволҳоро ба қисмҳо ҷудо мекунад:

1. Ашёи хом аз куҷо гирифта шудааст?
2. Гил танҳо истифода шудааст ё хок, рег, хокистар ё моддаи органикӣ илова шудааст?
3. Мавод фишурда шудааст, қолаб гирифтааст ё ҳамчун пайвандкунанда истифода шудааст?
4. Агар пухтан анҷом шуда бошад, кадом тағйироти минералӣ рух додаанд?
5. Дар кӯра атмосфераи оксидкунанда ё барқароркунанда ба вуҷуд омадааст?
6. Маҳсулоти ниҳоӣ ҳамчун хишт, сафолаи бом, андова, маҳлул ё ҷузъи дигари сохтмон истифода шудааст?

Аз ин рӯ, таҳқиқот танҳо ранг ё намуди гили хом ва хишти ниҳоиро муқоиса намекунад. Он муқоиса мекунад, ки карбонат, шпати саҳроӣ ва минералҳои гил дар гили хом пас аз пухтан ба кадом фазаҳо табдил меёбанд; бандҳои FTIR чӣ гуна тағйир меёбанд ва оё минералҳои ҳарорати баланд пайдо мешаванд ё не.

Чаро археометрия танҳо ба мушоҳидаи бостоншиносӣ вогузор намешавад?

Тибқи муҳокимаи усули мақола, танҳо шакл, ранг ё мавқеи стратиграфии бостоншиносӣ ҳамеша барои муфассал фаҳмидани технологияи истеҳсоли мавод кофӣ нест. Аз тарафи дигар, таҳлили танҳо физикӣ ё материалӣ низ бе донистани заминаи бостоншиносии намуна метавонад нодуруст шарҳ дода шавад. Аз ин рӯ, муаллифон ҷонибдори истифодаи якҷояи заминаи таърихии бостоншиносон ва ченкуниҳои таҳлилии материалшиносон мебошанд.

Заминаи таърихии таҳқиқот

Kharkhul Khaany Balgas як минтақаи бузурги шаҳри бостонӣ аст, ки дар заминаи ҷуғрофӣ ва меъмории наздик ба Каракоруми давраи Империяи Муғул баррасӣ мешавад. Аз соли 2024 дар доираи лоиҳаи “Өв соёлын голомт” дар қисми шимолии шаҳр биноҳои бузурги маъбади буддоӣ таҳқиқ шуда, маводи гуногуни сохтмонӣ пайдо шудаанд.

Ин мақола таърихи маъбадҳоро аз нав бо як таҳқиқоти нави санаи мутлақ муайян намекунад. Манбаъ хабар медиҳад, ки таҳқиқоти пешини бостоншиносӣ робита бо асри XIII-ро муҳокима кардаанд ва диққати асосии ин мақоларо ба технологияи сохтмон равона мекунад.

Чаро гили хом ва сафоли пухта таркиби минералии гуногун нишон медиҳанд?

Гил метавонад каолинит, монтмориллонит/смектит, иллит ва шпати саҳроӣ, кварц ва минералҳои карбонатии гуногун дошта бошад. Ҳангоми пухтан талафи об, дегидроксилшавӣ, таҷзияи карбонатҳо ва ташаккули фазаҳои нави минералии ҳарорати баланд рух дода метавонад. Аз ин рӯ, фазаҳое мисли анортит, волластонит, энстатит ё гематит, ки дар хишти пухта пайдо мешаванд, метавонанд на танҳо таркиби ашёи хом, балки шароити гармие, ки мавод аз сар гузаронидааст, фаҳмонанд.

Манбаъ дар заминаи умумии материалшиносӣ муҳокима мекунад, ки гилҳои аз карбонат бой тақрибан дар 800 °C тағйироти муҳим нишон дода метавонанд, кальцит ва доломит тақрибан дар 700-800 °C таҷзия мешаванд ва дар ҳароратҳои баландтар фазаҳои нави силикатӣ ба вуҷуд меоянд. Аммо пайдо шудани ҳар минерал худ ба худ термометри дақиқ нест; таркиби ибтидоӣ ва муҳити пухтан низ муҳиманд.

XRD, FTIR ва Raman дар ин маводи сохтмонӣ чиро нишон медиҳанд?

XRD барои муқоисаи фазаҳои минералии кристаллӣ ва фаровонии нисбии онҳо дар намунаҳо, FTIR барои арзёбии бандҳои ларзишии пайвандҳои минералӣ ва молекулавӣ ва ҷузъҳои органикӣ/карбонатӣ ва спектроскопияи Raman махсусан барои муайян кардани изи ларзишии шахсияти пигменти сири сабз истифода шудааст; се усул як маълумотро намесанҷанд ва якдигарро пурра мекунанд.

XRD: изи ангушти фазаҳои кристаллӣ

Дифраксияи рентгенӣ (XRD) ба он асос меёбад, ки шуоъҳои рентгении аз ҳамвориҳои атомии сохтори кристаллӣ парокандашуда дар кунҷҳои муайян интерференсия ба вуҷуд меоранд. Азбаски шабакаи кристаллии ҳар минерал гуногун аст, мавқеъҳои 2θ ва намунаи пикҳо дар XRD низ фарқ мекунанд. Таҳқиқот ба ин восита фазаҳое мисли кварц, микроклин, плагиоклаз, анортит, кальцит, доломит, смектит, нонтронит, санидин, энстатит, волластонит ва гематит-ро ҷудо кардааст.

