Bu çalışma, yapay zekâ veya otonom bir robotun doğrudan ceza sorumluluğu taşıyıp taşıyamayacağı sorusunu, önce insanın neden cezai olarak sorumlu tutulabildiğini araştırarak ele almaktadır. Yazarın temel yaklaşımına göre hukuki sorumluluğun belirleyici unsuru biyolojik bedenin kendisi değil; bilinç, ayırt etme yetisi, ahlaki faillik ve özgür irade gibi öznel niteliklerdir. Bu nedenle yalnızca fiziksel bir eylemi gerçekleştirebilmek, bir yapay sistemi ceza hukuku anlamında fail haline getirmek için yeterli değildir.

Makale bu sonucu açıklamak için Theseus'un Gemisi paradoksuna benzeyen bir düşünce deneyi kullanır. Bir insanın kolu, organı veya hatta sinirsel bileşenleri aşamalı olarak yapay parçalarla değiştirilirse, hangi noktada kişinin “kendisi” olmaktan çıktığı sorulur. Yazar buradan hukuki sorumluluğun bedenin maddi bileşiminde değil, bilincin ve iradenin bulunduğu yerde aranması gerektiği sonucuna ilerler.

Robotlar bakımından ise gelişim ters yönde düşünülür: basit deterministik araçtan öğrenen yapay zekâya, oradan daha bağımsız karar veren otonom ajana geçildikçe makinenin insan benzeri bilişsel özellikleri artmaktadır. Bu teknolojik yakınlaşma, yalnız robotların statüsünü değil, hukuk düzeninin “bilinç”, “niyet”, “özgür irade” ve “fail” kavramlarını nasıl tanımladığı sorusunu da yeniden gündeme getirir.

Çalışma üç temel sorumluluk senaryosunu ayırır: önceden programlanmış robotlar, hukuka uygun ve hukuka aykırı amaçlarda kullanılabilecek çift kullanımlı teknolojiler ve suçların gizlenmesine veya yürütülmesine yardımcı olabilecek AI sistemleri. Yazarın vardığı genel sonuç, mevcut hukuki paradigmalar altında robotu cezalandırmaktan ziyade insan geliştirici, kullanıcı veya operatörün sorumluluğunun; ürün güvenliğinin ve tehlikeli sistemlerin kontrol edilmesinin değerlendirilmesi gerektiğidir.

Bir Yapay Zekânın Ceza Sorumluluğu İçin Önce İnsanı Neden Cezalandırdığımızı mı Anlamalıyız?

Makalenin hareket noktası tam olarak budur. Yazar, “bir robot suç işleyebilir mi?” sorusuna doğrudan cevap vermek yerine, önce insanın neden ceza hukukunun muhatabı olduğunu sorgular.

Ceza hukukunda yalnız dış dünyada gerçekleşen fiziksel davranışın bulunması çoğu durumda yeterli değildir. Davranışın belirli bir zihinsel veya iradi durumla bağlantısı da önem taşır. Makale bu ayrımı iki klasik kavram üzerinden kurar:

Kaynağın yaklaşımında asıl güçlük ikinci alandadır. Bir sistem sonucu üretebilir, çevresini algılayabilir veya seçenekler arasında seçim yapabilir. Ancak bu işlevlerin bilinçli amaç, ahlaki değerlendirme ve özgür iradeyle aynı şey olup olmadığı ayrı bir sorudur.

Theseus'un Gemisi düşünce deneyi neden kullanılıyor?

Yazar klasik Theseus'un Gemisi paradoksunu insan bedenine uyarlar. Bir insanın parçalarının aşamalı olarak yapay bileşenlerle değiştirildiği varsayılır:

Parçaların kademeli değiştirilmesi → “Benlik” nerede? → Bilincin bulunduğu yer → Hukuki sorumluluk

Önce bir uzuv, sonra bir organ, daha sonra sinirsel bir yapı değiştirildiğinde kişinin hangi noktada aynı kişi olmaktan çıktığı sorgulanır. Buradaki amaç gerçek bir nörobilim modeli geliştirmek değildir. Düşünce deneyi, hukuki sorumluluğun yalnız biyolojik materyale bağlanmasının yetersiz kalacağını göstermek için kullanılmaktadır.

Yazarın tezi, ceza hukuku açısından asıl önemli olanın bilincin konumu olduğudur: kişinin davranışı anlayabilmesi, değerlendirebilmesi ve iradi biçimde yönlendirebilmesi.

