Bu tədqiqat süni intellektin və ya avtonom robotun birbaşa cinayət məsuliyyəti daşıyıb-daşımayacağı sualını əvvəlcə insanın niyə cinayət baxımından məsul tutula bildiyini araşdırmaqla nəzərdən keçirir. Müəllifin əsas yanaşmasına görə hüquqi məsuliyyətin müəyyənedici ünsürü bioloji bədənin özü deyil; şüur, ayırdetmə qabiliyyəti, əxlaqi agentlik və azad iradə kimi subyektiv keyfiyyətlərdir. Buna görə yalnız fiziki bir hərəkəti yerinə yetirə bilmək süni sistemi cinayət hüququ mənasında failə çevirmək üçün kifayət deyil.

Məqalə bu nəticəni izah etmək üçün Teseyin Gəmisi paradoksuna bənzəyən bir düşüncə təcrübəsindən istifadə edir. İnsanın qolu, orqanı və hətta sinir komponentləri mərhələli şəkildə süni hissələrlə əvəz edilərsə, insanın hansı nöqtədə “özü” olmaqdan çıxdığı soruşulur. Müəllif buradan belə nəticəyə gəlir ki, hüquqi məsuliyyət bədənin maddi tərkibində deyil, şüurun və iradənin olduğu yerdə axtarılmalıdır.

Robotlara münasibətdə isə inkişaf əks istiqamətdə düşünülür: sadə deterministik vasitədən öyrənən süni intellektə, oradan daha müstəqil qərar verən avtonom agentə keçdikcə maşının insana bənzər idrak xüsusiyyətləri artır. Bu texnoloji yaxınlaşma yalnız robotların statusunu deyil, hüquq sisteminin “şüur”, “niyyət”, “azad iradə” və “fail” anlayışlarını necə müəyyənləşdirdiyi sualını da yenidən gündəmə gətirir.

Tədqiqat üç əsas məsuliyyət ssenarisini ayırır: əvvəlcədən proqramlaşdırılmış robotlar, qanuni və qanunsuz məqsədlər üçün istifadə oluna bilən ikili təyinatlı texnologiyalar və cinayətlərin gizlədilməsinə və ya həyata keçirilməsinə kömək edə bilən AI sistemləri. Müəllifin gəldiyi ümumi nəticə budur ki, mövcud hüquqi paradiqmalar çərçivəsində robotu cəzalandırmaqdan daha çox insan tərtibatçının, istifadəçinin və ya operatorun məsuliyyəti; məhsul təhlükəsizliyi və təhlükəli sistemlərə nəzarət qiymətləndirilməlidir.

Süni İntellektin Cinayət Məsuliyyəti Üçün Əvvəlcə İnsanı Niyə Cəzalandırdığımızı Anlamalıyıqmı?

Məqalənin çıxış nöqtəsi məhz budur. Müəllif “robot cinayət törədə bilərmi?” sualına birbaşa cavab vermək əvəzinə, əvvəlcə insanın niyə cinayət hüququnun subyekti olduğunu sorğulayır.

Cinayət hüququnda yalnız xarici aləmdə baş verən fiziki davranışın mövcudluğu çox vaxt kifayət etmir. Davranışın müəyyən zehni və ya iradi vəziyyətlə əlaqəsi də əhəmiyyətlidir. Məqalə bu fərqi iki klassik anlayış üzərindən qurur:

Mənbənin yanaşmasında əsas çətinlik ikinci sahədədir. Sistem nəticə yarada, mühitini qavraya və ya seçimlər arasında qərar verə bilər. Lakin bu funksiyaların şüurlu məqsəd, əxlaqi qiymətləndirmə və azad iradə ilə eyni olub-olmaması ayrıca sualdır.

Teseyin Gəmisi düşüncə təcrübəsi niyə istifadə olunur?

Müəllif klassik Teseyin Gəmisi paradoksunu insan bədəninə tətbiq edir. İnsanın hissələrinin mərhələli şəkildə süni komponentlərlə əvəz olunduğu fərz edilir:

Hissələrin mərhələli dəyişdirilməsi → “Mənlik” haradadır? → Şüurun yerləşdiyi yer → Hüquqi məsuliyyət

Əvvəl bir ətraf, sonra bir orqan, daha sonra sinir quruluşu dəyişdirildikdə insanın hansı nöqtədə eyni şəxs olmaqdan çıxdığı soruşulur. Buradakı məqsəd həqiqi neyroelm modeli qurmaq deyil. Düşüncə təcrübəsi hüquqi məsuliyyətin yalnız bioloji materiala bağlanmasının yetərsiz qalacağını göstərmək üçün istifadə olunur.

