Хизматрасониҳои рақамии тандурустӣ метавонанд тавассути муоинаи видеоӣ, назорати фосилавӣ, дорухатҳои электронӣ, порталҳои беморон, барномаҳои мобилии тандурустӣ ва хизматҳои гуногуни машваратӣ, ки тавассути интернет пешниҳод мешаванд, хизматрасонии тиббиро аз маҳдудияти масофаи ҷисмонӣ берун баранд. Ин имконият махсусан барои одамоне, ки дар минтақаҳои деҳотӣ ва дурдаст зиндагӣ мекунанд, муҳим аст. Барои шахсоне, ки маҷбуранд барои расидан ба муассисаи тиббӣ масофаи дароз тай кунанд, дар минтақаашон мутахассиси тиббӣ вуҷуд надорад ё имконоти нақлиёт маҳдуд аст, хизматрасониҳои рақамӣ метавонанд дастрасиро ба хизматрасонии тиббӣ осон намоянд.

Аммо мавҷуд будани хизматрасонии рақамии тандурустӣ маънои онро надорад, ки ҳама одамон метавонанд аз он баробар истифода баранд. Набудани пайвасти босуръати интернет, дастрас набудани дастгоҳҳои мувофиқ, камбуди малакаҳои рақамӣ, арзиши хизмат, нигарониҳои махфият, нобоварӣ ба технология, афзалиятҳои кормандони тиб, сиёсати ҷуброни хароҷот ва мувофиқ набудани хизмат ба мушкили саломатии бемор метавонанд дастрасиро маҳдуд кунанд. Вақте зиндагии деҳотӣ бо нобаробариҳои дигар, аз ҷумла синну сол, даромад, пайдоиши этникӣ, маъюбӣ, ҷинс ва ҳолати саломатӣ ҳамроҳ мешавад, монеаҳо метавонанд боз ҳам мураккабтар гарданд.

Ин scoping review таҳқиқ кардааст, ки кадом чаҳорчӯбаҳои назариявӣ дар таҳқиқоти дастрасии аҳолии деҳот ба хизматрасониҳои рақамии тандурустӣ дар кишварҳои даромадашон баланд истифода шудаанд ва intersectionality то чӣ андоза ба назар гирифта шудааст. Муҳаққиқон дар пойгоҳҳои MEDLINE, Embase, CINAHL Plus ва Scopus ҷустуҷӯ гузаронида, аз 12.894 сабт баъди хориҷ кардани такрорҳо ва нашрияҳои номувофиқ 101 таҳқиқоти эмпирикиро ба баррасӣ дохил карданд.

Аз 101 таҳқиқоти баррасишуда танҳо 23-тояшон чаҳорчӯбаи муайяни консептуалӣ ё назариявиро, ки таҳлилро роҳнамоӣ мекард, ба таври ошкор нишон додаанд. Ба ибораи дигар, тақрибан се чор ҳиссаи таҳқиқот гарчанде дар бораи истифодаи тандурустии рақамӣ, муносибат, дастрасӣ ё қабул ҳарф задаанд, ин мафҳумҳоро дар дохили модели назариявии яклухт баррасӣ накардаанд.

Чаҳорчӯбаҳои истифодашуда аз се соҳаи асосии таҳқиқот омадаанд:

• Моделҳои қабули технология ва рафтори истифода,
• Моделҳои дастрасӣ ба хизматрасониҳои тиббӣ,
• Чаҳорчӯбаҳои implementation science барои татбиқ ва институционализатсияи хизматрасониҳои тиббӣ.

Моделҳои бештар истифодашуда Technology Acceptance Model, Unified Theory of Acceptance and Use of Technology, Andersen’s Behavioral Model of Health Services Use, Levesque’s Patient-Centred Access to Healthcare Model ва Consolidated Framework for Implementation Research буданд.

Technology Acceptance Model ва равишҳои монанд барои шарҳ додани он муфиданд, ки одамон хизматрасонии рақамиро муфид ва осон барои истифода мешуморанд ё не. Бо вуҷуди ин, ин моделҳо дар ибтидо барои хизматрасониҳои тиббӣ таҳия нашудаанд. Онҳо метавонанд бар фарзияе асос ёбанд, ки истифодабаранда қарореро озод, инфиродӣ ва устувор қабул мекунад, ки технологияро истифода барад ё не. Дар хизматрасонии тиббии деҳотӣ бошад, баъзан хизматрасонии онлайн интихоб нест, балки аз сабаби набудани хизматрасонии рӯбарӯ дар маҳал ягона имконият мебошад.

Моделҳои дастрасӣ ба хизматрасонии тиббӣ метавонанд даромад, эҳтиёҷи саломатӣ, дурии ҷуғрофӣ, иқтидори хизмат, affordability ва хусусиятҳои истифодабарандаро васеътар арзёбӣ кунанд. Аммо ин моделҳо ҳам метавонанд шароити махсуси хизматрасониҳои рақамӣ, аз ҷумла пайвасти интернет, дастгоҳ, digital literacy, usability-и software ва эътимод ба технологияро худкорона дар бар нагиранд.

Чаҳорчӯбаҳои implementation science дар арзёбии шароити сатҳи муассиса, корманди тиб, сиёсат, инфрасохтор ва раванди татбиқ қавӣ мебошанд. Аммо таҷрибаи ҳаррӯзаи беморон ва қобилиятҳои инфиродие, ки барои дастрасӣ ба хизмат бояд инкишоф диҳанд, метавонанд маҳдудтар баррасӣ шаванд.

Бозёфти дуюми асосии баррасӣ ба нобаробариҳо дахл дорад. Аз таҳқиқоти баррасишуда 42-тояшон ба гурӯҳҳои деҳотие равона шуда буданд, ки метавонанд ба камбудиҳои иловагӣ рӯ ба рӯ шаванд, аз ҷумла ақаллиятҳои этникӣ ё racialized, калонсолони солхӯрда, хонаводаҳои камдаромад, занон, шахсони LGBTQ+, шахсони маъюб ё ҷомеаҳои муайяни фарҳангӣ ва динӣ.

Бо вуҷуди ин, ҳеҷ як таҳқиқот intersectionality-ро ба тарҳи таҳқиқот ва чаҳорчӯбаи назариявии худ ба таври ошкор ҳамгиро накардааст. Танҳо як таҳқиқот қайд кардааст, ки дар оянда бояд таҳқиқоти intersectional анҷом дода шаванд, ки race, class ва gender-ро якҷоя баррасӣ кунанд. Аз ин рӯ, таҳқиқот гурӯҳҳои осебпазирро омӯхтаанд, вале аксаран назариявӣ накардаанд, ки нобаробариҳои гуногун чӣ гуна якдигарро тақвият медиҳанд.

Мушкилоти асосие, ки таҳқиқот нишон медиҳад, ин аст, ки дар бисёре аз таҳқиқоти тандурустии рақамии деҳот технология, системаи тандурустӣ, ҷойи зиндагӣ ва нобаробариҳои иҷтимоӣ ҷудогона баррасӣ мешаванд. Моделҳои қабули технология ба шахс; моделҳои дастрасӣ ба тандурустӣ ба мутобиқати истифодабаранда ва хизмат; чаҳорчӯбаҳои implementation ба муассиса ва система равона мешаванд. Дастрасӣ ба тандурустии рақамӣ дар деҳот бошад равандест, ки ҳамаи ин сатҳҳо ҳамзамон бо ҳам таъсир мекунанд.

