Çocuk adaletinde rehabilitasyon, kanunla ihtilafa düşen çocukları yalnız cezalandırmak yerine onların gelişim özelliklerini, eğitimini, psikososyal gereksinimlerini, aile ve toplumla bağlarını ve yeniden topluma katılımını dikkate alan adalet yaklaşımıdır. Nasrudin Mohamed Ahmed ve Abdifatah Isse Muse tarafından gerçekleştirilen bu nitel araştırma, 2016 tarihli Puntland Juvenile Justice Act'in öngördüğü rehabilitasyon temelli sistem ile uygulamadaki durum arasındaki farkı 40 adalet sektörü paydaşıyla yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler ve 35 belgenin incelenmesi yoluyla değerlendirmektedir. Araştırmanın temel bulgusu, hukukî çerçevenin varlığına rağmen rehabilitasyon tesislerinin, uzman personelin, koordinasyon mekanizmalarının ve çocuklara özgü uygulama kapasitesinin yetersiz kaldığının paydaşlar tarafından yaygın biçimde bildirilmesidir.

Çalışmada çocukların yetişkin cezaevlerinde tutulması, avukat veya veli desteği olmadan süreçlere dahil edilmesi, yaş belirleme prosedürlerinin düzenli uygulanmaması, çocuklara özel mahkeme ve polis mekanizmalarının sınırlı kalması, psikososyal ve eğitim hizmetlerinin yokluğu veya yetersizliği ve bölgeler arasında hizmet erişimi farklılıkları ana sorun alanları olarak ortaya çıkmıştır.

PDF'nin 88. sayfasındaki sayısal Şekil 1'e göre 40 katılımcının 35'i hukukî çerçeve ile uygulama arasındaki boşluğa, 32'si usul ihlallerine, 30'u tutma koşullarına, 28'i kurumsal kapasite açıklarına, 27'si psikososyal etkilere ve 25'i bölgesel eşitsizliklere değinmiştir. Katılımcıların 40'ının da reform önerileri teması altında görüş bildirdiği gösterilmektedir. Bu değerler çocuk sayıları veya ihlal prevalansı değildir; paydaşların belirli temalara değinme sayılarıdır.

Araştırmacılar temel problemi yalnız yeni yasa ihtiyacı olarak görmemektedir. Çalışmanın yorumu, mevcut rehabilitasyon hükümlerinin etkisizliğinin büyük ölçüde uygulama, yönetişim, kurumsal koordinasyon, finansman, meslekî eğitim ve altyapı eksikleriyle bağlantılı olduğudur. Buna karşılık araştırma, çocukların kendileriyle veya aileleriyle görüşmemiştir. Bulgular esas olarak yargıçlar, savcılar, polis, cezaevi yöneticileri ve diğer kurumsal aktörlerin anlatılarına dayandığından çocukların yaşantılarının doğrudan temsil edildiği varsayılamaz.

1. Araştırmanın temel problemi: Kanun neden tek başına yeterli değildir?

Bir çocuk adaleti kanununun rehabilitasyon, çocuklara özgü prosedürler ve insan hakları güvenceleri içermesi, bu mekanizmaların uygulamada kendiliğinden çalışacağı anlamına gelmez.

Kaynak araştırmanın çıkış noktası tam olarak budur. Puntland'da 2016 tarihli Juvenile Justice Act çocuklarla yetişkinlerin aynı biçimde ele alınmaması gerektiğini kabul eden bir hukukî çerçeve oluşturmuştur. Ancak araştırmacılar, bu hukukî düzenlemelerin sahadaki kurumlar, bütçe, personel, fiziksel tesisler ve uygulama kültürü tarafından yeterince desteklenmediğini bildirmektedir.

Bu nedenle makalenin başlığındaki “hukuktan gerçekliğe” ifadesi, hukukî norm ile uygulama arasındaki mesafeyi anlatmaktadır.

Puntland Juvenile Justice Act ile Uygulama Arasındaki Temel Boşluk Nedir?

Puntland Juvenile Justice Act ile uygulama arasındaki temel boşluk, kanunun rehabilitasyon merkezleri, çocuklara özgü yargılama mekanizmaları, özel polis birimleri, çocukların yetişkinlerden ayrılması ve usul güvenceleri öngörmesine karşılık araştırmaya katılan paydaşların bu mekanizmaların önemli bölümünün fiilen kurulmadığını veya düzenli uygulanmadığını bildirmesidir. Çalışma bu durumu yeni hukuk normlarının yokluğundan çok kurumsal uygulama, altyapı, koordinasyon ve meslekî kapasite problemi olarak yorumlamaktadır.

2. 2016 tarihli yasa hangi rehabilitasyon mantığına dayanıyor?

Kaynak çalışmanın aktardığına göre Puntland Juvenile Justice Act, çocukların yetişkinlerden gelişimsel olarak farklı olduğunu kabul eden rehabilitasyon yönelimli bir sistem kurmayı amaçlamaktadır.