Дар манбаъ ченкуниҳои XRD бо дастгоҳи Miniflex 300/C600, бо истифодаи рентгени катоди Cu дар шароити 49 kV ва 15 mA анҷом дода шудаанд. Диапазони скан 5°-60° дода шуда, қадами 0,02° ва қадами ченкунии 0,6 сония истифода шудааст. Таҳлили фаза ва арзёбии ниммиқдорӣ бо нармафзори Profex анҷом дода шудааст.

2θ кунҷи парокандашавист, ки детектор дар таҷрибаи дифраксия чен мекунад. Ин тағйирёбандаи асосии меҳвари уфуқии графики XRD мебошад. Азбаски манбаъ муодилаи Bragg-ро алоҳида надодааст, дар ин ҷо ба манбаъ муодилаи нави ҳисобӣ илова нашудааст.

FTIR: ларзишҳои пайвандҳо

Спектроскопияи инфрасурхи табдили Фурйе (FTIR) ба он асос меёбад, ки пайвандҳои химиявӣ дар дохили молекула ва сохтори кристаллӣ нури инфрасурхро дар ададҳои муайяни мавҷӣ ҷаббида мекунанд. Дар ин таҳқиқот дар фосилаи 400-4000 cm^-1 ченкунӣ анҷом дода шудааст. Намунаҳои хокагӣ бо KBr тақрибан дар таносуби 1:100 омода шуда, бо фишори тақрибан 10 MPa ба шакли таблетка дароварда шудаанд.

cm^-1 воҳиди “адади мавҷ” аст; он ба баръакси дарозии мавҷ мувофиқ мебошад. Пики FTIR бевосита маънои “ин қадар минерал ҳаст”-ро надорад. Мавқеъ, шакл ва робитаи пик бо бандҳои дигар бо гурӯҳҳои муайяни минералӣ ё пайвандҳои функсионалӣ муқоиса карда мешавад.

Манбаъ карбонатҳо, ба монанди кальцит, арагонит ва доломитро бо бандҳои муайяни ларзишии карбонатӣ; эҳтимоли иловаи органикии пайдоишаш сафедагӣ бо минтақаи амид/N-H дар атрофи 1635-1637 cm^-1; ва баъзе нишондиҳандаҳои хокистар ва силикатро бо минтақаҳои дигари спектралӣ алоқаманд мекунад.

ν2 ва ν4 чиро ифода мекунанд?

Нишонаҳои ν₂ ва ν₄, ки дар манбаъ дида мешаванд, режимҳои гуногуни ларзиши гурӯҳи карбонатро ифода мекунанд. Мақола дар баъзе намунаҳо нисбати ν₂/ν₄-ро ҳамчун тавсифгари спектралӣ истифода мебарад. Барои Kh25-04 тақрибан 4,0 ва барои Kh25-05 тақрибан 7,0 гузориш шудааст. Азбаски манбаъ дар ин мақола барои ин нисбат муодилаи мустақили калибркунӣ намедиҳад, аз ин нисбатҳо ҳадди нави рақамӣ бароварда нашудааст.

Raman: изи ларзишии пигменти сабз

Спектроскопияи Raman усули спектроскопияи ларзишӣ мебошад, ки ба тағйир ёфтани энергияи қисми хеле хурди нур пас аз таъсири мутақобила бо модда асос меёбад. Он ҳамон падидаи физикии FTIR-ро намесанҷад; аз ин рӯ барои муайян кардани баъзе минералҳо ва пигментҳо усули иловагӣ мебошад.

Ченкуниҳои Raman бо дастгоҳи NSR-5600, JASCO дар фосилаи 100-1200 cm^-1 анҷом дода шуда, махсусан пигменти сафолаи боми сирдори сабз арзёбӣ шудааст.

Намунаҳои дар манбаъ истифодашуда

Дар рамзҳои намунаҳо дар дохили манбаъ шаклҳои гуногуни навишт, ба монанди “Kh25-1”, “Kh25-01”, “K25-5” истифода шудаанд. Дар баёни Verianla то ҳадди имкон шахсиятҳои намунаҳои Ҷадвали 1 асос гирифта шудаанд; аммо барои он ки фарқиятҳои дохили манбаъ гум нашаванд, қайд шудааст, ки онҳо ба як оилаи рамзгузорӣ тааллуқ доранд.

Намунаҳои гили хом чиро нишон доданд?

Намунаи Kh25-02 аз кӯли Düngenedeg дар манбаъ бо хусусиятҳои Ca-монтмориллонити гурӯҳи смектит ва бандҳои равшани кальцит тавсиф мешавад. Дар намунаи Kh25-01/Kh25-1 аз кӯли Toyrym нишонаҳои арагонит ва доломит гузориш шудаанд.

Арагонит ва кальцит метавонанд таркиби асосии химиявии яксон, яъне CaCO₃, дошта бошанд, аммо полиморфҳое мебошанд, ки дар сохторҳои кристаллии гуногун мавҷуданд. Доломит бошад минерали карбонатии CaMg(CO₃)₂ мебошад, ки калсий ва магний дорад. Аз ин рӯ, ба ҷои танҳо гуфтани “карбонат ҳаст”, муайян кардани кадом фазаи карбонат дар муқоисаи ашёи хом маълумоти иловагӣ медиҳад.

Манбаъ намунаи Toyrym-ро ҳамчун гили сафеди карбонатдори монтмориллонитӣ арзёбӣ карда, онро бо истеҳсоли хишт ва сафолаи бом алоқаманд мекунад. Дар ҳамон параграф гили Düngenedeg бори дуюм ҳамчун “Kh25-01” навишта шудааст; аммо Ҷадвали 1 намунаи Düngenedeg-ро Kh25-02 муайян мекунад. Аз ин рӯ, ин фарқи рамз бояд ҳамчун номувофиқии тамғаи дохили манбаъ нигоҳ дошта шавад.