Müəllifin tezisi budur ki, cinayət hüququ baxımından əsl mühüm olan şüurun yerləşdiyi yer dir: şəxsin davranışı anlaya, qiymətləndirə və iradi şəkildə istiqamətləndirə bilməsi.

Robotların təkamülü eyni sualı əks istiqamətdən necə ortaya çıxarır?

İnsan barədə düşüncə təcrübəsində bioloji quruluş getdikcə süniləşdirildiyi halda, robot texnologiyasının inkişafında süni sistem getdikcə daha mürəkkəb və insan davranışına bənzər hala gəlir.

Mənbə bu inkişafı konseptual olaraq belə qurur:

Deterministik vasitə → Uyğunlaşan/öyrənən AI → Avtonom agent → Hüquqi şəxsiyyət müzakirəsi

İlk mərhələdə maşın yalnız verilən təlimatları yerinə yetirir. Daha inkişaf etmiş sistemlər mühitdən məlumat ala, öyrənə və əvvəlcədən açıq şəkildə proqramlaşdırılmamış nəticələr yarada bilər. Avtonomluq artdıqca klassik “vasitə” anlayışının izahedici gücü azala bilər və “bu sistem yalnız obyektdirmi, yoxsa hüquqi baxımdan müstəqil subyektə çevrilə bilərmi?” sualı daha görünən olur.

Məqalə bunun mövcud sistemlərin həqiqətən şüurlu olduğunu sübut etmədiyini bildirmir; daha çox artan texnoloji muxtariyyətin hüquqda şəxsiyyət və məsuliyyət müzakirəsini çətinləşdirdiyini irəli sürür.

Robotu Həbs Etmək Niyə Mövcud Paradiqmada Mənalı Görünmür?

Müəllifin əsas cavabı budur ki, cinayət sanksiyası yalnız bir varlığı fiziki olaraq qapalı məkana yerləşdirməkdən ibarət deyil. Cəzalandırma; təqsir, qınanma, çəkindirmə, reabilitasiya və bəzi nəzəriyyələrdə cəzanı yaşaya bilmə kimi xüsusiyyətlərlə əlaqəlidir. Şüuru və ya əxlaqi agentliyi olmayan maşının “həbs cəzası çəkməsi” bu məqsədlərin böyük hissəsini qarşılamır.

Buna görə əvvəlcədən proqramlaşdırılmış robot zərər vurduqda müəllifin təklif etdiyi konseptual istiqamət robotu təqsirli elan etmək əvəzinə iki ayrı sualı ayırmaqdır:

1. Təhlükəli maşınla nə edilməlidir?
2. Maşının davranışına görə məsul insan və ya təşkilat kimdir?

Təhlükəli sistemlə təqsirli fail arasındakı fərq

Robot şüursuz vasitə kimi qəbul edildikdə müsadirə, sıradan çıxarma və ya lazım gəldikdə məhv etmə kimi tədbirlər sistemin təhlükəliliyini idarə etməyə yönəlmiş tədbirlərdir. Bunlar robota əxlaqi təqsir yükləmir.

İnsan məsuliyyəti isə ayrıca qiymətləndirilir. Proqramçı, istehsalçı, operator və ya istifadəçi baxımından təqsir, qulluq öhdəliyi, təhlükəsizlik standartı, istifadə məqsədi və konkret hadisənin şərtləri araşdırıla bilər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat metodu

Tədqiqat empirik məhkəmə işi məlumat dəsti, eksperimental AI modeli və ya kəmiyyət məsuliyyət təhlilindən istifadə etmir. Metod əsasən bunlara söykənir:

• hüquqi-konseptual təhlil,
• düşüncə təcrübəsi,
• mövcud AI və robot məsuliyyəti ədəbiyyatının müzakirəsi,
• üç əməliyyat ssenarisinin müqayisəsi

üzərində qurulub.