Kanunun kaynak araştırmada öne çıkarılan başlıca unsurları şunlardır:

• çocuklarla ilgili özel polis mekanizmaları,
• çocuklara özgü mahkeme yapıları veya özel yargılama düzenlemeleri,
• yaşa göre farklılaştırılmış yaptırımlar,
• farklı güvenlik seviyelerinde rehabilitasyon merkezlerinin kurulması,
• soruşturmalarda ebeveyn veya velinin bulunması,
• çocuklara ömür boyu hapis veya ölüm cezası uygulanmaması,
• resmî belge bulunmadığında yaşın belirlenmesi için sistematik prosedür uygulanması.

Bu hükümler, çocuk adaletinin yetişkin ceza adaletinin küçük yaş grubuna uygulanmış bir kopyası olmaması gerektiği düşüncesine dayanır.

Çocuk Adaletinde Rehabilitasyon Neden Cezalandırmadan Farklıdır?

Çocuk adaletinde rehabilitasyon, çocuğun yalnız işlediği iddia edilen fiile karşı ceza verilmesine değil, gelişimsel ihtiyaçlarına, eğitimine, aile ve toplumla ilişkilerine, psikososyal desteğine ve yeniden topluma katılmasına odaklanır. Kaynak çalışma, çocukların yetişkinlerden gelişimsel olarak farklı olduğu kabulünden hareket eden bu yaklaşımın uluslararası çocuk hakları standartlarıyla uyumlu olduğunu; buna karşılık yetişkin cezaevlerine dayalı salt cezalandırıcı yaklaşımın araştırmada rehabilitasyon hedefiyle bağdaşmayan bir uygulama olarak ortaya çıktığını belirtmektedir.

3. Uluslararası çocuk adaleti yaklaşımı

Kaynak araştırma, rehabilitasyon yönelimini özellikle Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve Beijing Rules ile ilişkilendirmektedir.

Bu çerçevelerin kaynak çalışmadaki temel işlevi, çocukla ilgili adalet müdahalesinin refah, insan onuru, topluma yeniden katılım, eğitim, sağlık ve aile desteğini dikkate alması gerektiğini göstermektir.

Araştırma, Puntland yasasının da bu uluslararası standartlarla uyumlu bir sistem kurmaya çalıştığını belirtmektedir.

4. Rehabilitasyon yalnız bir bina değildir

Kaynak araştırmanın başlığında rehabilitasyon tesislerinin yokluğu öne çıksa da “rehabilitasyon” yalnız fiziksel bir merkez anlamına gelmemektedir.

İşlevsel bir rehabilitasyon sistemi kaynak çalışmanın tartışması içinde şu bileşenleri kapsar:

• çocuğun yetişkin mahpuslardan ayrılması,
• eğitim hizmetleri,
• psikososyal destek,
• meslekî eğitim,
• aile ve toplumla bağların korunması,
• yeniden topluma katılım desteği,
• çocuk haklarını bilen uzman personel,
• uygun adlî ve idarî prosedürler.

Dolayısıyla yalnız ayrı bir bina oluşturmak rehabilitasyon sisteminin tamamlandığı anlamına gelmez.

5. Araştırmanın teorik arka planı

Kaynak çalışma, çocuk adaletinin neden yalnız cezalandırmaya indirgenmemesi gerektiğini açıklamak için çeşitli kriminolojik ve sosyal teori yaklaşımlarına başvurmaktadır.

5.1. Etiketleme teorisi

Etiketleme teorisi, bir kişinin sürekli olarak “suçlu” veya “sapkın” kimliğiyle tanımlanmasının sosyal dışlanmayı ve bu kimliğin kalıcı hale gelmesini güçlendirebileceği fikrine dayanır.

Kaynak çalışma, çocukların yetişkin ceza sistemiyle yoğun temasının marjinalleşme ve suçlu kimliğinin pekişmesi riskini açıklamak için bu yaklaşımı kullanmaktadır.

5.2. Restoratif adalet

Restoratif adalet, yalnız cezalandırma yerine verilen zararın giderilmesini, failin sorumluluk almasını, mağdurun ihtiyaçlarının dikkate alınmasını ve toplumun yeniden bütünleştirme sürecine katılmasını öne çıkaran adalet yaklaşımıdır.

Kaynak çalışmada restoratif yaklaşım, çocukların yeniden topluma kazandırılması bakımından salt hapsetmeye alternatif düşünsel temellerden biri olarak kullanılmaktadır.

5.3. Sosyal kontrol teorisi

Kaynak çalışmanın başvurduğu sosyal kontrol yaklaşımı, güçlü aile, okul ve toplum bağlarının gençlerin suç davranışından uzak kalmasında koruyucu işlev görebileceğini savunmaktadır.

Bu nedenle rehabilitasyon çocuğu ailesinden ve toplumsal bağlarından tamamen koparmak yerine bu bağların mümkün olduğunca onarılmasını hedefleyebilir.

6. Yasal düzenleme ile kurumsal kapasite arasındaki fark

Hukukî düzenleme “ne yapılması gerektiğini” belirler. Kurumsal kapasite ise bunun gerçekten yapılabilmesini sağlayan personel, bütçe, eğitim, fiziksel tesis, prosedür ve koordinasyon altyapısıdır.

Kaynak çalışmanın merkezi bulgularından biri, Puntland'daki sorunun bu iki düzey arasında bulunmasıdır.