Пуркунандаҳои пояи фишурдашуда чӣ гуна шарҳ дода шуданд?

Спектри FTIR-и намунаи хоки фишурдашудаи Kh25-03 дар Маъбади 1 бо намунаи гили хоми Toyrym монандӣ нишон додааст. Нишонаҳои кальцит ва доломит пайдо шуда, нишонаи арагонит дида нашудааст. Минтақаи тақрибан 1380 cm^-1 бо хокистар, нишонаи амид/N-H дар минтақаи 1636-1637 cm^-1 бошад бо иловаи органикӣ алоқаманд карда шудааст.

Муаллифон бар асоси ин натиҷаҳо шарҳ медиҳанд, ки дар пояи фишурдашудаи Маъбади 1 гили Toyrym, хок, моддаи органикӣ ва хокистар якҷоя истифода шудаанд.

Намунаи Kh25-04 дар Маъбади 2 ба гили хоми Düngenedeg Kh25-02 монанд арзёбӣ шудааст. Манбаъ мегӯяд, ки дар ин ҷо банди кальцит қавӣ аст, нисбати ν₂/ν₄ тақрибан 4,0 мебошад ва гурӯҳи амид, ки ба иловаи органикӣ ишора мекунад, дида шудааст.

Муаллифон инчунин ба хулоса меоянд, ки ҳангоми омодасозии маводи пояи Маъбади 2 гили Düngenedeg бо хок/рег тақрибан дар таносуби 1:20 омехта ва моддаи органикӣ илова шудааст. Ин таносуб шарҳи муаллифони таҳқиқот аст; онро ҳамчун рецепти мустақили муосир умумӣ кардан мумкин нест.

Тақсимоти ниммиқдории фазаҳои XRD

Ин ҷадвал таркиби мутлақи фоизӣ нест. Манбаъ фазаҳоро бо +, ++ ва +++ ба таври ниммиқдорӣ гурӯҳбандӣ кардааст. Аз ин рӯ, масалан, ибораи “+++ анортит”-ро ба фоизи дақиқи масса табдил додан мумкин нест.

Технологияи пухтани хиштҳои хокистарӣ ва сафолаи сурхи бом чӣ гуна аз ҳам ҷудо карда шуд?

Муҳаққиқон ба ҷои истифодаи танҳо фарқи ранг ҳамчун далел, ҷойивазкунии пикҳои FTIR, фазаҳои минералии ҳарорати баланди дар XRD пайдошуда ва мавҷудияти оксидҳои оҳанро якҷоя арзёбӣ карда, хиштҳои хокистариро бо ҳарорати баландтар ва атмосфераи барқароркунанда, сафолаи сурхи бомро бошад умуман бо ҳарорати пасттар ва атмосфераи оксидкунанда алоқаманд кардаанд.

Атмосфераи барқароркунанда ва оксидкунанда чӣ маъно дорад?

Атмосфераи оксидкунанда шароитеро ифода мекунад, ки дар дохили кӯра оксиген метавонад пайвастҳои оҳанро дар ҳолати баландтари оксидшавӣ нигоҳ дорад; атмосфераи барқароркунанда бошад шароитест, ки фаъолияти оксиген пасттар аст ва оҳан метавонад ба шаклҳои бештар барқароршуда гузарад.

Манбаъ муҳокима мекунад, ки шакли гематит-и оҳан, ки Fe³⁺ дар он бартарӣ дорад, метавонад бо рангҳои сурхи сафолӣ ва фазаҳои бештар барқароршудаи оҳан, ба монанди FeO ва Fe₃O₄, бо сафолҳои кабуд-хокистарӣ алоқаманд бошанд.

Мақола инчунин Yingzao Fashi ва амалияи “Yin shui”-ро аз адабиёти технологияи сафолии Чини қадим ҳамчун заминаи муқоисавии технологӣ истифода мебарад. Дар шарҳи манбаъ истифодаи об/буғ дар марҳилаи охири пухтан бо эҷоди атмосфераи барқароркунанда дар кӯра алоқаманд карда мешавад. Ин монандӣ маънои онро надорад, ки сабти мустақими хаттии истеҳсолкунанда пайдо шудааст; ин шарҳи муаллифонест, ки натиҷаҳои маводиро бо адабиёти технологияҳои таърихӣ муқоиса мекунанд.

Хиштҳои хокистарӣ

Спектрҳои FTIR-и хиштҳои хокистарии Kh25-07 аз Маъбади 1 ва Kh25-11 аз Маъбади 2 дар манбаъ ба ҳам монанд тавсиф шуда, нишонаҳои доломит бо манбаи гили Toyrym алоқаманд карда шудаанд.

Дар намунаи XRD-и Kh25-07 анортит, кварц, энстатит ва волластонит гузориш шудаанд. Манбаъ махсусан фазаҳои вобаста ба ҳарорати баланд, ба монанди анортит ва волластонит, инчунин ҷойивазкунии банди SiO₂ дар FTIR то тақрибан 1082 cm^-1-ро истифода бурда, ба хулоса меояд, ки хиштҳо дар ҳарорати болотар аз 900 °C пухта шудаанд.