Üç əsas məsuliyyət ssenarisi

Əvvəlcədən Proqramlaşdırılmış Robot Zərər Vurarsa Kim Məsuldur?

Birinci ssenaridə robot müəyyən edilmiş kod və əmrlərə uyğun işləyən vasitədir. Mənbəyə görə bu halda robotun özünü cəzalandırmağın mənası yoxdur; çünki robot əxlaqi qiymətləndirmə və ya reabilitasiya qabiliyyətinə malik müstəqil fail sayılmır.

Robot burada insan hərəkətinin vasitəsi mövqeyindədir. Məsuliyyətin qiymətləndirilməsi hadisənin xarakterinə görə proqramçıya, istifadəçiyə, nəzarətçiyə və ya başqa insan aktora yönələ bilər.

Məqalə bu kontekstdə təqsirə əsaslanan məsuliyyətdən və bəzi hallarda daha sərt məsuliyyət modellərindən bəhs edir. Lakin hansı məsuliyyət rejiminin tətbiq ediləcəyi yurisdiksiyadan və konkret işdən asılıdır.

İkili Təyinatlı Süni İntellekt Cinayətdə İstifadə Olunarsa Tərtibatçı Məsuldurmu?

İkinci ssenari qanuni məqsədlər üçün hazırlanmış, lakin üçüncü şəxslər tərəfindən qanunsuz məqsədlərlə istifadə oluna bilən texnologiyalara aiddir. Mənbə nümunə kimi cərrahi yardım və ya axtarış-xilasetmə məqsədi ilə hazırlanmış robotun sonradan cinayət məqsədi ilə istifadəsini nəzərdən keçirir.

Buradakı əsas məsələ budur: Məhsulun sui-istifadə edilə bilməsi tərtibatçının üçüncü şəxsin bütün cinayətlərinə görə məsul tutulması üçün təkbaşına kifayətdirmi?

Müəllif ümumi məhsul məsuliyyəti məntiqindən və silah və ya nəqliyyat vasitəsi istehsalçılarına bənzətmədən istifadə edərək müdafiə edir ki, məhsul xüsusi olaraq cinayət məqsədi üçün hazırlanmayıbsa və müvafiq təqsir və ya məhsul qüsuru yoxdursa, üçüncü şəxsin müstəqil cinayət istifadəsi avtomatik olaraq tərtibatçının üzərinə qoyulmamalıdır.

Lakin bu, bütün hüquq sistemlərində keçərli mütləq qayda deyil. İstehsalçının və ya tərtibatçının məlumatı, məqsədi, yardım səviyyəsi, məhsul qüsuru, qabaqcadan görülə bilən istifadə forması və sektorial tənzimləmələr konkret nəticəyə təsir göstərə bilər.

AI Cinayətin Gizlədilməsinə Kömək Edərsə Problem Necə Dəyişir?

Üçüncü ssenaridə AI passiv ümumi təyinatlı vasitə olmaqdan çıxır və istifadəçiyə cinayət izlərini silməyə, istintaqdan yayınmağa və ya davam edən qanunsuz fəaliyyəti həyata keçirməyə kömək edəcək nəticələr yaradır.

Müəllif bu vəziyyəti müdafiə vəkili analogiyası ilə izah edir. Vəkil şəxsə konstitusion və prosessual hüquqlarını izah edə bilər; lakin sübutları məhv etmək və ya davam edən cinayətə faktiki kömək etmək hüquqi baxımdan başqa sahəyə keçir.

Eyni qaydada AI sistemi hüquqi məlumat verə bilər; lakin sistemin birbaşa cinayətin törədilməsini asanlaşdıran tətbiq edilə bilən təlimatlar yaratmasını məhdudlaşdıran təhlükəsizlik tədbirləri gündəmə gəlir.

Dolayı istifadə problemi niyə daha çətindir?

İstifadəçi açıq şəkildə “cinayət törətməyimə kömək et” demək əvəzinə zahirən günahsız və parçalanmış suallar verə bilər. Mənbə bunu AI təhlükəsizliyi baxımından mühüm problem sayır.

Məsələn, tək bir sual zərərsiz görünə bilər; lakin sualların ümumi məqsədi qanunsuz ola bilər. Müəllif AI modellərinin insana bənzər kontekstual əxlaqi intuisiyaya malik olmadığını və buna görə tərtibatçıların yüksək riskli nəticələrin qarşısını alan təhlükəsizlik protokolları hazırlamalı olduğunu müdafiə edir.