Kanunda öngörülen özel çocuk polisi veya rehabilitasyon merkezi, bunun için bütçe, bina, eğitimli personel ve operasyonel prosedür bulunmuyorsa uygulamada işlev göremez.

7. Özel çocuk mahkemesi ve polis mekanizmalarının sınırlı uygulanması

Katılımcıların aktardığına göre kanunda öngörülen çocuklara özgü mahkeme yapıları ve özel polis birimleri önemli ölçüde uygulanmamıştır.

Kaynak, çocukların bu nedenle çoğu zaman olağan ceza prosedüründen geçirildiğini ve yetişkinlere benzer biçimde cezalandırılabildiğini bildirmektedir.

Bu bulgu, çocuk adaleti için özel kanun bulunması ile günlük adlî süreçlerin gerçekten çocuklara duyarlı hale gelmesi arasındaki farkı göstermektedir.

8. Usul güvenceleri neden önemlidir?

Çocuk adaleti yalnız verilen cezanın türüyle ilgili değildir. Çocuğun soruşturma ve yargılama sürecinde nasıl muamele gördüğü de hukukî korumanın bir parçasıdır.

Kaynak görüşmelerinde aşağıdaki usul sorunları bildirilmiştir:

• çocuğun avukat desteği olmadan işlem görmesi,
• ebeveyn veya velinin bulunmaması,
• yaş belirleme yöntemlerinin kanunda öngörüldüğü biçimde uygulanmaması,
• çocuğun yetişkin ceza prosedürüne tabi tutulması.

Bu sorunların araştırmaya katılan bütün bölgelerde farklı biçimlerde bildirildiği belirtilmektedir.

9. Yaş belirleme neden kritik bir hukukî işlem?

Kişinin çocuk mu yetişkin mi kabul edileceği; uygulanacak mahkeme, tutma rejimi, yaptırım ve usul güvencelerini doğrudan etkileyebilir.

Kaynak çalışma, resmî doğum belgesi veya kimlik kaydı bulunmayan çocuklarda yaş belirleme sürecinin özellikle sorunlu olabildiğini göstermektedir.

Katılımcılar bazı kolluk veya yargı aktörlerinin yaş konusunda görünüşe dayalı kişisel değerlendirmelere başvurabildiğini bildirmiştir.

Bu durum, bir çocuğun yanlış biçimde yetişkin kabul edilmesi halinde çocuklara özgü korumaların kaybedilmesi riskini doğurabilir.

10. Kaynak çalışmadaki tartışmalı yaş tespiti vakası

Ek bölümündeki üçüncü vaka, yaşı konusunda uyuşmazlık bulunan bir çocuğa ilişkindir.

Kaynak anlatısına göre polis ve savcılık çocuğun yaşını 16 olarak değerlendirirken çocuk ve ailesi 13 yaşında olduğunu söylemiştir. Resmî doğum belgesi bulunmadığı ve ilk tıbbî değerlendirme sonuç vermediği için 16 yaş kabul edilmiş ve çocuk yedi yıl hapis cezasına çarptırılmıştır.

Kaynakta daha sonra yaşın belirlenmesine yönelik mahremiyeti ihlal edici fiziksel inceleme yapıldığına ilişkin bir görevli anlatısı aktarılmaktadır.

Bu vaka, araştırmanın bağımsız olarak doğruladığı bir adlî dosya değildir. Kaynak açıkça ek vakaların hukuk görevlileri tarafından görüşmelerde aktarılan anlatılar olduğunu ve hiçbir çocuğun araştırmaya katılmadığını belirtmektedir.

11. Çocukların yetişkin cezaevlerinde tutulması

Kaynak araştırmanın en sık tekrarlanan bulgularından biri, çocukların ayrı rehabilitasyon merkezleri bulunmadığında yetişkin cezaevlerinde veya polis nezarethanelerinde tutulabilmesidir.

Katılımcılar bu durumun çocukların yetişkin mahpuslarla temas etmesine, eğitim ve rehabilitasyon olanaklarından mahrum kalmasına ve fiziksel ya da psikolojik zarar riskinin artmasına yol açabildiğini bildirmiştir.

Kaynak ana bulgular bölümünde yetişkin cezaevinde tutmayı Juvenile Act'in 14. ve 19. maddeleriyle ilişkilendirirken, ek vaka anlatılarında 19. ve 34. maddelere de atıf yapmaktadır. Bu madde numaraları kaynakta verildiği biçimde korunmalı; farklı bağlamlardaki atıflar tek bir “doğru madde” varsayımıyla birleştirilmemelidir.

Yetişkin Cezaevinde Tutma Kaynak Araştırmada Nasıl Bir Risk Olarak Ortaya Çıkıyor?

Kaynak araştırmada yetişkin cezaevinde tutma, yalnız fiziksel yerleştirme sorunu olarak değil; çocukların şiddete, yetişkin mahpus etkisine, eğitim kaybına, psikososyal desteğin yokluğuna ve yeniden topluma katılım güçlüklerine maruz kalabileceği bir çocuk hakları ve rehabilitasyon problemi olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak çalışma psikolojik etkileri klinik ölçeklerle ölçmemiştir; bu sonuçlar kurum temsilcilerinin gözlem ve anlatılarına dayanmaktadır.