Дар бахши натиҷаҳо арзёбии ниҳоии ҳароратии муаллифон барои хиштҳои хокистарӣ/кабуд тақрибан 950-1100 °C мебошад. Шарҳ дода шудааст, ки ин хиштҳо дар атмосфераи барқароркунанда истеҳсол шудаанд.

Сафолаи бом

Дар таҳлили XRD-и намунаи Kh25-10 анортит, кварц, энстатит, санидин ва гематит гузориш шудаанд. Манбаъ имкони ташаккули гематит дар тақрибан 850 °C ва болотар ва фазаҳоеро мисли энстатит истифода бурда, барои баъзе сафолаи сурх шарҳи тақрибан 850-900 °C-ро муҳокима мекунад.

Бо вуҷуди ин, дар бахши FTIR-и намунаҳои Kh25-08, Kh25-09 ва Kh25-10 ҷойгир шудани пикҳои Si-O дар атрофи 1020-1030 cm^-1 ҳамчун нишондиҳандаи 700-800 °C шарҳ дода мешавад. Дар бахши Raman бошад фарқиятҳои пикҳои вобаста ба сири сабз бо фосилаи 750-850 °C алоқаманд карда шудаанд.

Аз ин рӯ, усулҳо ва намунаҳои гуногуни дохили манбаъ як ҳарорати ягона намедиҳанд. Шарҳи ҷамъбастии бахши натиҷаҳо сафолаи сурхи бомро бо тақрибан 850 °C ва атмосфераи оксидкунанда алоқаманд мекунад. Verianla ин изҳороти гуногуни манбаъро ба як “ҳарорати дақиқи пухтан” маҷбур намекунад.

Чаро ранги сурх бо гематит алоқаманд карда мешавад?

Hematit Fe₂O₃ фазаи оксиди оҳан аст, ки Fe³⁺ дорад ва метавонад бо тобишҳои сурх дар сафол алоқаманд бошад. Гузориши гематит бо XRD дар намунаи Kh25-10 яке аз нишондиҳандаҳоест, ки шарҳи пухтани оксидкунандаро дар манбаъ дастгирӣ мекунад.

Чаро ранги хокистарӣ бо атмосфераи барқароркунанда алоқаманд карда мешавад?

Манбаъ хабар медиҳад, ки агар дар марҳилаи охири пухтан оксиген маҳдуд шуда, шароити барқароркунанда ба вуҷуд ояд, оксидҳои оҳан метавонанд ба ҳолатҳои бештар барқароршуда гузаранд ва ин метавонад бо рангҳои кабуд-хокистарии сафолӣ алоқаманд бошад. Аммо ранг худ ба худ далели атмосфера нест; шарҳи таҳқиқот дар якҷоягӣ бо маълумоти минералӣ ва спектралӣ анҷом дода шудааст.

Сири сабз бо кадом пигмент алоқаманд карда шуд?

Спектрҳои Raman-и сафолаи боми сирдори сабз аз Маъбади 1 ва Маъбади 2 аз ҷониби манбаъ бо атакамит, яъне минерали гидроксихлориди дорои мис алоқаманд карда шудаанд.

Бахши матнӣ барои Kh25-9 пикҳои 219, 341, 424, 511, 834 ва 977 cm^-1; барои Kh25-10 пикҳои 211, 341, 424, 511, 834 ва 983 cm^-1-ро номбар мекунад. Аммо тамғаҳои графикие, ки дар Расми 6-и манбаъ дида мешаванд, бо ин пурра яксон нестанд: дар графики Kh25-09 тамғаҳои 212, 424, 784 ва 977 cm^-1; дар графики Kh25-10 тамғаҳои 211, 424, 653, 676 ва 983 cm^-1 дида мешаванд.

Ин фарқият пинҳонӣ ҳамоҳанг карда нашудааст. Муайянкунии ниҳоии муаллифон ба атакамит ишора мекунад; аммо азбаски ҳама тамғаҳои пик дар матн ва график як ба як мувофиқ нестанд, Verianla рӯйхати нави пикҳои Raman эҷод намекунад.

Манбаъ дар заминаи технологияи таърихӣ истифода бурдани қабати сири беранг, ки PbO ва SiO₂ дорад, дар болои қабати сабз ва дубора пухтанро барои кам кардани гузариши об муҳокима мекунад. Набояд гуфта шавад, ки рецепти дақиқи ин раванд барои ҳамин намунаҳо бо таҳлили мустақими химиявӣ бозсозӣ шудааст.

Маҳлули оҳакӣ ва андоваи оҳакӣ як маводанд?

Не. Таҳқиқот арзёбӣ мекунад, ки андоваи болоии Kh25-05 аз Маъбади 1 ва маҳлули байни хиштҳои Kh25-06 ашёи хом ва таркиби минералии гуногун доранд.

Андоваи оҳакӣ (lime plaster) маводи композитии оҳакӣ мебошад, ки рӯйи биноҳоро мепӯшонад ё ҳамвор мекунад. Маҳлули оҳакӣ (lime mortar) бошад омехтаи пайвандкунандаест, ки барои пайвастани ҷузъҳои сохтмон, ба монанди санг ё хишт, истифода мешавад. Ҳар ду метавонанд оҳак дошта бошанд, аммо агрегат, гил, сафоли майдашуда ва иловаҳои органикии онҳо фарқ карда метавонанд.

Андоваи болоии Kh25-05

Дар таҳлили FTIR доломит гузориш шуда, нишонаи қавии ибтидоии кальцит дида нашудааст ва нисбати ν₂/ν₄ тақрибан 7,0 дода шудааст. Манбаъ инро бо ҷузъҳои пухташуда/аз коркарди гармӣ гузашта алоқаманд мекунад.