Муаллифон пешниҳод мекунанд, ки дар оянда ба ҷойи интизор шудани он ки як модели як соҳа тамоми мушкилро шарҳ диҳад, чаҳорчӯбаҳои байнисоҳавӣ якҷоя истифода шаванд. Онҳо инчунин таъкид мекунанд, ки деҳот танҳо ҳамчун дурӣ аз шаҳр ё зичии аҳолӣ арзёбӣ нашавад, балки ҳамчун заминаи махсуси зиндагӣ, ки захираҳои маҳаллӣ, нақлиёт, фарҳанг, муносибатҳои иҷтимоӣ, қарорҳои сиёсӣ ва тақсимоти хизматрасониҳоро дар бар мегирад.

Ин таҳқиқот исбот намекунад, ки хизматрасониҳои рақамии тандурустӣ муассир мебошанд, нобаробариҳои тандурустии деҳотро кам мекунанд ё як модели муайяни назариявӣ аз дигарҳо бартарии қатъӣ дорад. Он танҳо харита месозад, ки адабиёти мавҷуда кадом абзорҳои фикриро истифода мебарад, ин абзорҳо чиро намоён мекунанд ва кадом унсурҳои муҳимро метавонанд аз назар гузаронанд.

Шарҳи Муфассал

Чаро дастрасӣ ба тандурустии рақамӣ дар деҳот танҳо масъалаи интернет нест?

Дастрасӣ ба хизматрасонии рақамии тандурустӣ аксар вақт ба саволи “интернет ҳаст ё нест?” маҳдуд карда мешавад. Аммо равиши digital divide, ки дар муқаддимаи таҳқиқот оварда шудааст, нишон медиҳад, ки нобаробарӣ метавонад дар се сатҳи гуногун ба вуҷуд ояд.

1. Сатҳи якум: Тафовути дастрасӣ. Ба он дахл дорад, ки пайвасти интернет, дастгоҳи мувофиқ, компютер, смартфон ё инфрасохтори техникии зарурӣ мавҷуд аст ё не.
2. Сатҳи дуюм: Тафовути малака ва истифода. Ифода мекунад, ки одамон ҳатто агар технология дошта бошанд, дониш, малака ва эътимоди кофӣ барои истифодаи хизматрасонии рақамӣ доранд ё не.
3. Сатҳи сеюм: Тафовути натиҷа. Мепурсад, ки одамоне, ки як технологияро истифода мебаранд, аз он ба андозаи баробар фоидаи саломатӣ, сарфаи вақт ё сифати хизмат мегиранд ё не.

Гузоштани broadband internet дар минтақаи деҳот метавонад мушкили сатҳи аввалро кам кунад. Аммо агар истифодабарандаи солхӯрда ба барнома ворид шуда натавонад, шахси дорои нуқсони биноӣ интерфейсро истифода бурда натавонад ё хонаводаи камдаромад бастаи кофии интернетро харида натавонад, хизматрасонии рақамӣ амалан дастрас нест.

Ба ҳамин монанд, бомуваффақият анҷом ёфтани видеомашварат аз ҷиҳати техникӣ ҳам маънои онро надорад, ки хизматрасонии мувофиқи тиббӣ гирифта шудааст. Агар бемор ба муоинаи ҷисмонӣ ниёз дошта бошад, ҷои махфӣ надошта бошад ё корманди тиб тавассути арзёбии фосилавӣ маълумоти зарурии клиникиро гирифта натавонад, натиҷаи саломатии хизмат метавонад маҳдуд бошад.

Чаро тандурустии рақамӣ дар минтақаҳои деҳот муҳим буда метавонад?

Дар минтақаҳои деҳот шумораи муассисаҳои тиббӣ, гуногунии мутахассисон ва имконоти нақлиёт метавонанд аз шаҳрҳо фарқ кунанд. Дар чунин шароит хизматрасониҳои рақамии тандурустӣ метавонанд:

• Эҳтиёҷ ба сафари дарозро кам кунанд,
• Дастрасии фосилавӣ ба мутахассисони тиббиро таъмин кунанд,
• Қабулҳои пайгириро осон намоянд,
• Ба мониторинги фосилавии бемориҳои музмин кӯмак кунанд,
• Амалиёти дорухат ва сабтҳои тиббиро дастгирӣ кунанд,
• Байни бемор ва корманди тиб алоқаи зудтар фароҳам оваранд.

Аммо фоидаи эҳтимолии хизматрасонии рақамӣ маънои онро надорад, ки мушкилоти мавҷудаи системаи тандурустии деҳот худ аз худ ҳал мешаванд. Агар хизмат бад тарҳрезӣ шуда бошад, аз ҷониби кормандони тиббии маҳаллӣ дастгирӣ нашавад ё танҳо барои гурӯҳи муайяни истифодабарандагон қобили истифода бошад, метавонад нобаробариҳои мавҷударо дубора тавлид кунад.

Саволҳои асосии таҳқиқот

Баррасӣ ба ду саволи таҳқиқотӣ равона шудааст:

1. Барои таҳқиқи дастрасии одамони деҳот ба хизматрасониҳои рақамии тандурустӣ кадом чаҳорчӯбаҳои консептуалӣ истифода шудаанд?
2. Таҳқиқоти қаблӣ нобаробариҳои бо ҳам буридашавандаро чӣ гуна ба назар гирифтаанд?

Ин саволҳо сатҳи истифодаи хизматрасонии рақамӣ ё андозаи монеаҳои мушаххасро бевосита чен намекунанд. Маркази диққат ин аст, ки муҳаққиқон мушкили тандурустии рақамии деҳотро бо кадом дидгоҳи назариявӣ муайян мекунанд.

Scoping review чӣ маъно дорад?

Scoping review барои харитакашии ҳудуд, мафҳумҳои асосӣ, усулҳои истифодашуда ва холигиҳои дониш дар адабиёти васеъ ва байнисоҳавӣ истифода мешавад.

Ин усул махсусан мувофиқ аст:

• Вақте дар як соҳа тарҳҳои хеле гуногуни таҳқиқотӣ мавҷуданд,
• Вақте саволи таҳқиқотӣ иктишофӣ аст,
• Вақте мафҳумҳо бо тарзҳои гуногун муайян мешаванд,
• Вақте мақсад муайян кардани моделҳо ва усулҳои истифодашуда дар адабиёт аст

.

Ин таҳқиқот systematic review ё meta-analysis-и классикии чен кардани самаранокии хизматрасонии рақамӣ нест. Натиҷаҳои таҳқиқоти дохилшударо ба як effect size-и умумӣ муттаҳид накардааст. Ба ҷойи ин, назарияҳои истифодашуда, заминаҳои таҳқиқот ва равишҳои нобаробариро тасниф кардааст.

Усули баррасӣ чӣ гуна банақша гирифта шуд?

Муҳаққиқон тавсияҳои JBI Scoping Review Methodology Group-ро риоя карданд. Протоколи баррасӣ дар Open Science Framework сабт шудааст. Стратегияи ҷустуҷӯ бо дастгирии китобдори мутахассиси мавзӯъ таҳия шудааст.

Чор пойгоҳи дода ҷустуҷӯ шудаанд:

• MEDLINE,
• Embase,
• CINAHL Plus,
• Scopus.

Ҷустуҷӯ дар июни 2025 анҷом шуда, ба майдонҳои сарлавҳа ва хулоса маҳдуд карда шудааст. Мафҳумҳои асосии ҷустуҷӯ ба се гурӯҳ ҷудо шудаанд:

• Digital health, mobile health, e-health, tele-health ва telemedicine,
• Access, use, experience, facilitators, barriers ва satisfaction,
• Rural, remote, coastal ё mountainous areas.