12. Tutma koşulları

Cezaevi yöneticileri, polis görevlileri ve diğer katılımcılar çocukların bazı durumlarda yetişkinlerle aynı kurumlarda tutulduğunu bildirmiştir.

Araştırmada ayrıca çocukların bazı bölgelerde rehabilitasyon programı bulunmayan polis nezarethanelerinde tutulabildiği veya uygun tesis bulunmadığı için serbest bırakılabildiği belirtilmektedir.

Kaynağın yorumu, bu seçeneklerin hiçbirinin kanunun öngördüğü planlı rehabilitasyon sisteminin yerini tutmadığıdır.

13. Psikososyal sonuçlara ilişkin paydaş anlatıları

İnsan hakları ve hukuk yardımı alanındaki katılımcılar serbest bırakılan bazı çocuklarda travma belirtileri, içe çekilme ve gerileyici davranışlar gözlemlediklerini bildirmiştir.

Bazı katılımcılar çocukların cezaevinde madde kullanmaya veya daha şiddetli davranışlara yöneldiğini de aktarmıştır.

Kaynak bu anlatıları yetişkin mahpuslarla temas, psikososyal desteğin yokluğu, meslekî eğitim bulunmaması ve yeniden entegrasyon hizmetlerinin eksikliğiyle ilişkilendirmektedir.

Ancak bu sonuçlar psikiyatri muayenesi veya standart psikolojik ölçümle elde edilmiş klinik bulgular değildir.

14. Rehabilitasyon tesisi yokluğu neden merkezî sorun?

Bir mahkemenin çocuğun rehabilite edilmesi gerektiğine karar vermesi, onu gönderebileceği bir kurum bulunmadığında uygulama sonucu üretmez.

Kaynak ekindeki birinci vaka bu sorunu açık biçimde göstermektedir. Görüşmeci anlatısına göre ailesi tarafından rehabilitasyon amacıyla mahkemeye getirilen bir çocuk için uygun merkez bulunmadığından altı aylık hapis kararı verilmiş ve çocuk yetişkin mahpuslarla aynı cezaevine yerleştirilmiştir.

Bu anlatı, araştırmanın “hukukî hak var fakat uygulama altyapısı yok” tezinin somut örneklerinden biri olarak kullanılmaktadır.

15. İkinci vaka: Cezaevinin çocuğu kabul etmemesi

Kaynak ekinde anlatılan ikinci vakada 18 yaşın altındaki iki çocuğa altı aylık hapis cezası verildiği; merkez cezaevinin çocuk oldukları için onları kabul etmediği ve bunun üzerine cezalarını polis merkezinde geçirdikleri aktarılmaktadır.

Bu örnek, çocukların yetişkin cezaevine kabul edilmemesinin tek başına işlevsel rehabilitasyon sistemi oluşturmadığını göstermektedir. Alternatif çocuk tesisi bulunmadığında çocuk yine uygun olmayan bir tutma ortamında kalabilir.

16. Dördüncü vaka: Kurumsal korumanın çökmesi

Ek bölümündeki dördüncü vaka, yetişkin cezaevine “rehabilitasyon” amacıyla yerleştirildiği belirtilen bir çocuğun yetişkin bir mahpusun cinsel istismarına maruz kaldığı yönündeki görevli anlatısını içermektedir.

Kaynağa göre olayın ardından ilk karar temyizde bozulmuş ve çocuk ailesinin bakımına alternatif rehabilitasyon altında verilmiştir.

Bu anlatı ciddi bir çocuk koruma ihlali iddiasıdır; ancak araştırma vakayı çocukla yapılan görüşme, klinik kayıt veya bağımsız dosya incelemesiyle doğrulamamıştır. Vaka, kurumsal aktörlerin görüşmelerinde aktardığı örneklerden biridir.

17. Kurumsal kapasite açıkları

Kaynak görüşmelerinde aşağıdaki yapısal sorunlar tekrar tekrar belirtilmiştir:

• çocuk adaletine özgü eğitim almamış personel,
• özel rehabilitasyon tesislerinin yetersizliği veya yokluğu,
• operasyonel bütçe eksikliği,
• çocuklara özgü prosedürlerin sınırlı bilinmesi,
• cezaevlerinde yeterli uzman personel bulunmaması,
• Adalet Bakanlığının kaynak yetersizliği,
• kurumlar arası koordinasyon eksikliği.

Kaynak ayrıca Juvenile Act'in 21. maddesinde öngörüldüğü belirtilen Juvenile Rehabilitation Centers Steering Committee'nin oluşturulmamış olmasını önemli bir yönetişim boşluğu olarak değerlendirmektedir.

18. Meslekî bilgi eksikliği

Katılımcı polis ve hâkimlerin bir bölümü çocuklara özgü prosedürleri yeterince bilmediklerini ifade etmiş; cezaevi personeli ise personel ve tesis yetersizliğini vurgulamıştır.

Bu bulgu, hukuk uygulamasının yalnız kanun metnine erişimle çözülemeyeceğini göstermektedir. Kanunun hangi durumda nasıl uygulanacağının eğitim ve meslek içi destekle kurumsallaşması gerekir.