Дида шудани нишонаҳо дар атрофи 1166 ва 1869 cm^-1, ки бо полиморфҳои ҳарорати баланди SiO₂ алоқаманданд, ҳамчун эҳтимоли иловаи сафоли пухтаи майда/“tile dust” шарҳ дода шудааст.

Нишонаи амидии сафеда дар атрофи 1635-1637 cm^-1 бошад бо иловаи органикӣ алоқаманд карда шудааст. Муаллифон андоваи Kh25-05-ро бо манбаи гили Toyrym алоқаманд намуда, рецепти мураккаби дорои оҳаки доломитӣ, рег, сафоли пухта/хокаи он ва моддаи органикиро пешниҳод мекунанд.

Дар матни манбаъ нисбати хокистар:рег:оҳак 2:2:4 дода шудааст. Ин нисбат шарҳи технологии муаллифон барои Kh25-05 аст; рецепти умумӣ барои ҳамаи андоваҳои таърихии оҳакӣ нест.

Маҳлули байни хиштҳои Kh25-06

Дар спектри FTIR-и Kh25-06 кальцит ва арагонит ҳамчун фазаҳои бартаридошта муайян шуда, кварц нисбатан суст гуфта шудааст. Дида шудани минтақаи амидии сафеда бо эҳтимоли иловаи органикӣ алоқаманд карда шудааст.

Дар арзёбии XRD манбаъ бартарии тақрибан %86 оҳак ва миқдори ками иловаи гилӣ/региро гузориш медиҳад. Муаллифон ин маҳлулро бо манбаи гили Düngenedeg алоқаманд мекунанд.

Чаро Ҷадвали 3 бояд бодиққат хонда шавад?

Барои Kh25-05, 25+20+40=85 ва барои Kh25-06, 86+10=96 мешавад. Манбаъ шарҳ намедиҳад, ки ин фарқиятҳо аз ҷузъи боқимонда, гирдкунӣ, сохтори категория ё ҳисоби дигар сарчашма мегиранд ё не. Аз ин рӯ, Verianla арзишҳоро ба 100 нормализатсия накардааст ва фоизҳои норасоро сохта набаровардааст.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот ба археометрияи таҷрибавӣ ва тавсифи мавод асос ёфтааст. Ду манбаи гили хом бо маводи сохтмонии интихобшуда аз ду бинои маъбади буддоӣ муқоиса шудаанд. Ин таҷрибаи тасодуфии назоратшаванда, омори популятсионӣ ё озмоиши истеҳсоли силсилавӣ нест. Воҳиди таҳлил намунаҳои маводи бостоншиносӣ ва табиӣ мебошанд.

Дастгоҳҳои таҳлилӣ ва шароитҳо

Манбаъ дар бахши муқаддима мефаҳмонад, ки усулҳои дигари археометрӣ, ба монанди XRF, SEM/EDX ва термогравиметрия низ метавонанд ба таври умум истифода шаванд. Аммо дар бахшҳои натиҷаи худи ин мақола маълумоти асосии таҷрибавӣ аз XRD, FTIR ва Raman меояд. Аз ин рӯ, навишта нашудааст, ки XRF, SEM/EDS ё TGA гузаронида шуда, натиҷа ба даст оварда шудааст.

Робитаи гили хом → пояи фишурдашуда

Монандии FTIR байни намунаи Kh25-03-и Маъбади 1 ва гили Toyrym ва нишонаҳои органикӣ/хокистар ба шарҳи маводи поя оварданд, ки ба манбаи Toyrym аз берун хок, хокистар ва иловаҳои органикӣ илова шудаанд.

Намунаи Kh25-04-и Маъбади 2 бошад бо гили Düngenedeg муқоиса шудааст ва муаллифон рецепти дигари омодасозиро пешниҳод кардаанд, ки гил, хок/рег ва иловаи органикӣ дорад.

Робитаи гили хом → хишт ва сафолаи бом

Дида шудани доломит ва хусусиятҳои монанди FTIR дар хиштҳои хокистарии ду маъбад аз ҷониби муаллифон бо манбаи гили Toyrym алоқаманд карда шудааст. Фазаҳои ҳарорати баланд, ба монанди анортит, энстатит ва волластонит, ки дар маҳсулоти пухта пайдо мешаванд, аз фазаҳои ашёи хом фарқ мекунанд; ин фарқият барои бозёбии технологияи пухтан ба қафо истифода шудааст.

Дар бахши натиҷаҳои манбаъ арзёбӣ мешавад, ки гили карбонатдори монтмориллонитии Toyrym дар кӯраҳои “mantou” барои истеҳсоли хишт ва сафолаи бом истифода шудааст.

Манбаъ дар бораи кӯраи “mantou” чӣ мегӯяд?

Манбаъ хабар медиҳад, ки дар минтақаи Kharkhul Khaany Balgas кӯраҳои навъи “mantou”, ки бо истеҳсоли сафоли сохтмонӣ алоқаманданд, қаблан аз ҷиҳати бостоншиносӣ ёфт шудаанд. Бо такя ба адабиёт гуфта мешавад, ки чунин кӯраҳо метавонанд дар фосилаи кории тақрибан 800-1000 °C истифода шаванд ва ба ҳароратҳои баландтар низ расанд.

Ин арзиши адабиётӣ маънои онро надорад, ки дар таҳқиқоти ҳозира ҳарорати кӯра бевосита бо термометр чен шудааст. Таҳқиқоти ҳозира ҳарорати пухтанро аз рӯйи тағйироти минералӣ ва спектралӣ дар маводи ниҳоӣ ба қафо тахмин мекунад.