Илова ба free-text terms, controlled subject headings-и MEDLINE, Embase ва CINAHL истифода шудаанд. Истилоҳҳои як гурӯҳи мафҳумӣ бо “OR” ва гурӯҳҳои гуногуни мафҳумӣ бо “AND” пайваст шудаанд.

Кадом таҳқиқот дохил шуданд?

Барои дохилшавӣ таҳқиқот бояд:

• Мувофиқи таснифи 2024/2025-и Бонки Ҷаҳонӣ дар кишвари даромадаш баланд анҷом шуда бошад,
• Минтақаи деҳотӣ, нимдеҳотӣ ё дурдастро баррасӣ кунад,
• Ҳадафи марбут ба дастрасӣ ба хизматрасонии тиббӣ дошта бошад,
• Хизматрасонии тиббии ба бемор нигаронидашударо, ки интернет ё дастгоҳи рақамиро истифода мебарад, баррасӣ кунад,
• Таҷрибаи истифодабарандагони хизматрасонии тиббиро дар бар гирад,
• Матни пурра дошта ва таҳқиқоти эмпирикӣ бошад

мебуд.

Муҳаққиқон мафҳуми “дастрасӣ”-ро васеъ муайян карданд. На танҳо воқеан ба хизмат расидан, балки қабул, perception, digital literacy, нияти истифода ва омилҳои таъсиррасон ба истифода низ дар доираи дастрасӣ арзёбӣ шуданд.

Таърифи digital health ҳам васеъ буд. Барномаҳое, ки истифодабаранда тавассути дастгоҳи рақамӣ ё интернет бо хизматрасонии тиббӣ ҳамкорӣ мекунад, дохил шуданд; хизматҳое, ки танҳо тавассути телефон анҷом меёбанд ва ҳатман технологияи рақамиро талаб намекунанд, хориҷ карда шуданд.

Кадом таҳқиқот хориҷ шуданд?

• Таҳқиқоти таҷрибавие, ки самаранокии intervention-ро арзёбӣ мекарданд,
• Таҳқиқоти intervention, ки ба арзёбии татбиқи хизматрасонии рақамӣ равона буданд,
• Таҳқиқоте, ки танҳо дидгоҳи кормандони тибро баррасӣ мекарданд,
• Баррасиҳо, abstract-ҳои conference, протоколҳо ва мақолаҳои тафсирӣ,
• Таҳқиқоте, ки бе баррасии омилҳои таъсиррасон танҳо тамоюлҳои истифода гузориш медоданд,
• Таҳқиқоте, ки танҳо satisfaction пас аз intervention-ро арзёбӣ мекарданд

хориҷ шуданд.

Агар таҳқиқот ҳам дидгоҳи бемор ва ҳам корманди тибро дар бар мегирифт, ба шарте ки таҷрибаи истифодабаранда дар таҳқиқот мавҷуд бошад, дохил карда мешуд.

Деҳот чӣ гуна муайян шуд?

Муҳаққиқон барои ҳамаи кишварҳо як таърифи ягонаи деҳотро маҷбурӣ истифода накарданд. Агар муаллифони таҳқиқот муҳитро деҳотӣ, нимдеҳотӣ ё дурдаст муайян карда бошанд, таҳқиқот мувофиқ қабул мешуд.

Баъзе таҳқиқоти Иёлоти Муттаҳида Rural-Urban Commuting Area codes-ро истифода кардаанд, ки ҷараёни рафтуомади корӣ байни марказҳои шаҳрӣ ва ченакҳои аҳолиро ба назар мегиранд. Дар дигар кишварҳо деҳот аксаран аз ҷониби муҳаққиқон ё иштирокчиён муайян шудааст.

Ин чандирӣ имкон дод, ки таҳқиқоти кишварҳои гуногун дохил карда шаванд. Аммо ҳамзамон маънои онро дорад, ки минтақаҳои “деҳотӣ” аз ҷиҳати аҳолӣ, дурӣ, инфрасохтор, фарҳанг ва хизматрасонии тиббӣ метавонанд аз ҳам хеле фарқ кунанд.

Скрининг ва интихоби таҳқиқот

Дар ҷустуҷӯ ҳамагӣ 12.894 сабт ёфт шуд. Аз онҳо 6.121 сабти такрорӣ буданд ва баъди хориҷ кардан 6.773 сабти нодир боқӣ монд.

Дар скрининги сарлавҳа ва хулоса 6.221 сабт хориҷ шуд:

Пас аз ин марҳила 552 таҳқиқот ба арзёбии матни пурра гузаштанд. Дар матни пурра 283 таҳқиқот барои баррасӣ накардани натиҷаҳои мувофиқ ва 168 таҳқиқот барои надоштани аҳолии мувофиқ хориҷ шуданд. Дар ниҳоят 101 таҳқиқот ба истихроҷи дода ва content analysis дохил шуд.

Дар ҳар даври screening 20 фоизи сабтҳо аз ҷониби муаллифи аввал ва муҳаққиқи дигар мустақилона ду маротиба screening шуданд. Screening бо software-и Rayyan анҷом дода шуд ва ихтилофи назарҳо тавассути муҳокима байни муҳаққиқон ҳал гардид.

Таҳқиқоти дохилшуда аз кадом кишварҳо буданд?

Тақрибан ду се ҳиссаи адабиёт аз Иёлоти Муттаҳида омадааст. Ин нишон медиҳад, ки натиҷаҳои умумии баррасӣ метавонанд аз системаи тандурустӣ, сохтори суғурта, ҷуғрофия ва инфрасохтори рақамии ин кишвар таъсир гирифта бошанд.

Усулҳои таҳқиқот

Таҳқиқоти сифатӣ бештар semi-structured interviews ва focus groups истифода кардаанд. Таҳқиқоти миқдорӣ ҷавобҳои пурсишнома ё сабтҳои тиббиро таҳлил кардаанд. Таҳқиқоти mixed methods натиҷаҳои рақамӣ ва таҷрибаи истифодабаранда ё хизматро якҷоя арзёбӣ кардаанд.

Додаҳо чӣ гуна истихроҷ ва таҳлил шуданд?

Муҳаққиқон барои ин баррасӣ абзори махсуси data extraction таҳия карданд. Аз ҳар таҳқиқот маълумоти зерин гирифта шуд:

• Сарлавҳа, муаллиф ва соли нашр,
• Тарҳи таҳқиқот,
• Кишвар, муҳит ва хусусиятҳои иштирокчиён,
• Ҳадафи таҳқиқот,
• Чаҳорчӯбаи консептуалӣ ё measurement tool-и истифодашуда,
• Оё intersectionality дар тарҳ, sampling ва analysis ба назар гирифта шудааст,
• Меҳварҳои нобаробарии омӯхташуда

истихроҷ шуданд.

Додаҳо дар NVivo бо basic content analysis coding шуданд. Кодҳо аз рӯйи frequency шумурда шуда, натиҷаҳо бо матнҳои пурраи таҳқиқот муқоиса шуданд.

Дар таҳқиқот statistical meta-analysis, mathematical effect model ё formula-и нави клиникӣ вуҷуд надорад. Натиҷаҳои рақамӣ тақсимоти миқдории таҳқиқот ва чаҳорчӯбаҳои истифодашударо дар адабиёт нишон медиҳанд.

Чанд таҳқиқот чаҳорчӯбаи назариявии ошкоро истифода карданд?

Аз 101 таҳқиқот танҳо 23-тояшон чаҳорчӯбаи муайяни консептуалиро, ки таҳлилро роҳнамоӣ мекард, ба таври ошкор гузориш доданд. Ин тақрибан 22,8 фоиз аст.