19. Kültürel cezalandırma anlayışı

Kaynak çalışmada bazı katılımcılar toplum ve adalet sistemi içinde “adalet” kavramının cezalandırmayla güçlü biçimde eşleştirildiğini bildirmiştir.

Araştırmacılar bunu rehabilitasyon temelli hukukî düzenlemenin uygulanmasını zorlaştıran kültürel unsurlardan biri olarak yorumlamaktadır.

Bu sonuç “Puntland toplumunun tamamı cezalandırıcıdır” biçiminde genellenmemelidir. Bulgular belirli kurumsal katılımcıların gözlem ve değerlendirmelerine dayanmaktadır.

20. Bölgesel eşitsizlikler

Araştırma, çocuk adaleti uygulamasının Puntland'ın bütün bölgelerinde aynı olmadığını bildirmektedir.

Katılımcıların anlatımına göre Garowe ve Bosaso eğitimli personele ve hukuk hizmetlerine görece daha kolay erişim sağlarken Highland, Sanaag ve Ras'asayr'da çocuklara özgü mekanizmalar çok daha sınırlı olarak tarif edilmiştir.

Garowe cezaevinde çocukların rehabilitasyonu için özel bir bölüm oluşturulduğuna ilişkin bir paydaş gözlemi de kaynakta yer almaktadır.

Bu sonuçlar nicel bölgesel hizmet envanteri değil, görüşmeci değerlendirmeleridir.

21. Coğrafi eşitsizlik neden hukukî eşitsizliğe dönüşebilir?

Aynı kanun bütün bölgelerde yürürlükte olsa bile bazı bölgelerde özel personel, hukuk yardımı veya rehabilitasyon hizmeti bulunup diğerlerinde bulunmuyorsa çocukların aynı hukukî güvencelere fiilen erişmesi mümkün olmayabilir.

Kaynak araştırma bu nedenle çocuk adaletinin yalnız merkezî yasal düzenleme değil, coğrafi olarak erişilebilir hizmet altyapısı gerektirdiğini savunmaktadır.

22. Katılımcıların reform önerileri

Katılımcıların önerileri yalnız yeni cezaevi binası yapılmasıyla sınırlı değildir.

23. Kamu-özel iş birliği önerisinin sınırı

Kaynak katılımcıları rehabilitasyon merkezlerinin finansmanı için kamu-özel iş birliği mekanizmalarını önermiştir.

Ancak çalışma herhangi bir finansman modeli, maliyet hesabı veya kamu-özel ortaklığının etkinliğine ilişkin nicel analiz yapmamaktadır.

Dolayısıyla bu yaklaşım kaynakta bir politika önerisidir; doğrulanmış mali çözüm değildir.

24. Kurumlar arası koordinasyon

Çocuk adaleti yalnız mahkemelerin işi değildir.

Bir çocuğun soruşturulması, yaşı belirlenmesi, korunması, eğitim alması, psikososyal destek görmesi ve ailesine veya topluma yeniden katılması polis, savcılık, mahkemeler, cezaevi yönetimi, adalet, eğitim ve sosyal hizmet kurumlarının ortak çalışmasını gerektirebilir.

Kaynak araştırma uygulamadaki parçalanmayı temel sorunlardan biri olarak görmekte ve koordineli yönetişimi reformun merkezine yerleştirmektedir.

25. Hukukî formalizmden uygulanabilir haklara geçiş

Kaynak tartışma ve sonuç bölümlerinin ana mesajlarından biri, çocuk haklarının yalnız yasa metninde yazılı kalmasının yeterli olmadığıdır.

Hakların gerçek koruma üretmesi için:

• uygulanabilir kurum,
• yeterli bütçe,
• eğitimli personel,
• çocuklara özgü tesis,
• izlenebilir prosedür,
• kurumlar arası koordinasyon

gerektiği savunulmaktadır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

26. Araştırma tasarımı

Araştırma nitel ve keşfedici bir tasarıma sahiptir.

Bu yöntem, araştırmacıların belirli bir sayısal prevalans hesaplamak yerine hukuk uygulayıcılarının deneyimlerini, uygulama bariyerlerini ve kurumsal süreçleri ayrıntılı olarak anlamaya çalıştığını gösterir.

Nitel araştırma “kaç çocuk etkilendi?” sorusundan çok “uygulamada hangi sorunlar yaşanıyor, bunlar nasıl ortaya çıkıyor ve kurumlar bunları nasıl açıklıyor?” sorularına daha uygundur.

27. Amaçlı örnekleme

Amaçlı örnekleme, katılımcıların rastgele seçilmesi yerine araştırma sorusu hakkında doğrudan deneyim ve bilgi sahibi oldukları için bilinçli biçimde seçildiği örnekleme yaklaşımıdır.

Bu çalışmada çocuk adaleti sisteminin içinde görev yapan yargıç, savcı, polis, cezaevi yöneticisi ve insan hakları aktörlerinin seçilmesinin nedeni budur.

Ancak amaçlı örneklem, 40 kişinin görüşlerinin bütün Puntland nüfusunun görüşlerini istatistiksel olarak temsil ettiği anlamına gelmez.