Оё хиштҳои хокистарии ду маъбад ба як технология ишора мекунанд?

Муаллифон спектрҳои монанди FTIR ва робитаҳои манбаъии хиштҳои хокистарии Kh25-07 ва Kh25-11-ро арзёбӣ карда, ба хулоса меоянд, ки хиштҳои хокистарии ду маъбад технологияи монанди истеҳсол доранд. Ин маънои “дар як рӯз, дар як боркунии кӯра истеҳсол шуданд”-ро надорад; ин шарҳест, ки хусусиятҳои таҳлилӣ бо як технологияи умумӣ мувофиқанд.

Натиҷаи сири сабз

Шарҳи муаллифон аз маълумоти Raman ин аст, ки пигменти сабз атакамит дорад. Бо вуҷуди ин, бахши натиҷаҳои мақола ошкоро мегӯяд, ки ҳарчанд пигмент муайян шудааст, таркиби сир ва технологияи истеҳсоли сир бояд муфассалтар таҳқиқ шаванд.

Натиҷаи маҳлул ва андова

Фарқи байни Kh25-05 ва Kh25-06 нишон медиҳад, ки дар бино танҳо як навъи маводи оҳакӣ истифода нашудааст. Муаллифон гили Toyrym-ро барои андоваи болои фарши Маъбади 1 ва гили Düngenedeg-ро барои маҳлули оҳакии байни хиштҳо ҳамчун робитаи ашёи хом пешниҳод мекунанд.

Ин натиҷа тахассуси функсионалиро пешниҳод мекунад: андоваи рӯйизаминӣ ва маҳлули борбардор/пайвандкунанда мумкин аст бо рецептҳои гуногун омода шуда бошанд. Аммо манбаъ шахсияти устоҳои истеҳсолӣ ё сохтори ташкилии онҳоро аз ин маълумоти таҳлилӣ бевосита муайян намекунад.

Робита бо Yingzao Fashi чӣ гуна шарҳ дода шавад?

Мақола амалияҳои хишт, сафолаи бом ва пухтанро дар дастури меъморӣ-техникии давраи Song, Yingzao Fashi, ки соли 1103 нашр шудааст, ҳамчун заминаи муқоисавии технологӣ истифода мебарад. Дар хулосаи англисии манбаъ ин ном ҳамчун “Yinzhao” омадааст, дар ҳоле ки дар матни асосии мақола он ҳамчун Yingzao Fashi шарҳ дода мешавад.

Муаллифон натиҷаҳои назорати пухтан ва ранг дар Kharkhul Khaany Balgas-ро бо ин анъанаи қадимаи технологии Чин мувофиқ мешуморанд. Аммо ин таҳқиқот худ аз худ санади хаттие пешниҳод намекунад, ки исбот кунад устои муайян бевосита Yingzao Fashi-ро хонда, истеҳсол кардааст.

Хулосаҳои дастгиришавандаи таҳқиқот

• Дар ду бинои маъбади буддоии Kharkhul Khaany Balgas намудҳои гуногуни гил, хишт, сафолаи бом, андова ва маҳлул истифода шудаанд.
• Манбаъҳои гили Toyrym ва Düngenedeg аз ҷиҳати хусусиятҳои минералогӣ ва FTIR аз ҳам фарқ карда мешаванд.
• Робитаи гили Toyrym бо истеҳсоли хишт ва сафолаи бом аз ҷониби муаллифон дастгирӣ мешавад.
• Хиштҳои хокистарии Маъбади 1 ва Маъбади 2 бо технологияи монанди истеҳсол мувофиқанд.
• Фосилаи тахминии пухтан дар бахши натиҷаҳои муаллифон барои хиштҳои хокистарӣ тақрибан 950-1100 °C мебошад.
• Хиштҳои хокистарӣ бо атмосфераи барқароркунанда ва сафолаи сурхи бом бо атмосфераи оксидкунанда алоқаманд карда шудаанд.
• Нишондиҳандаҳои пухтани сафолаи бом вобаста ба намуна ва усул фосилаҳои гуногун медиҳанд; бахши натиҷаҳо барои сафолаи сурх тақрибан 850 °C-ро ҷамъбаст мекунад.
• Пигменти сири сабз бар асоси маълумоти Raman бо атакамит алоқаманд карда шудааст.
• Kh25-05 ва Kh25-06 ба ду технологияи ҷудогонаи андова/маҳлули оҳакӣ бо ашёи хом ва таркиби гуногун ишора мекунанд.
• Иловаҳои органикӣ аз рӯйи баъзе нишонаҳои амид/N-H-и FTIR шарҳ дода шудаанд.

Хулосаҳои дастгиринашавандаи таҳқиқот

• Ин таҳқиқот синни маъбадҳоро бо ченкунии нави радиокарбонӣ ё люминессенсия муайян накардааст.
• Фосилаи 950-1100 °C барои ҳамаи сафолҳои сохтмонӣ ҳарорати ягона ва универсалии пухтан нест.
• Нишон дода нашудааст, ки ҳамаи сафолаи бом маҳз дар як ҳарорат пухта шудаанд.
• Рецепти пурраи истеҳсоли сири сабз ва ҳамаи ҷузъҳои химиявии он дар ин таҳқиқот муайян нашудаанд.
• Ҳама арзишҳои пикҳои Raman дар матн ва график як ба як мувофиқ нестанд; Verianla ин фарқро бо сохтани пикҳои нав “ислоҳ” намекунад.
• Манбаъ шарҳ намедиҳад, ки чаро арзишҳои ниммиқдории фоизии Ҷадвали 3 ба 100 намерасанд.
• Мувофиқати мавод бо як анъанаи технологӣ як усто, як рӯзи истеҳсол ё як боркунии кӯраро исбот намекунад.
• Монандии технологӣ бо Yingzao Fashi далели қатъии интиқоли мустақими матни таърихӣ нест.
• Манбаъ барои ин таҳқиқот натиҷаи нави XRF, SEM/EDS ё TGA гузориш намедиҳад.
• Таҳқиқот таҳлили омории популятсионӣ, p-арзиш, фосилаи эътимод ё тарҳи таҷрибаи назоратшавандаро пешниҳод намекунад.