Таҳқиқоти боқимонда бештар аз мафҳумҳои умумӣ истифода кардаанд:

• Истифодаи хизматрасонии рақамӣ,
• Муносибат ба технология,
• Қабули telehealth,
• Монеаҳои дастрасӣ,
• Таҷрибаи истифодабаранда

вале робитаи онҳоро бо модели мушаххаси назариявӣ шарҳ надодаанд.

Дувоздаҳ таҳқиқот scale-ҳои ченаки пештар validated-ро истифода кардаанд. Аз ҳама бештар истифодашуда:

• eHealth Literacy Scale дар шаш таҳқиқот,
• Telehealth Usability Questionnaire дар се таҳқиқот

буданд.

Истифодаи scale маънои онро надорад, ки таҳқиқот худкорона чаҳорчӯбаи назариявӣ дорад. Scale як хусусияти муайянро чен мекунад, дар ҳоле ки чаҳорчӯбаи консептуалӣ кӯшиш мекунад робитаи байни хусусиятҳои гуногунро шарҳ диҳад.

Тақсимоти чаҳорчӯбаҳои назариявии истифодашуда

Азбаски як таҳқиқот ду чаҳорчӯбаи алоҳида истифода кардааст, шумораи умумии истифодаи чаҳорчӯбаҳо аз шумораи таҳқиқоти гузоришдиҳандаи чаҳорчӯба як адад бештар аст.

Technology Acceptance Model чиро шарҳ медиҳад?

Technology Acceptance Model барои шарҳ додани нияти шахс ба истифодаи технология ва истифодаи воқеии он таҳия шудааст. Дар модели аслӣ чор унсури асосӣ мавҷуд аст:

• Perceived ease of use: Истифодаи технология то чӣ андоза кӯшиш талаб мекунад,
• Perceived usefulness: Технология ба шахс фоида меорад ё не,
• Attitude: Арзёбии мусбат ё манфии истифодабаранда нисбат ба технология,
• Actual use: Истифодаи воқеии технология.

Аз чор таҳқиқоти баррасишуда сето модели аслиро ба заминаи тандурустии рақамӣ мутобиқ ва васеъ кардаанд. Ба унсурҳои иловашуда дохил шуданд:

• Digital health literacy,
• Эътимод ба технология,
• Таҷрибаи қаблии технология,
• Тарҳи барнома ва осонии navigation,
• Тарзи пешниҳод шудани додаҳо,
• Сатҳи ҳамкории инсонӣ,
• Хусусиятҳои иҷтимоӣ ва фарҳангӣ

.

Маҳдудияти асосии Technology Acceptance Model

Модел дар ибтидо барои шарҳ додани қабули технологияҳои иттилоотӣ дар ҷойи кор таҳия шудааст. Истифода дар хизматрасонии тиббӣ ба интихоби software-и оддӣ монанд нест.

Истифодабарандаи деҳот метавонад машварати видеоиро афзал донад; аммо баъзан аз сабаби набудани хизматрасонии рӯбарӯ маҷбур мешавад онро истифода кунад. Баръакс, ҳатто агар хизматрасонии рақамиро муфид шуморад, аз сабаби набудани интернет, дастгоҳ ё ҷойи махфӣ онро истифода карда наметавонад.

Фарзияҳои танқидшавандаи модел инҳоянд:

• Метавонад истифодаи технологияро интихоби озоди шахс ҳисоб кунад,
• Қарорро асосан дар сатҳи инфиродӣ баррасӣ мекунад,
• Қарори истифодаи технологияро нисбатан устувор ва дуҳолатӣ мебинад,
• Маҳдудиятҳои системаи тандурустӣ ва сиёсатро кофӣ инъикос намекунад,
• Қарорҳои технологии кормандони тиб ва муассисаҳоро маҳдуд баррасӣ мекунад.

Шахс метавонад барои баъзе мушкилоти саломатӣ машварати рақамиро афзал донад, аммо дар ҳолати ҳассос, мураккаб ё талабкунандаи муоинаи ҷисмонӣ машварати рӯбарӯро интихоб кунад. Аз ин рӯ, қабули тандурустии рақамӣ қарори якдафъаина ва тағйирнопазири “истифода мекунам ё намекунам” нест.

UTAUT чӣ илова мекунад?

Unified Theory of Acceptance and Use of Technology моделҳои гуногуни қабули технологияро дар як сохтори умумӣ муттаҳид кардааст. Унсурҳои асосии таъсиррасон ба нияти истифода чунинанд:

• Performance expectancy,
• Effort expectancy,
• Social influence,
• Facilitating conditions

муайян шудаанд.

Синну сол, gender, experience ва voluntary будан ё набудани истифода метавонанд ин робитаҳоро тағйир диҳанд. Яке аз таҳқиқоти баррасишуда нишон додааст, ки таҷрибаи қаблии технология дар истифодабарандагони деҳот enabling condition-и муҳим аст. Таҳқиқоти дигар гуфтааст, ки UTAUT-и мутобиқшуда ба муҳити тандурустӣ истифода кардааст, аммо модели мутобиқшударо ба таври муфассал нишон надодааст.

UTAUT нисбат ба Technology Acceptance Model тағйирёбандаҳои бештаре аз заминаро дар бар мегирад, аммо метавонад мураккабии системаи тандурустӣ ва нобаробариро пурра фаро нагирад.

Модели рафтории Andersen

Модели Andersen истифодаи хизматрасонии тиббиро тавассути се гурӯҳи асосии омилҳо шарҳ медиҳад:

• Predisposing factors: Хусусиятҳое ба монанди демография, сохтори иҷтимоӣ ва боварҳои саломатӣ, ки эҳтимоли истифодаи хизматро таъсир медиҳанд,
• Enabling factors: Захираҳо ба монанди даромад, суғурта, маблағгузорӣ, ташкилоти хизмат ва омилҳое, ки дастрасиро имконпазир мекунанд,
• Need factors: Мушкилоти саломатие, ки шахс эҳсос мекунад ё аз ҷиҳати клиникӣ арзёбӣ мешаванд.

Версияҳои баъдии модел хусусиятҳои инфиродӣ ва контекстиро ҷудо карда, унсурҳое ба монанди сиёсати тандурустӣ, захираҳои ҷомеа, ташкилот ва шароити муҳитиро низ дар бар гирифтаанд.

Се таҳқиқоти баррасишуда модели Andersen-ро бо тарзҳои гуногун мутобиқ кардаанд. Як таҳқиқот тағйирёбандаи махсуси технологӣ илова накардааст. Дигарҳо:

• Эътимод ба технология,
• Дастрасӣ ба дастгоҳ,
• Digital literacy

ро ба enabling factors илова кардаанд.

Дар як таҳқиқот дастрасии маҳдуди providers-и маҳаллии тиббӣ ҳамчун need factor тасниф шудааст, ки одамонро ба ҳалли онлайн равона мекунад. Ин тафсир аз таснифи модели аслии Andersen фарқ мекунад ва нишон медиҳад, ки моделҳо дар заминаи тандурустии рақамӣ чӣ гуна бозсозӣ мешаванд.

Ҷиҳатҳои қавӣ ва заифи модели Andersen

Модел метавонад:

• Шароити инфиродӣ ва муҳитиро якҷоя арзёбӣ кунад,
• Даромад, суғурта, эҳтиёҷ ва ташкилоти хизматро дар бар гирад,
• Камбуди захираҳои деҳотро дар сатҳи контекстӣ баррасӣ кунад,
• Дар таҳқиқоти миқдорӣ нисбатан осон ба тағйирёбандаҳо табдил дода шавад.