Robotların evrimi aynı soruyu ters yönden nasıl ortaya çıkarır?

İnsan düşünce deneyinde biyolojik yapı giderek yapaylaştırılırken, robot teknolojisinin gelişiminde yapay sistem giderek daha karmaşık ve insan davranışına benzer hale gelir.

Kaynak bu gelişimi kavramsal olarak şu yönde kurar:

Deterministik araç → Uyarlanabilir/öğrenen AI → Otonom ajan → Hukuki kişilik tartışması

İlk aşamada makine yalnız verilen talimatları uygular. Daha gelişmiş sistemler çevreden veri alabilir, öğrenebilir ve daha önce açıkça programlanmamış çıktılar üretebilir. Otonomluk arttıkça klasik “araç” kavramının açıklama gücü azalabilir ve “bu sistem yalnız bir nesne midir, yoksa hukuken bağımsız özne haline gelebilir mi?” sorusu daha görünür olur.

Makale bunun mevcut sistemlerin gerçekten bilinçli olduğunu kanıtlamadığını belirtmez; daha çok artan teknolojik özerkliğin hukukta kişilik ve sorumluluk tartışmasını zorlaştırdığını ileri sürer.

Bir Robotu Hapse Atmak Neden Mevcut Paradigmada Anlamlı Görülmüyor?

Yazarın temel cevabı, ceza yaptırımının yalnız fiziksel olarak bir varlığı kapalı alana yerleştirmekten ibaret olmamasıdır. Cezalandırma; kusur, kınanabilirlik, caydırıcılık, rehabilitasyon ve bazı teorilerde cezayı deneyimleyebilme gibi özelliklerle ilişkilidir. Bilinç veya ahlaki faillik taşımayan bir makinenin “hapis cezasını çekmesi” bu amaçların büyük bölümünü karşılamaz.

Bu nedenle önceden programlanmış bir robot zarar verdiğinde yazarın önerdiği kavramsal yön, robotu suçlu ilan etmek yerine iki farklı soruyu ayırmaktır:

1. Tehlikeli makineyle ne yapılmalıdır?
2. Makinenin davranışından sorumlu insan veya kuruluş kimdir?

Tehlikeli sistem ile suçlu fail arasındaki fark

Bir robot bilinçsiz bir araç olarak kabul edildiğinde el koyma, devre dışı bırakma veya gerektiğinde imha gibi işlemler sistemin tehlikeliliğini yönetmeye yönelik önlemlerdir. Bunlar robota ahlaki suçluluk yüklemez.

İnsan sorumluluğu ise ayrı değerlendirilir. Programcı, üretici, operatör veya kullanıcı bakımından kusur, bakım yükümlülüğü, güvenlik standardı, kullanım amacı ve somut olayın şartları araştırılabilir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma yöntemi

Çalışma ampirik bir dava veri seti, deneysel AI modeli veya nicel sorumluluk analizi kullanmamaktadır. Yöntem ağırlıklı olarak:

• hukuki-kavramsal analiz,
• düşünce deneyi,
• mevcut AI ve robot sorumluluğu literatürünün tartışılması,
• üç operasyonel senaryonun karşılaştırılması

üzerine kuruludur.

Üç temel sorumluluk senaryosu

Önceden Programlanmış Bir Robot Zarar Verirse Kim Sorumludur?

İlk senaryoda robot belirlenen kod ve komutlara göre çalışan bir araçtır. Kaynağa göre bu durumda robotun kendisine ceza verilmesinin anlamı yoktur; çünkü robot ahlaki değerlendirme veya rehabilitasyon kapasitesine sahip bağımsız bir fail olarak kabul edilmemektedir.

Robot burada insan eyleminin aracı konumundadır. Sorumluluk değerlendirmesi olayın niteliğine göre programcı, kullanıcı, gözetmen veya başka bir insan aktöre yönelir.

Makale bu bağlamda kusur temelli sorumluluk veya bazı durumlarda daha katı sorumluluk modellerinden söz etmektedir. Ancak hangi sorumluluk rejiminin uygulanacağı yargı alanına ve somut vakaya bağlıdır.

Çift Kullanımlı Bir Yapay Zekâ Suçta Kullanılırsa Geliştirici Sorumlu mudur?