Пешниҳодҳои санаёбии оянда

Муаллифон мегӯянд, ки аз хоки фишурдашудаи пояҳои маъбад ва қабатҳои хоки вобаста ба деворҳои шаҳр кварц ё K-шпати саҳроиро ҷудо карда, бо усулҳои люминессенсия сана муайян кардан мумкин аст.

OSL (Optically Stimulated Luminescence) равиши санаёбӣ мебошад, ки барои арзёбии он истифода мешавад, ки донаҳои минералӣ пас аз охирин таъсири нури шадид кай дафн шудаанд. Аммо дар ин таҳқиқот натиҷаи нави OSL пешниҳод нашудааст.

Дар бахши натиҷаҳо инчунин гуфта мешавад, ки синни маҳлули оҳакиро дар асл бо усули ¹⁴C муайян кардан мумкин аст. Ин ҳам натиҷаи таҳқиқоти ҳозира нест, балки пешниҳоди санаёбӣ барои оянда мебошад.

Ҷиҳатҳои қавии таҳқиқот

Ҷиҳати асосии қавии таҳқиқот дар он аст, ки манбаи гили хомро на танҳо бо сафоли ниҳоӣ, балки бо маводҳои марҳилаҳои гуногуни истеҳсол, ба монанди пояи фишурдашуда, хишт, сафолаи бом, сир, андова ва маҳлул муқоиса мекунад. Ҷавоб додани XRD, FTIR ва Raman ба як саволи технологӣ дар миқёсҳои гуногун низ вобастагии шарҳро аз як ченкунӣ коҳиш медиҳад.

Маҳдудиятҳои методологии таҳқиқот

Манбаъ сарлавҳаи алоҳидаи “limitations” намедиҳад; аммо маҳдудиятҳое, ки аз усул ва маълумот дида мешаванд, бояд ошкор нигоҳ дошта шаванд. Шумораи намунаҳо маҳдуд аст ва ҳамаи маводи эҳтимолии сохтмониро намояндагӣ намекунад. Манбаъ мегӯяд, ки баъзе намунаҳои хоки муҳити атроф ва шағал дар ин мавсими саҳроӣ ҷамъоварӣ нашудаанд.

Дар ҷадвали ниммиқдории XRD бисёр фазаҳо бо синфҳои +/++/+++ дода шудаанд; инҳо фоизҳои дақиқи масса нестанд. Сутунҳои фоизии Ҷадвали 3 ба 100 намерасанд ва сабабаш шарҳ дода нашудааст.

Ҳароратҳои пухтан ченкунии бевоситаи термометрӣ дар дохили кӯра нестанд. Бо истифода аз табдилоти фазаҳои минералӣ ва рафтори гармии пикҳои FTIR дар адабиёт шароити истеҳсоли гузашта ба қафо шарҳ дода мешавад.

Монандии байни манбаъҳои гили хом ва маҳсулоти ниҳоӣ метавонад нишондиҳандаи қавии пайдоиш бошад; аммо бе муқоисаҳои васеътари геохимиявӣ ва элементӣ наметавон мутлақан исботшуда ҳисобид, ки ҳамаи маводи сохтмонӣ аз як кон омадаанд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони муғулӣ дар манбаъ: Хархул хааны балгасын буддын шашны сүмийн малтлагаас илэрсэн барилгын хэрэглэгдэхүүнийг материал судлалын аргаар судалсан нь

Унвони аслии англисӣ: Archaeometric study of the building materials from the buddhist temples at the Kharkhul khaany balgas site

Муаллифон: Saran Solongo; Erdene-Ochir Nasan-Ochir.

Тартиби муаллифон: Тартиби манбаъ ҳифз шудааст.

Саҳми баробар: Дар манбаъ изҳороти саҳми баробар/муаллифи якуми баробар мавҷуд нест.

Муаллифи масъул: Манбаъ тамғаи ошкори “corresponding author”-ро истифода намебарад. Барои Saran Solongo суроғаи почтаи электронӣ ва ORCID дода шудааст; аз ин рӯ мақоми иловагии муаллифи масъул фарз карда нашудааст.

Аффилиатсия 1: School of Applied Sciences, Mongolian University of Science and Technology, Baga Toiruu, Ulaanbaatar-14191, Mongolia.

Аффилиатсия 2: Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences, Ulaanbaatar-13330, Mongolia.

Маҷалла: Studia Archaeologica.

Нашркунандаи муассисавӣ: Дар сабтҳои расмии Mongoliajol-и маҷалла ҳамчун Institute of Archaeology, Mongolian Academy of Sciences нишон дода шудааст.

Ҷилд / fasciculus: Tomus XLIX, Fasciculus 12.

Сол: 2026.

Саҳифаҳо: 170-183.