Аммо шакли аслии он:

• Digital literacy,
• Эътимод ба технология,
• Хусусиятҳои дастгоҳ ва software,
• Интихоби хизматрасонии рақамӣ,
• Гузариш байни хизматрасонии рӯбарӯ ва рақамӣ

ро бевосита дар бар намегирад.

Муаллифон пешниҳод мекунанд, ки дар таҳқиқотҳое, ки модели Andersen истифода мешавад, истифодаи тандурустии рақамӣ ҳамчун як шакли алоҳидаи хизмат дар доираи истифодаи умумии хизматрасонии тиббӣ муайян ва модел бо тағйирёбандаҳои махсуси технологӣ васеъ карда шавад.

Модели ба бемор нигаронидашудаи Levesque барои дастрасӣ

Модели Levesque дастрасиро ҳамчун раванде муайян мекунад, ки аз дарки эҳтиёҷи саломатӣ то истифодаи хизматрасонии мувофиқ ва гирифтани натиҷа идома меёбад.

Дар тарафи хизмат панҷ хусусият мавҷуд аст:

• Approachability,
• Acceptability,
• Availability and accommodation,
• Affordability,
• Appropriateness.

Дар тарафи истифодабаранда панҷ қобилияти мувофиқ мавҷуд аст:

• Ability to perceive,
• Ability to seek,
• Ability to reach,
• Ability to pay,
• Ability to engage.

Дар заминаи тандурустии рақамӣ:

• Донистани он ки хизмат як имкони муфид аст,
• Доштани малакаи техникӣ ва дастгоҳи мувофиқ,
• Қобилияти пардохти арзиши интернет,
• Эътимод ба корманди тиб ва технология,
• Мувофиқ будани хизмат ба мушкили саломатӣ

қисмҳои ин раванд мешаванд.

Ҷиҳатҳои қавӣ ва маҳдуди модели Levesque

Ҷиҳати қавии модел дар он аст, ки дастрасиро на ҳамчун як рӯйдоди ягонаи истифода, балки ҳамчун раванди мутобиқати истифодабаранда ва хизмат мебинад. Барои омӯзиши саёҳати бемор ва таҷрибаи истифодабаранда муфид аст.

Бо вуҷуди ин, дар як тарафи модел ҷамъ кардани ҳамаи providers-и хизматрасонии тиббӣ метавонад ҷудокунии муфассали масъалаҳои зеринро душвор гардонад:

• Ҳамкории корманди тиб бо технология,
• Usability-и software аз нигоҳи корманди тиб,
• Сиёсатҳои технологии муассиса,
• Дараҷаи ӯҳдадории providers ба хизматрасонии рақамӣ,
• Дастгирии техникӣ ва system integration

метавонад ҷудокунии онҳоро душвор кунад.

Аз ин рӯ, гарчанде модел барои таҳқиқоти таҷрибаи бемор қавӣ аст, барои баррасии сатҳи муассиса ва корманди тиб шояд бо чаҳорчӯбаи дигар дастгирӣ шавад.

CFIR ва равиши implementation science

Consolidated Framework for Implementation Research шароитеро, ки ба татбиқи innovation дар хизматрасонии тиббӣ таъсир мерасонанд, дар панҷ соҳаи васеъ арзёбӣ мекунад:

• Хусусиятҳои innovation,
• Outer setting,
• Inner setting-и муассиса,
• Individuals-и иштироккунанда,
• Раванди implementation.

CFIR equation-и мушаххаси сабабу натиҷа пешниҳод намекунад; он чаҳорчӯбаи meta-theoretical аст, ки имкон медиҳад соҳаҳои эҳтимолан таъсиррасон ба implementation ба таври низомманд омӯхта шаванд.

Се таҳқиқоти баррасӣ, ки CFIR истифода кардаанд, бештар ин чаҳорчӯбаро барои сохтани саволҳои мусоҳиба ва topic guide истифода бурдаанд.

Маънои CFIR барои тандурустии рақамии деҳот

CFIR метавонад саволҳои зеринро намоён созад:

• Оё хизматрасонии рақамӣ ба системаи мавҷудаи тандурустӣ мувофиқ аст?
• Оё муассиса кормандони техникии кофӣ дорад?
• Оё кормандони тиббии маҳаллӣ хизматро дастгирӣ мекунанд?
• Оё шартҳои reimbursement ва policy implementation-ро ҳавасманд мекунанд?
• Оё минтақаи деҳот internet ва инфрасохтори ҷисмонии зарурӣ дорад?
• Оё хизмат дар тӯли вақт sustainable буда метавонад?

Маҳдудияти чаҳорчӯба дар он аст, ки муфассал ва мураккаб мебошад ва метавонад қобилиятҳои дастрасии тарафи беморро камтар баррасӣ кунад. Дар таҳқиқоти таҷрибаи истифодабаранда, истифодаи он якҷоя бо модели ба бемор нигаронидашуда ба монанди Levesque метавонад арзёбии фарогиртар диҳад.

Муқоисаи чаҳорчӯбаҳо

Чаро як чаҳорчӯба кофӣ набошад?

Дастрасӣ ба хизматрасонии рақамии тандурустӣ дар деҳот ҳамзамон дар сатҳҳои гуногун ба вуҷуд меояд:

• Сатҳи технология: Дастгоҳ, пайвастшавӣ, software ва usability,
• Сатҳи шахс: Малака, эътимод, эҳтиёҷи саломатӣ ва preference,
• Сатҳи хизмат: Мувофиқат, appointment system, арзиш ва иқтидори корманди тиб,
• Сатҳи муассиса: Organization, technical support, workflow ва resources,
• Сатҳи policy: Funding, reimbursement ва digital-service priorities,
• Сатҳи ҷой: Ҷуғрофия, нақлиёт, сохтори аҳолӣ, фарҳанг ва local infrastructure,
• Сатҳи нобаробарӣ: Даромад, синну сол, этникӣ, маъюбӣ ва дигар мавқеъҳои иҷтимоӣ.

Вақте модел танҳо ба яке аз ин сатҳҳо диққат медиҳад, қисмҳои дигари дастрасӣ метавонанд аз назар дур шаванд. Аз ҳамин сабаб пешниҳоди муаллифон барои чаҳорчӯбаҳои байнисоҳавӣ муҳим аст.

Intersectionality чист?

Intersectionality мегӯяд, ки таҷрибаи зиндагии одамонро бо як хусусияти иҷтимоӣ шарҳ додан мумкин нест. Racism, class inequality, sexism ва дигар системаҳои зулм метавонанд мустақилона амал накунанд; онҳо метавонанд дар як шахс бо ҳам омехта шуда, шаклҳои хоси бартарӣ ва камбудиро ба вуҷуд оранд.

Дар заминаи тандурустии рақамии деҳот, масалан:

• Шахси солхӯрдае, ки дар деҳот зиндагӣ мекунад,
• Истифодабарандаи камдаромад ва маъюб,
• Бемори ақаллияти этникӣ дар минтақаи дурдаст,
• Ҷавони LGBTQ+ дар деҳот

метавонанд монеаҳои гуногуне дошта бошанд, ки танҳо бо категорияи “истифодабарандаи деҳот” пурра шарҳ дода намешаванд.

Ин монеаҳо танҳо ба ҳам ҷамъ намешаванд. Масалан, даромади паст метавонад ба дастрасии дастгоҳ, маъюбӣ ба usability-и software, деҳот ба интернет ва discrimination дар системаи тиббӣ ба эътимод ҳамзамон таъсир расонад.

Гурӯҳҳои осебпазири баррасишуда

Ҳамагӣ 42 таҳқиқот ба гурӯҳҳои деҳотие равона шуда буданд, ки метавонанд камбудиҳои иловагӣ дошта бошанд.