28. Örneklem yapısı

29. Görüşmelerin uygulanması

Görüşmeler Ocak 2024 ile Ocak 2025 arasında gerçekleştirilmiştir.

Katılımcının konumu ve erişilebilirliğine göre yüz yüze veya güvenli uzaktan iletişim platformları kullanılmıştır.

Her görüşme yaklaşık 45–90 dakika sürmüş ve kaynakta transkriptlerin kelimesi kelimesine oluşturulduğu belirtilmiştir.

Görüşme rehberi, mevcut literatür, ulusal politika çerçeveleri ve uluslararası çocuk adaleti standartlarına göre hazırlanmış ve iki hukuk uygulayıcısıyla önceden test edilmiştir.

30. Görüşme konuları

Görüşme rehberinde özellikle şu alanlar yer almıştır:

• usul adaleti,
• yaş belirleme,
• hukukî yardım hakkı,
• tutma koşulları,
• rehabilitasyon programlarının bulunup bulunmadığı.

31. Etik uygulama

Kaynak tüm katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alındığını bildirmektedir.

Anonimlik için kodlanmış tanımlayıcılar kullanılmış, görüşme transkriptlerinin güvenli biçimde saklandığı belirtilmiştir.

Çalışmanın bir University Research Ethics Committee tarafından onaylandığı ifade edilmekle birlikte kurulun tam kurum adı ve etik onay numarası PDF'de raporlanmamıştır.

32. Belge incelemesi

Araştırmacılar görüşmelerin yanında 35 belge incelemiştir.

Belge grupları:

• uluslararası hukuk ve çocuk adaleti belgeleri,
• Puntland Juvenile Justice Act,
• ulusal politika raporları,
• akademik makaleler,
• STK yayınları

olarak açıklanmaktadır.

Belge incelemesi; çocuk adaletinin teorik temeli, kurumsal uygulama engelleri, çocukların hapsedilmesinin psikososyal boyutları, usul boşlukları ve karşılaştırmalı iyi uygulamalar olmak üzere beş tema üzerinde yoğunlaşmıştır.

33. Tematik içerik analizi

Tematik içerik analizi, görüşme ve belge metinlerinde tekrar eden anlam örüntülerinin belirlenmesi ve kavramsal kategoriler altında düzenlenmesi yöntemidir.

Kaynakta araştırma ekibinin transkriptleri bağımsız biçimde gözden geçirdiği, tekrar eden örüntüler için tümevarımsal kodlar oluşturduğu ve bunları kurumsal, usulî, kültürel ve psikososyal kategoriler altında topladığı belirtilmektedir.

Sonuçların düzenlenmesinde kavramsal kümelenmiş matrislerden yararlanılmış ve birincil veriler ikincil belgelerle karşılaştırılmıştır.

34. Bulguların yedi ana teması

Kaynak Şekil 1'deki Paydaş Sayıları Nasıl Yorumlanmalıdır?

Kaynak Şekil 1'deki değerler, 40 görüşmeciden kaçının belirli bir temaya değindiğini gösterir; bunlar çocukların kaçının hak ihlaline uğradığını, bir sorunun toplumdaki prevalansını veya belirli kurumların başarı oranını ölçmez. Kategoriler birbirini dışlamadığı için aynı görüşmeci hukuk–uygulama boşluğu, usul ihlali ve tutma koşulları gibi birden fazla temaya aynı anda katkıda bulunabilir.

35. Şekil 1'in araştırma açısından anlamı

Grafikte reform önerileri temasının 40 katılımcının tamamında görünmesi, bütün katılımcıların aynı reform paketinde uzlaştığı anlamına gelmez. Bu kategori farklı türde önerileri ortak bir üst tema altında toplamaktadır.

35 katılımcının hukuk ile uygulama arasındaki boşluğa değinmesi ise araştırmacıların merkezî tezinin görüşmelerde geniş karşılık bulduğunu göstermektedir.

Bununla birlikte nitel örnekleme nedeniyle bu oranlar Puntland'daki bütün adalet çalışanlarının görüşlerine istatistiksel olarak genellenmemelidir.

36. Yedi temanın birbirleriyle ilişkisi

Temalar birbirinden bağımsız sorunlar değildir.

Örneğin rehabilitasyon merkezinin bulunmaması:

• çocuğun yetişkin cezaevine yerleştirilmesine,
• psikososyal desteğe erişememesine,
• mahkemenin alternatif karar uygulayamamasına,
• bölgeler arasında farklı uygulamalara

aynı anda katkıda bulunabilir.

Bu nedenle kaynak araştırmanın sonuçları sistemik bir uygulama problemi olarak okunmaktadır.

37. Bölgesel dağılımın yorumu

Garowe ve Bosaso'da daha fazla hukuk hizmeti veya eğitimli personele erişim bulunduğu yönündeki katılımcı değerlendirmeleri, bu iki kentin çocuk adaleti sisteminin eksiksiz çalıştığını göstermez.

Benzer biçimde Highland, Sanaag ve Ras'asayr hakkında bildirilen ciddi eksiklikler nicel tesis sayımı veya bağımsız saha denetiminden değil, görüşme verilerinden kaynaklanmaktadır.