DOI: 10.5564/sa.v49i1.5564

Пайванди расмӣ: Дар PDF-и манбаъ суроғаи 10.5564/sa.v49i1.5564 тавассути DOI resolver нишон дода шудааст. Азбаски дар ҷустуҷӯи ҷорӣ landing page-и ҷудогонаи расмии маҷалла барои ин мақола боэътимод пайдо нашуд, URL-и иловагӣ сохта нашудааст.

Навъи манбаъ: Article; таҳқиқоти археометрияи таҷрибавӣ ва тавсифи материалшиносӣ.

Ҳолати рецензия: Дар PDF-и манбаъ раванди рецензия ё санаҳои қабул ошкоро дода нашудаанд. Азбаски дар ҷустуҷӯи ҷорӣ сабти расмии рецензияи махсуси ин мақола тасдиқ нашуд, ибораи “рецензияшуда” фарз карда нашудааст.

Литсензия: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0).

Заминаи лоиҳа: Мақола дар доираи таҳқиқоти бостоншиносии Kharkhul Khaany Balgas-и лоиҳаи илмии “Өв соёлын голомт”, ки муштаракан аз ҷониби Golomt Bank, Mongolian Academy of Sciences Institute of Archaeology ва муассисаи дахлдори таҳқиқот/фарҳангии Gandantegchenling Monastery анҷом дода шудааст, иҷро шудааст.

Изҳороти алоҳидаи маблағгузорӣ: Дар манбаъ бахши стандартии “Funding” вуҷуд надорад. Ҳарчанд шарикони лоиҳа зикр шудаанд, шакли саҳми молиявии ҳар яки онҳо алоҳида шарҳ дода нашудааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Дар манбаъ изҳороти алоҳидаи бархӯрди манфиатҳо дида намешавад.

Дастрасии маълумот: Дар манбаъ бахши алоҳидаи дастрасии маълумот ё анбори кушодаи спектрҳои хом дода нашудааст.

CRediT / саҳми муаллифон: Дар манбаъ бахши CRediT ё саҳмҳои муфассали муаллифон мавҷуд нест.

Минтақаи таҳқиқот: Шаҳри бостонии Kharkhul Khaany Balgas, минтақаи Arkhangai, Муғулистон; маводи сохтмонии вобаста ба ду бинои маъбади буддоӣ.

Намунаҳо: Дар Ҷадвали 1-и манбаъ ду гили хом, ду намунаи пояи фишурдашуда, ду намунаи андова/маҳлул, ду хишти хокистарӣ ва се сафолаи бом, ҷамъ 11 рамзи намуна номбар шудаанд.

Чаҳорчӯби асосии методологӣ: Chaîne opératoire; бозсозии занҷири ашёи хом → омодасозӣ → истеҳсол → маҳсулоти ниҳоӣ бо заминаи бостоншиносӣ ва таҳлили мавод.

XRD: Miniflex 300/C600; Cu катод; 49 kV; 15 mA; 5°-60°; қадами 0,02°; ченкунии 0,6 s; таҳлили фаза ва ниммиқдорӣ бо Profex.

FTIR: IR Prestige 21; 400-4000 cm^-1; тақрибан 1:100 намуна/KBr; таблеткаи пресшуда бо тақрибан 10 MPa.

Raman: NSR-5600, JASCO Int.; 100-1200 cm^-1; таҳлили пигменти сири сабз.

Усули оморӣ: Манбаъ p-арзиш, фосилаи эътимод, санҷиши гипотеза ё омори хулосабарории ба намуна асосёфтаро гузориш намедиҳад. Натиҷаҳо ба шарҳҳои минералогӣ, спектроскопӣ ва муқоисавии археометрӣ асос ёфтаанд.

Номувофиқии дохилии манбаъ 1: Ҷадвали 1 намунаи гили хоми Düngenedeg-ро Kh25-2/Kh25-02 медиҳад, дар ҳоле ки дар параграфи шарҳи дахлдор бори дуюм рамзи Kh25-01 навишта шудааст. Verianla инро пинҳонӣ ислоҳ накардааст.

Номувофиқии дохилии манбаъ 2: Рӯйхати матнии пикҳо дар бахши Raman бо арзишҳои пикҳои дар графики Расми 6 тамғагузоришуда пурра яксон нест. Муайянкунии атакамит-и муаллифон ҳифз шуда, рӯйхати нави ҳамоҳангшудаи пикҳо эҷод нашудааст.

Номуайянии дохилии манбаъ 3: Дар Ҷадвали 3 арзишҳои Wt.% барои Kh25-05 ҳамчун 25, 20 ва 40; барои Kh25-06 ҳамчун 86 ва 10 дода шудаанд, аммо ба 100 намерасанд ва манбаъ ин фарқро шарҳ намедиҳад.

Ёддошти терминологии дохилии манбаъ: Дар хулосаи англисӣ номи технологияи истеҳсол ҳамчун “Yinzhao” дида мешавад, дар ҳоле ки матни асосӣ анъанаи техникии Yingzao Fashi-ро муҳокима мекунад. Verianla дар баёни асосӣ номи Yingzao Fashi-и дар матн шарҳдодашударо истифода карда, фарқи навишт дар хулосаро алоҳида қайд кардааст.

Ҳадди санаёбӣ: Ин мақола санаи нави OSL ё ¹⁴C-ро гузориш намедиҳад. Санаёбии хоки фишурдашуда/қабати хок бо люминессенсия ва, дар асл, маҳлули оҳакӣ бо ¹⁴C ҳамчун имкони таҳқиқоти оянда пешниҳод шудааст.