Се таҳқиқот ҳамзамон ба аҳолие равона буданд, ки ду хусусияти бо камбудӣ алоқаманд доштанд.

Муҳаққиқон барои интихоби гурӯҳҳои муайян се асос овардаанд:

• Ин гурӯҳҳо ҳам дар тандурустӣ ва ҳам дар хизматрасониҳои рақамӣ монеаҳои ҳампӯш доранд,
• Таърихан ба discrimination дучор шудаанд,
• Хизматрасонии тиббиро бештар истифода мебаранд ё дар бораи онҳо research gap вуҷуд дорад.

Чаро intersectionality ба қадри кофӣ татбиқнашуда ҳисоб шуд?

Ба гурӯҳи муайяни осебпазир равона шудан худ аз худ маънои intersectional approach-ро надорад. Таҳқиқоти intersectional:

• Равшан муайян мекунад, ки чанд мавқеи иҷтимоӣ чӣ гуна якҷоя амал мекунанд,
• Ин робитаҳоро ба саволҳои таҳқиқот ва sample design дохил мекунад,
• Power, discrimination ва structural conditions-ро таҳлил мекунад,
• Гурӯҳҳои гуногунро на танҳо ҳамчун тағйирёбандаҳои ҷудогона, балки дар interaction баррасӣ мекунад.

Дар баррасӣ ҳеҷ як таҳқиқот ин равишро ба чаҳорчӯбаи назариявӣ ё консептуалии худ ошкоро дохил накардааст. Танҳо як таҳқиқоти қабули teledentistry дар аҳолии Latinx-и деҳот қайд кардааст, ки дар оянда race, class ва gender бояд ба таври intersectional таҳқиқ шаванд.

Аз ин рӯ, адабиёт гурӯҳҳои гуногуни осебпазирро намоён кардааст, аммо механизмҳои сохтории ба вуҷудорандаи нобаробариро ба таври яклухт шарҳ надодааст.

Чаро деҳот танҳо нуқтаи харита нест?

Дар таҳқиқоти баррасишуда деҳот бештар ҳамчун тағйирёбандае истифода шудааст, ки намуна ва муҳити таҳқиқотро муайян мекунад. Минтақаи деҳотӣ ҳамчун ҷойи берун аз шаҳр ё минтақаи зери сатҳи муайяни зичии аҳолӣ маҳдуд карда шудааст.

Муаллифон мегӯянд, ки ин равиш бештар ҷанбаҳои моддӣ ва ҷуғрофии деҳотро пеш мебарорад. Аммо деҳот метавонад заминаи махсуси зиндагӣ бошад, ки ҳамзамон ба:

• Тақсимоти хизматрасониҳои тиббии маҳаллӣ,
• Имконоти нақлиёт,
• Инфрасохтори интернет,
• Муносибатҳои иҷтимоӣ,
• Фарҳанг ва анъанаҳои маҳаллӣ,
• Имконоти иқтисодӣ,
• Сохторҳои ҳокимият ва қабули қарорҳои маҳаллӣ,
• Таҷрибаи махфият ва stigma

ҳамзамон таъсир расонад ва як заминаи хоси зиндагӣ бошад.

Дар ҷомеаи хурд муроҷиати рӯбарӯ барои хизматрасонии солимии равонӣ ё саломатии ҷинсӣ метавонад нигаронии stigma эҷод кунад ва хизматрасонии рақамӣ махфият диҳад. Баръакс, набудани ҳуҷраи хусусӣ дар хона, истифодаи муштараки интернет ё нобоварӣ дар ҷомеа метавонад ҳамон хизматрасонии рақамиро душвор созад.

Оё деҳот метавонад меҳвари нобаробарӣ бошад?

Тибқи равише, ки дар таҳқиқот оварда шудааст, зиндагӣ дар минтақаи деҳот метавонад яке аз social determinants-и асосии саломатӣ ва худ як меҳвари нобаробарӣ ҳисоб шавад.

Деҳот метавонад бо:

• Race ва этникӣ,
• Gender,
• Даромад ва class,
• Синну сол,
• Маъюбӣ,
• Ҳувияти фарҳангӣ

бурида шавад.

Аз ин рӯ, муқоисаи аҳолии деҳот ва шаҳр бо як тағйирёбанда метавонад фарқиятҳои муҳими дохили аҳолии деҳотро пинҳон кунад.

Самти нави назариявии пешниҳодкардаи муҳаққиқон

Муаллифон пешниҳод мекунанд, ки дар таҳқиқоти тандурустии рақамии деҳот линзаҳои назариявии соҳаҳои гуногун якҷоя истифода шаванд.

Ба сифати мисол:

• Чаҳорчӯбаи NASSS, ки non-adoption, abandonment, scaling, spread ва sustainability-и технологияҳоро меомӯзад,
• Чаҳорчӯбаи PERCS, ки барои банақшагирӣ ва арзёбии хизматрасониҳои remote consultation таҳия шудааст,
• Чаҳорчӯбаи PROGRESS-Plus барои арзёбии social stratification ва health inequalities,
• Digital Health Equity Framework-и Richardson ва ҳамкорон

оварда шудаанд.

Номи ин моделҳо зикр мешавад, аммо таҳқиқот онҳоро ба натиҷаҳои 101 таҳқиқоти баррасишуда татбиқ накардааст ё байни онҳо муқоисаи таҷрибавӣ анҷом надодааст. Ин пешниҳодҳо роҳнамоии назариявӣ мебошанд, ки аз холигиҳои муайяншудаи адабиёт бармеоянд.

Таҳқиқоти оянда кадом саволҳоро бояд пурсанд?

• Оё хизматрасонии рақамӣ барои истифодабаранда воқеан интихоб аст ё аз сабаби набудани хизматрасонии рӯбарӯ маҷбурият?
• Ғайр аз интернет ва дастгоҳ кадом малакаҳои рақамӣ лозиманд?
• Ҳамкории корманди тиб, муассиса ва технология ба дастрасии бемор чӣ гуна таъсир мекунад?
• Арзиши хизматрасонии рақамӣ бо хароҷоти сафар барои хизматрасонии рӯбарӯ чӣ гуна муқоиса мешавад?
• Хусусиятҳои фарҳангӣ ва сиёсии зиндагии деҳот эътимод ва қабули хизматро чӣ гуна шакл медиҳанд?
• Синну сол, даромад, этникӣ, маъюбӣ ва деҳот якҷоя кадом монеаҳоро ба вуҷуд меоранд?
• Оё гурӯҳҳои гуногуне, ки ба хизматрасонии рақамӣ дастрасӣ доранд, натиҷаи якхелаи саломатӣ мегиранд?
• Оё хизматрасониҳои рақамӣ нобаробариҳои мавҷударо кам мекунанд ё онҳоро дар шакли дигар дубора ба вуҷуд меоранд?

Маъно барои ҳаёти рӯзмарра

Муҳимтарин паёми таҳқиқот барои зиндагии ҳаррӯза ин аст, ки масъалаи дастрасӣ ба тандурустии рақамӣ танҳо бо бор кардани масъулияти “омӯхтани барнома” ба истифодабаранда ҳал намешавад.

Барои он ки хизмат воқеан дастрас бошад:

• Инфрасохтори кофии интернет бояд мавҷуд бошад,
• Дастгоҳи мувофиқ ва technical support таъмин шавад,
• Interface барои гурӯҳҳои гуногуни синну сол ва қобилият мувофиқ бошад,
• Арзиши хизмат қобили пардохт бошад,
• Бемор имкони таъмини махфият дошта бошад,
• Корманди тиб ба digital consultation омода бошад,
• Хизмат ба мушкили клиникӣ мувофиқ бошад,
• Ҳангоми зарурат гузариш ба хизматрасонии рӯбарӯ имконпазир бошад,
• Фарҳанги маҳаллӣ ва эътимоди истифодабаранда ба назар гирифта шавад,
• Гурӯҳҳои осебпазир ба тарҳи хизмат ҷалб карда шаванд.