38. Dört vaka anlatısının yöntemsel statüsü

39. Vaka çalışmalarının amacı

Bu dört anlatı araştırmada istatistik üretmek için kullanılmamaktadır.

Vaka örneklerinin işlevi, kanunda öngörülen çocuk koruma kurallarının uygulanamadığında ne tür hukukî ve kurumsal sorunların ortaya çıkabileceğini somutlaştırmaktır.

Bu nedenle dört vaka “Puntland'daki bütün çocukların deneyimi” olarak okunmamalıdır.

40. Araştırmanın desteklediği ve desteklemediği sonuçlar

41. Araştırmanın güçlü yönleri

Çalışmanın güçlü yönlerinden biri farklı adalet kurumlarını aynı nitel araştırmada bir araya getirmesidir. Hâkimler, savcılar, polis, cezaevi yöneticileri, hukuk meslek kuruluşu ve insan hakları aktörleri aynı uygulama sisteminin farklı parçalarından bilgi sağlamaktadır.

İkinci güçlü yön, yalnız görüşmelere dayanmayıp 35 belgelik incelemeyi de analize dahil etmesidir.

Üçüncü güçlü yön, bölgesel farklılıkları görünür kılmaya çalışmasıdır.

Dördüncü güçlü yön, genel tema sonuçlarını somut kurum anlatıları ve vaka örnekleriyle bağlantılandırmasıdır.

42. Araştırmanın sınırlılıkları

Birinci sınırlılık: Örneklem yalnız kurumsal aktörlerden oluşmaktadır. Çocukların ve ailelerinin birinci elden deneyimleri araştırmaya dahil edilmemiştir.

İkinci sınırlılık: Amaçlı örnekleme ve nitel yöntem nedeniyle sonuçlar bütün Puntland'a istatistiksel olarak genellenemez.

Üçüncü sınırlılık: Profesyonel veya politik konum, katılımcıların sistem hakkındaki ifadelerini etkileyebilir.

Dördüncü sınırlılık: Şekil 1 katılımcıların tema bildirimlerini gösterir; bağımsız idari kayıtlar veya vaka prevalansı değildir.

Beşinci sınırlılık: Psikososyal etkiler klinik ölçekler veya tanısal değerlendirmelerle ölçülmemiştir.

Altıncı sınırlılık: Ek A'daki dört vaka görüşmeciler tarafından aktarılan anlatılardır ve araştırmada çocuklarla doğrudan doğrulanmamıştır.

Yedinci sınırlılık: Araştırma rehabilitasyon tesislerinin maliyetini, gereken kapasiteyi veya belirli reform modelinin etkisini nicel olarak hesaplamamıştır.

Sekizinci sınırlılık: Etik kurul onayının bulunduğu belirtilmekle birlikte kaynak kurum adı ve etik onay numarasını ayrıca raporlamamaktadır.

43. Gelecek araştırmalar için kaynak önerileri

Kaynak gelecekteki araştırmalarda çocukların ve ailelerinin katıldığı yöntemlerin, nicel anketlerin ve çocuk vakalarının zaman içinde izlenmesinin daha güçlü bir kanıt tabanı oluşturabileceğini belirtmektedir.

Bu öneri özellikle mevcut çalışmanın kurumsal aktör perspektifine bağımlılığını azaltmak açısından önemlidir.

44. Genel bilimsel değerlendirme

Ahmed ve Muse'un araştırması, Puntland çocuk adaletinde temel problemin yalnız hukuk metni eksikliği olmadığı sonucuna ulaşmaktadır.

2016 tarihli Juvenile Justice Act rehabilitasyon, çocuklara özgü usul, yaş belirleme ve özel kurumlar bakımından koruyucu bir çerçeve oluşturmaktadır. Ancak görüşme ve belge verileri bu korumaların uygulanması için gerekli fiziksel tesis, personel, bütçe, koordinasyon ve meslekî bilgi kapasitesinin yetersiz kalabildiğini göstermektedir.

Çalışmanın en güçlü ampirik bulgusu, 40 kurumsal paydaştan 35'inin hukuk–uygulama boşluğuna, 32'sinin usul ihlallerine ve 30'unun tutma koşullarına değinmiş olmasıdır. Buna karşılık bu sayılar çocuk nüfusundaki ihlal oranlarını temsil etmemektedir.

Araştırmanın dört vaka anlatısı, rehabilitasyon tesisi bulunmadığında bir mahkemenin veya kolluk sisteminin çocuğu uygun olmayan yetişkin tutma ortamlarına yönlendirebilmesinin nasıl bir hukukî ve çocuk koruma problemi oluşturabileceğini göstermektedir. Ancak vakalar kurumsal aktör anlatılarıdır ve çocuklarla doğrudan doğrulanmamıştır.

Kaynağın reform yaklaşımı yalnız yeni kanun çıkarmaya değil, mevcut yasanın uygulanabilir hale getirilmesine odaklanmaktadır. Rehabilitasyon merkezlerinin kurulması, uzman personel yetiştirilmesi, kurumlar arası koordinasyon, psikososyal ve eğitim hizmetleri, toplum farkındalığı ve coğrafi hizmet eşitsizliklerinin azaltılması bu yaklaşımın temel unsurlarıdır.