İkinci senaryo, hukuka uygun amaçlarla tasarlanan ancak üçüncü kişilerce hukuka aykırı amaçlarla kullanılabilecek teknolojilere ilişkindir. Kaynak örnek olarak cerrahi yardım veya arama-kurtarma amacıyla geliştirilen bir robotun daha sonra suç amacıyla kullanılmasını düşünür.

Burada temel sorun şudur: Bir ürünün kötüye kullanılabilir olması, geliştiricinin üçüncü kişinin bütün suçlarından sorumlu tutulması için tek başına yeterli midir?

Yazar, genel ürün sorumluluğu mantığını ve silah veya araç üreticilerine benzetmeyi kullanarak; ürün özellikle suç amacıyla tasarlanmamışsa ve ilgili bir kusur veya ürün hatası bulunmuyorsa üçüncü kişinin bağımsız suç kullanımının otomatik olarak geliştiriciye yüklenmemesi gerektiğini savunur.

Ancak bu, bütün hukuk sistemlerinde geçerli mutlak bir kural değildir. Üreticinin veya geliştiricinin bilgisi, amacı, yardım düzeyi, ürün kusuru, öngörülebilir kullanım biçimi ve sektörel düzenlemeler somut sonuca etki edebilir.

Bir AI Suçun Gizlenmesine Yardım Ederse Sorun Nasıl Değişir?

Üçüncü senaryoda AI pasif bir genel amaçlı araç olmaktan çıkar ve kullanıcının suç izlerini silmesine, soruşturmadan kaçmasına veya devam eden hukuka aykırı faaliyeti yürütmesine yardımcı olacak çıktı üretir.

Yazar bu durumu savunma avukatı analojisi üzerinden açıklar. Bir avukat kişiye anayasal ve usule ilişkin haklarını anlatabilir; ancak delilleri yok etme veya devam eden suça fiilen yardım etme davranışı hukuken farklı bir alana girer.

Benzer biçimde AI sistemi hukuki bilgi sağlayabilir; ancak sistemin doğrudan suç işlemesini kolaylaştıran uygulanabilir talimatlar üretmesini sınırlayacak güvenlik önlemleri gündeme gelir.

Dolaylı kullanım problemi neden daha zordur?

Kullanıcı açıkça “suç işlememe yardım et” demek yerine görünüşte masum ve parçalı sorular sorabilir. Kaynak bunu AI güvenliği bakımından önemli bir problem olarak görür.

Örneğin tek bir soru zararsız görünebilir; ancak soruların toplam amacı hukuka aykırı olabilir. Yazar, AI modellerinin insan benzeri bağlamsal ahlaki sezgiye sahip olmadığını ve bu nedenle geliştiricilerin yüksek riskli çıktıları engelleyen güvenlik protokolleri tasarlaması gerektiğini savunmaktadır.

Aynı zamanda aşırı engellemenin sistemin meşru faydasını azaltabileceği de dolaylı olarak bir tasarım dengesi yaratır.

Kullanıcının Hiç Kusuru Yoksa ve Otonom Sistem Kendi Başına Zarar Verirse Ne Olur?

Makale bunu ayrıca “özel durum” olarak ele almaktadır. Geliştirici sistemi tamamen hukuka uygun amaçla oluşturmuştur; kullanıcı da kusurlu davranmamıştır. Buna rağmen otonom veya AI destekli ürün bir kişiye zarar vermiştir.

Yazar burada ilk olarak ürün sorumluluğu yaklaşımına yönelir. Eğer tüketici ilişkisi mevcutsa, ürünün kusurlu olup olmadığı ve üreticinin güvenlik yükümlülükleri gündeme gelebilir.

Tüketici ilişkisi bulunmasa bile kusur temelli medeni veya bazı koşullarda cezai sorumluluk değerlendirmelerinin devreye girebileceğini savunmaktadır.

Kaynağın temel kriteri, geliştiricinin kendisinden beklenen objektif özen standardına aykırı davranıp davranmadığı ve bunun ürün kusuruna yol açıp açmadığıdır.

Buradaki önemli ayrım

Hukuki kişilik ile ceza sorumluluğu aynı şey değildir

Bir AI veya robota gelecekte belirli bir hukuki statü verilmesi ihtimali, otomatik olarak ceza hukuku anlamında insanla aynı sorumluluk kapasitesine sahip olacağı anlamına gelmez.