Системаи тандурустии рақамӣ набояд танҳо аз ҷиҳати технологӣ кор кунад; он бояд дар шароити воқеии одамони гуногун истифода шуда, фоидаи саломатӣ диҳад.

Ҷиҳатҳои қавии таҳқиқот

• Ба маълумоти муаллифон, аввалин scoping review аст, ки махсусан равишҳои назариявиро дар таҳқиқоти тандурустии рақамии деҳот харита мекунад.
• Чор пойгоҳи калони додаи соҳаҳои тандурустӣ ва илмҳои иҷтимоӣ ҷустуҷӯ шудаанд.
• Стратегияи ҷустуҷӯ бо дастгирии китобдори мутахассиси мавзӯъ таҳия шудааст.
• Тавсияҳои JBI барои scoping review риоя шудаанд.
• Протокол дар Open Science Framework сабт шудааст.
• 101 таҳқиқоти эмпирикӣ баррасӣ шудааст.
• Таҳқиқоти qualitative, quantitative ва mixed methods якҷоя арзёбӣ шудаанд.
• Technology acceptance, health service access ва implementation science дар як таҳлил муқоиса шудаанд.
• Буриши деҳот бо дигар нобаробариҳо алоҳида арзёбӣ шудааст.
• Рӯйхати муфассали 101 таҳқиқоти дохилшуда дар замима пешниҳод шудааст.
• Қисме аз раванди screening бо арзёбии мустақили дугона назорат шудааст.

Маҳдудиятҳои таҳқиқот

Preprint будан: Таҳқиқот аз peer review-и мустақили илмӣ нагузаштааст.

Ҷустуҷӯ пурра comprehensive набудан: Муаллифон ошкоро мегӯянд, ки ҷустуҷӯ барои пайдо кардани тамоми нашрияҳои дахлдор ҳамчун systematic search-и пурра тарҳрезӣ нашудааст.

Маҳдуд кардани ҷустуҷӯ ба сарлавҳа ва хулоса: Баъзе таҳқиқоте, ки мафҳуми rural digital health ё access-ро танҳо дар матни пурра истифода кардаанд, мумкин аст аз назар дур монда бошанд.

Маҳдуд шудан ба кишварҳои даромадашон баланд: Натиҷаҳо ба системаҳои тандурустии деҳотии кишварҳои даромадашон паст ва миёна мустақиман умумӣ карда намешаванд.

Таваҷҷуҳ ба perspective-и истифодабаранда: Таҳқиқоте, ки танҳо назари кормандони тиб, роҳбарони муассиса ё providers-и технологияро баррасӣ мекунанд, хориҷ шудаанд.

Хориҷ кардани intervention studies: Баъзе таҳқиқоте, ки таъсири воқеии барномаҳои digital health-ро баъд аз implementation чен мекунанд, берун аз доира мондаанд.

Quality assessment анҷом дода нашудааст: Сифати методологӣ ё хатари bias-и таҳқиқоти дохилшуда арзёбӣ нашудааст. Дар scoping review ин ҳатмӣ нест; аммо таҳқиқоти заиф ва қавӣ дар як харитаи назариявӣ ҷой гирифтаанд.

Effect size ҳисоб нашудааст: Баррасӣ чен накардааст, ки як монеаи муайян истифодаи digital health-ро чӣ қадар кам мекунад ё кадом чаҳорчӯба беҳтар пешгӯӣ мекунад.

Таърифи васеи access: Арзёбии outcome-ҳои гуногун ба монанди acceptance, use, attitude, satisfaction ва digital literacy дар як соҳаи умумии access гуногунии консептуалиро байни таҳқиқот зиёд кардааст.

Як таърифи ягонаи rural истифода нашудааст: Дар кишварҳои гуногун “rural” бо меъёрҳои гуногун муайян шудааст, ки муқоисашавиро маҳдуд мекунад.

Танҳо 20 фоизи screening дугона анҷом шудааст: Ҳама сабтҳо аз ҷониби ду муҳаққиқ мустақилона баррасӣ нашудаанд.

Тамаркузи ҷуғрофӣ: 66 аз 101 таҳқиқот дар Иёлоти Муттаҳида анҷом шудаанд.

Вобастагӣ ба гузориши истифодаи theory: Агар таҳқиқот чаҳорчӯбаи назариявиро истифода карда, вале номи онро ошкоро нагӯяд, мумкин аст дар баррасӣ ҳамчун бе чаҳорчӯба тасниф шуда бошад.

Манбаъҳои аслии баъзе чаҳорчӯбаҳо тасдиқ нашуданд: Муаллифон қайд кардаанд, ки нашрияҳои аслии Ecological Transactional Model ва Telehealth Implementation Evaluation Framework-ро тасдиқ карда натавонистанд.

Арзёбии intersectionality ба матни нашршуда вобаста аст: Муҳаққиқон метавонанд нобаробариҳоро баррасӣ карда бошанд, вале истилоҳи intersectionality-ро истифода накарда бошанд; хулосаи набудани ҳамгироии назариявӣ ба тавзеҳоти нашршуда асос меёбад.

Таҳқиқот чӣ мегӯяд ва чӣ намегӯяд?

Аҳамият барои гузашта, имрӯз ва оянда

Аз нигоҳи гузашта: Таҳқиқоти digital health муддати дароз бо мафҳумҳои соҳаҳои ҷудогона ба монанди technology adoption, health service use ё institutional implementation анҷом шудаанд. Ин имкон дод, ки ҳар соҳа қисми муайянро муфассал шарҳ диҳад, аммо арзёбии якҷояи шароити технологӣ, клиникӣ, институтсионалӣ ва иҷтимоиро маҳдуд кард.

Аз нигоҳи имрӯз: Хизматрасониҳои digital health дар минтақаҳои деҳот бештар истифода мешаванд. Дар баъзе системаҳои тандурустӣ remote services бо сабабҳои кам кардани хароҷот, efficiency ва patient engagement авлавият мегиранд. Дар минтақаҳои деҳотие, ки имконоти рӯбарӯ маҳдуданд, хизматрасонии рақамӣ метавонад аз алтернативаи озодона интихобшуда ба роҳи амалан ягонаи хизматрасонӣ табдил ёбад.

Аз нигоҳи оянда: Муҳаққиқон бояд на танҳо саволи “оё одамон мехоҳанд технологияро истифода баранд?” балки саволҳои васеътари зеринро ҳамзамон баррасӣ кунанд:

• Оё хизмат аз ҷиҳати техникӣ мавҷуд аст?
• Оё истифодабаранда захираҳои дастрасӣ ба онро дорад?
• Оё муассисаи тиббӣ метавонад хизматро устувор нигоҳ дорад?
• Оё усули рақамӣ аз ҷиҳати клиникӣ мувофиқ аст?
• Мавқеъҳои гуногуни иҷтимоии истифодабарандагон дастрасиро чӣ гуна тағйир медиҳанд?
• Сохтори хоси зиндагии деҳот таҷрибаи хизматро чӣ гуна таъсир медиҳад?
• Оё истифодаи хизматрасонии рақамӣ воқеан натиҷаҳои саломатии баробартар ба вуҷуд меорад?