Dolayısıyla çalışma, Puntland'da “çocuk adaleti kanunu yoktur” sonucuna değil; hukukî çerçevenin önemli ölçüde var olmasına rağmen bunun işlevsel rehabilitasyon sistemine dönüştürülmesinde ciddi uygulama boşlukları bulunduğuna ilişkin nitel bir sonuca ulaşmaktadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün akademik yayının bibliyografik kimliği

Özgün başlık: From Law to Reality: Examining the Challenge of Lack of Rehabilitation Facilities in Puntland’s Juvenile Justice System

Yazarlar: Nasrudin Mohamed Ahmed; Abdifatah Isse Muse.

Kurum: Red Sea University, Bossaso, Somalia.

Dergi: Horn of Africa Journal of Social Science.

Cilt / sayı: 4(3).

Sayfalar: 82–95.

ISSN: 2959-9156.

DOI: 10.70806/z89mem56.

Yayın tarihi: 30 Eylül 2026.

Resmî makale: https://hornafricajss.com/index.php/hajos/article/view/55

Kaynak türü: Nitel ve keşfedici saha araştırması; yarı yapılandırılmış paydaş görüşmeleri ve belge incelemesi.

Hakemlik: Horn of Africa Journal of Social Science, çift anonim hakemlik süreci kullandığını belirtmektedir.

Açık erişim: Evet.

Lisans: Yüklenen PDF ve erişilebilen resmî makale kaydında belirli bir Creative Commons lisans türü açık biçimde tespit edilmemiştir. Bu nedenle açık lisans varsayılmamıştır.

Finansman: Kaynak, araştırmanın herhangi bir finansman kuruluşundan belirli bir hibe almadığını bildirmektedir.

Çıkar çatışması: Yazarlar araştırma, yazarlık veya yayın bakımından potansiyel çıkar çatışması bulunmadığını beyan etmektedir.

Etik: Katılımcılardan bilgilendirilmiş onam alınmış; anonimlik ve gizlilik sağlanmış; çalışma için bir University Research Ethics Committee onayı bulunduğu belirtilmiştir. Kaynakta kurumun tam adı veya etik karar numarası verilmemektedir.

Veri erişilebilirliği: Kaynakta ayrı bir açık veri veya veri erişilebilirliği bölümü bulunmamaktadır.

Yazar katkıları: Kaynakta ayrı CRediT/yazar katkıları bölümü bulunmamaktadır.

Araştırmanın veri yapısı

Birincil veri, Puntland çocuk adaleti sisteminde doğrudan görev yapan 40 kurumsal paydaşla yapılan yarı yapılandırılmış görüşmelerden oluşmaktadır.

Görüşmeler Ocak 2024 ile Ocak 2025 arasında gerçekleştirilmiş ve yaklaşık 45–90 dakika sürmüştür.

İkincil veri kaynağı olarak 35 hukukî, politik, akademik ve kurumsal belge incelenmiştir.

Veri analizi tematik içerik analizi yoluyla yapılmış; tümevarımsal kodlama, kategori oluşturma, kavramsal matrisler ve ikincil belgelerle karşılaştırma kullanılmıştır.

Kaynak Şekil 1'in yeniden çizim yöntemi

Kaynak PDF'nin 88. sayfasındaki Şekil 1 görsel olarak incelenmiştir. Grafikte gösterilen yedi kategori ve 35, 32, 30, 28, 27, 25 ve 40 değerleri olgusal veri olarak alınmış; kaynak grafiğin özgün renk, eksen ve kompozisyonu kopyalanmadan yeni Verianla SVG grafiği oluşturulmuştur.

Grafik değerleri katılımcıların ilgili temaları ifade etme sayılarını gösterir. Aynı katılımcı birden fazla temayı ifade edebildiği için kategoriler birbirini dışlamaz ve sayıların toplamının 40 olması beklenmez.

Ek A vaka anlatılarının kullanımı

Kaynak PDF'nin 93–95. sayfalarında dört vaka anlatısı bulunmaktadır. Kaynak açıkça bu vakaların hukuk sistemi görevlilerinin görüşmelerde aktardığı hikâyelerden oluşturulduğunu ve hiçbir çocuğun araştırmaya katılmadığını belirtmektedir.

Bu nedenle Verianla makalesi vakaları bağımsız doğrulanmış adlî kayıtlar veya doğrudan çocuk tanıklıkları olarak sunmamıştır. Vakaların yalnız araştırmacıların hukuk–uygulama boşluğunu açıklamak için kullandığı nitel örnek niteliği korunmuştur.

Bilimsel ve hukukî kullanım sınırı: Bu çalışma belirli bir çocuğun hukukî statüsünü, belirli bir davadaki hukuka aykırılığı veya Puntland çocuk adaleti sisteminin tüm güncel uygulamasını tek başına belirleyen hukukî otorite değildir. Belirli hukuk hükümlerinin güncel uygulaması için resmî mevzuat, yargı kararları ve yetkili kurumsal kaynaklar ayrıca incelenmelidir.