Hukuki kişilik, hukuk düzeninin belirli hak ve yükümlülükleri bir varlığa bağlamasına ilişkin kurumsal bir tekniktir. Ceza sorumluluğu ise ayrıca kusur, zihinsel unsur, irade ve yaptırımın gerekçesi gibi daha farklı koşullar gerektirir.

Bu nedenle makaledeki “legal personality debate” ile “criminal liability” tartışması birbirinden ayrılmalıdır.

Çalışmanın temel sonuçları

Çalışmanın desteklediği ve desteklemediği yorumlar

Başlıca sınırlılıklar

Çalışma kısa ve kavramsal bir makaledir. Gerçek robot veya AI vakalarından oluşan sistematik bir dava örneklemi analiz edilmemiştir. Yapay sistemlerde bilinç ölçülmemekte veya nörobilimsel bir bilinç teorisi test edilmemektedir.

Ürün sorumluluğu ve cezai sorumluluk konusunda verilen bazı genellemeler yargı alanlarına göre farklılaşabilecek hukuk kurallarına ilişkindir. Özellikle üretici sorumluluğu, üçüncü kişinin suç kullanımı, strict liability ve geliştirici kusuru ulusal hukuk sistemleri arasında önemli farklılıklar gösterebilir.

Makalenin sonucu bu nedenle “robotların hiçbir koşulda hiçbir zaman cezai sorumluluk taşıyamayacağı” şeklinde zamansız ve evrensel bir önerme olarak okunmamalıdır. Daha dar sonuç, mevcut hukuki paradigmalar ve bugünkü sentetik sistemler bakımından insan ceza sorumluluğunun dayandığı bilinç ve irade niteliklerinin robotlarda gösterilmiş olmadığı ve mevcut hukuk çözümlerinin ağırlıklı olarak insan aktörler, ürün güvenliği ve risk yönetimi üzerinden ilerlediği yönündedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Robots in Prison? Analyzing Artificial Intelligence, Legal Consciousness, and Criminal Liability

Yazar: Leandro Sarai.

Kaynakta belirtilen akademik/mesleki konum: Professor of the Professional Master's Program at the Escola Superior da Advocacia-Geral da União, Brazil; Attorney of the Central Bank of Brazil.

Eğitim bilgisi: PhD and Master's in Political and Economic Law ve Specialist in Business Law, Universidade Presbiteriana Mackenzie.

Yazım tarihi: 17 Ağustos 2026.

SSRN yayın tarihi: 19 Ağustos 2026.

SSRN Abstract ID: 7298919.

DOI: 10.2139/ssrn.7298919.

Sayfa sayısı: 4.

Kaynak türü: Kısa kavramsal hukuk makalesi / SSRN çalışma metni.

Hakemlik durumu: SSRN çalışma metni; yüklenen belgede hakemli dergi yayını olduğuna ilişkin bilgi bulunmamaktadır.

Lisans: SSRN kaydı çalışmayı Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) altında göstermektedir.

Kaynak içi bibliyografik not: PDF'nin önerilen atıf alanında SSRN numarası “XXXXXXX” olarak bırakılmıştır. Resmî SSRN kaydı bu kimliği 7298919 olarak vermektedir.

Çıkar çatışması: Yazar çıkar çatışması bulunmadığını beyan etmektedir.

Teşekkür: None.

AI kullanım açıklaması: Yazar temel fikirlerin, argümanların ve makale yapısının kendisine ait olduğunu; Consensus.app'i bilimsel kaynak araması için, Gemini ve Microsoft Copilot'u taslak oluşturma, dil düzeltme ve Portekizceden İngilizceye çeviri desteği için, Microsoft Copilot'u ayrıca biçimlendirme desteği için kullandığını belirtmektedir. Kaynakların nihai doğrulamasını kendisinin yaptığını ve içerikten tek başına sorumlu olduğunu beyan etmektedir.

Yöntem: Hukuki-kavramsal analiz, Theseus'un Gemisi temelli düşünce deneyi, AI/robot sorumluluğu literatürü ve üç operasyonel sorumluluk senaryosunun karşılaştırılması.

Temel yorum sınırı: Makale belirli bir ülke için kapsamlı güncel ceza hukuku rehberi değildir. Ürün sorumluluğu, kusur, strict liability, üretici sorumluluğu ve suçta yardım hükümleri yargı alanına göre değişebilir. Kaynağın temel katkısı bu sorunları bilinç ve hukuki imputabilite ekseninde kavramsal olarak yapılandırmasıdır.