Ин равиш метавонад на танҳо adoption-и технология, балки истифодаи одилона, бехатар, мувофиқ ва устувори онро арзёбӣ кунад.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи техникии таҳқиқот

Хулосаи ҷараёни интихоби монанд ба PRISMA

Бозёфтҳои асосии миқдорӣ

Тафсири техникии шаклҳо ва ҷадвалҳо

Шакл 1: Раванди screening ва exclusion-ро аз 12.894 сабт то 101 таҳқиқот нишон медиҳад. Шумораҳо аз ҷиҳати арифметикӣ мувофиқанд: аз 12.894 сабт 6.121 такрор хориҷ карда шавад, 6.773 сабти нодир мемонад; баъд аз exclusion-и сарлавҳа-хулоса ва матни пурра 101 таҳқиқот дохил мешавад.

Шакли Technology Acceptance Model: Робитаи perceived ease of use ва perceived usefulness-ро бо attitude, usage intention ва actual technology use нишон медиҳад. Сохтори хаттӣ ва инфиродимарказии модел маҳдудиятҳои системаи тандурустиро, ки таҳқиқот муҳокима мекунад, бевосита дар бар намегирад.

Шакли UTAUT: Робитаи performance expectancy, effort expectancy, social influence ва facilitating conditions-ро бо behavioral intention ва use behavior нишон медиҳад; инчунин нишон медиҳад, ки age, experience, gender ва voluntariness of use метавонанд ин робитаҳоро тағйир диҳанд.

Шакли Andersen model: Робитаи бисёрсамтаи predisposing, enabling ва need factors-и контекстӣ ва инфиродиро бо health behaviors ва outcomes нишон медиҳад. Ин сохтор барои rural resources ва service organization чандирӣ медиҳад, аммо илова кардани technology variables-ро талаб мекунад.

Шакли Levesque model: Роҳеро аз эҳтиёҷи саломатӣ то истифодаи хизмат ва outcomes нишон медиҳад. Қисми боло approachability, acceptability, availability, affordability ва appropriateness-и хизматро; қисми поён ability to perceive, seek, reach, pay ва engage-и истифодабарандаро дар бар мегирад.

Ҷадвали муқоисаи чаҳорчӯбаҳо: Ҷиҳатҳои қавӣ, маҳдудиятҳо ва мақсадҳои истифодаи Technology Acceptance Model, UTAUT, Andersen model, Levesque model ва CFIR-ро дар таҳқиқоти rural digital health ҷамъбаст мекунад. Пешниҳоди умумии ҷадвал ин аст, ки ҳамаи моделҳо бо ҷанбаҳои place ва equity васеъ карда шаванд.

Натиҷаи техникии баррасӣ

Бозёфтҳо нишон медиҳанд, ки дастрасӣ ба тандурустии рақамии деҳотро бо як тағйирёбанда ё як соҳа шарҳ додан мумкин нест. Аз ҷиҳати консептуалӣ раванд аз ҳамкории унсурҳои зерин ба вуҷуд меояд:

• Инфрасохтор ва тарҳи технологӣ,
• Малака ва захираҳои истифодабаранда,
• Мувофиқат ва дастрасии хизматрасонии тиббӣ,
• Қобилияти implementation-и кормандони тиб ва муассисаҳо,
• Хусусиятҳои иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва сиёсии минтақаи деҳот,
• Нобаробариҳои иҷтимоии бо ҳам буридашаванда.

Моделҳои technology acceptance қисми ду унсури аввалро, моделҳои health access мутобиқати истифодабаранда ва хизматро, моделҳои implementation science шароити муассиса ва системаро намоён мекунанд. Ҳеҷ яке танҳо тамоми ҷанбаҳои дастрасӣ ба тандурустии рақамии деҳотро пурра шарҳ намедиҳад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Ин муҳтаво ба таҳқиқоти “Theoretical approaches in studying access to digital health services in rural contexts in high-income countries: a scoping review”, ки аз ҷониби Haoyue Guo, Paolo Gerli, Aaron Koay, Huimin Chong ва Andrew James Williams таҳия шудааст, асос ёфтааст.

Манбаъ preprint-и scoping review мебошад. Муҳаққиқон беморони нав, ченакҳои клиникӣ ё data-и intervention ҷамъоварӣ накардаанд; онҳо равишҳои назариявии 101 таҳқиқоти эмпирикии қаблан нашршударо баррасӣ кардаанд.

Дар матн ба таври ошкор “This preprint research paper has not been peer reviewed” гуфта шудааст. Аз ин рӯ, таҳқиқот аз peer review-и мустақили илмӣ нагузаштааст. Дар PDF иттилооти қабули он дар маҷаллаи peer-reviewed ё DOI-и таҳқиқот вуҷуд надорад.

Дар PDF рақами сабти SSRN ҳамчун 6951320 нишон дода мешавад. Ин сабт далели қабул дар маҷалла ё peer review нест.

Гуфта шудааст, ки протоколи баррасӣ дар Open Science Framework сабт шудааст. Таҳқиқот аз ҷониби National Institute for Health and Care Research бо grant-и рақами NIHR169574 дастгирӣ шудааст.

Таҳқиқот ба истифодабарандагони хизматрасонии тиббӣ дар деҳоти кишварҳои даромадашон баланд равона шудааст. Системаҳои тандурустии кишварҳои даромадашон паст ва миёна ва таҳқиқоте, ки танҳо perspective-и кормандони тибро баррасӣ мекунанд, берун аз доира мондаанд.

Аз сабаби scoping review будан, барои таҳқиқоти дохилшуда quality assessment ё risk-of-bias assessment гузаронида нашудааст. Аз ин рӯ, frequency-и истифодаи чаҳорчӯбаҳо набояд ҳамчун рейтинги scientific validity ё predictive performance-и онҳо тафсир шавад.

Таҳқиқот ба таври таҷрибавӣ нишон намедиҳад, ки хизматрасониҳои digital health дастрасии тандурустии деҳотро беҳтар мекунанд ё нобаробариҳоро кам мекунанд. Барои технология, telehealth program ё theoretical model-и мушаххас натиҷаи clinical effectiveness пешниҳод намекунад.

Он ки танҳо 23 аз 101 таҳқиқот чаҳорчӯбаи консептуалиро ошкоро гузориш додаанд, маънои онро надорад, ки таҳқиқоти боқимонда ҳама беназария ё беэътиборанд. Баъзе таҳқиқот метавонанд равиши фикриро истифода карда, вале онро ба таври ошкор номгузорӣ накарда бошанд.

Бо вуҷуди он ки 42 таҳқиқот ба гурӯҳҳои осебпазири деҳот равона шудаанд, ҳеҷ яке intersectionality-ро ба theoretical framework-и худ ошкоро ҳамгиро накардааст. Як таҳқиқот intersectionality-ро танҳо ҳамчун пешниҳоди таҳқиқоти оянда зикр кардааст.

Сабаби он ки муаллифон чаҳорчӯбаҳои NASSS, PERCS, PROGRESS-Plus ва Digital Health Equity Framework-ро пешниҳод мекунанд, ҳамгиро нашудани кофии технология, системаи тандурустӣ, rurality ва inequality дар адабиёти мавҷуда аст. Бартарии ин чаҳорчӯбаҳо дар дохили таҳқиқот ба таври таҷрибавӣ санҷида нашудааст.

Ин мақола танҳо ба саволҳои таҳқиқот, усул, ҷараёни screening, ҷадвалҳо, моделҳои консептуалӣ, таҳлили intersectionality, маҳдудиятҳо ва тафсирҳои муаллифон дар preprint-и боршуда асос ёфтааст. Ягон иддаои самаранокии digital health, муваффақияти қатъии policy, clinical outcome ё кафолати equity, ки дар PDF вуҷуд надорад, илова нашудааст.