Eyni zamanda həddindən artıq bloklamanın sistemin qanuni faydasını azalda bilməsi də dolayı şəkildə dizayn tarazlığı yaradır.

İstifadəçinin Heç Bir Təqsiri Yoxdursa və Avtonom Sistem Özbaşına Zərər Vurarsa Nə Baş Verir?

Məqalə bunu ayrıca “xüsusi hal” kimi nəzərdən keçirir. Tərtibatçı sistemi tamamilə qanuni məqsədlə yaradıb; istifadəçi də təqsirli davranmayıb. Buna baxmayaraq avtonom və ya AI dəstəkli məhsul bir şəxsə zərər vurub.

Müəllif burada əvvəlcə məhsul məsuliyyəti yanaşmasına yönəlir. Əgər istehlakçı münasibəti mövcuddursa, məhsulun qüsurlu olub-olmaması və istehsalçının təhlükəsizlik öhdəlikləri gündəmə gələ bilər.

İstehlakçı münasibəti olmasa belə, təqsirə əsaslanan mülki və ya bəzi şəraitdə cinayət məsuliyyəti qiymətləndirmələrinin işə düşə biləcəyini müdafiə edir.

Mənbənin əsas meyarı tərtibatçının ondan gözlənilən obyektiv qayğı standartına zidd davranıb-davranmadığı və bunun məhsul qüsuruna səbəb olub-olmadığıdır.

Buradakı mühüm fərq

Hüquqi şəxsiyyətlə cinayət məsuliyyəti eyni şey deyil

Gələcəkdə AI və ya robota müəyyən hüquqi status verilməsi ehtimalı avtomatik olaraq cinayət hüququ baxımından insanla eyni məsuliyyət qabiliyyətinə malik olacağı demək deyil.

Hüquqi şəxsiyyət hüquq sisteminin müəyyən hüquq və öhdəlikləri bir varlığa aid etməsinə dair institusional texnikadır. Cinayət məsuliyyəti isə əlavə olaraq təqsir, zehni ünsür, iradə və sanksiyanın əsaslandırılması kimi daha fərqli şərtlər tələb edir.

Buna görə məqalədəki “legal personality debate” ilə “criminal liability” müzakirəsi bir-birindən ayrılmalıdır.

Tədqiqatın əsas nəticələri

Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi şərhlər

Əsas məhdudiyyətlər

Tədqiqat qısa və konseptual məqalədir. Real robot və ya AI işlərindən ibarət sistemli məhkəmə işi nümunəsi təhlil edilməyib. Süni sistemlərdə şüur ölçülmür və neyroelmi şüur nəzəriyyəsi sınaqdan keçirilmir.

Məhsul məsuliyyəti və cinayət məsuliyyəti barədə verilən bəzi ümumiləşdirmələr yurisdiksiyalara görə fərqlənə bilən hüquq qaydalarına aiddir. Xüsusilə istehsalçı məsuliyyəti, üçüncü şəxsin cinayət istifadəsi, strict liability və tərtibatçı təqsiri milli hüquq sistemləri arasında ciddi fərqlər göstərə bilər.

Buna görə məqalənin nəticəsi “robotlar heç bir şəraitdə heç vaxt cinayət məsuliyyəti daşıya bilməz” kimi zamansız və universal müddəa kimi oxunmamalıdır. Daha dar nəticə budur ki, mövcud hüquqi paradiqmalar və bugünkü sintetik sistemlər baxımından insan cinayət məsuliyyətinin əsaslandığı şüur və iradə keyfiyyətlərinin robotlarda göstərilmədiyi və mövcud hüquqi həllərin əsasən insan aktorlar, məhsul təhlükəsizliyi və risk idarəetməsi üzərindən irəlilədiyi istiqamətindədir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Robots in Prison? Analyzing Artificial Intelligence, Legal Consciousness, and Criminal Liability

Müəllif: Leandro Sarai.

Mənbədə göstərilən akademik/peşəkar mövqe: Professor of the Professional Master's Program at the Escola Superior da Advocacia-Geral da União, Brazil; Attorney of the Central Bank of Brazil.

Təhsil məlumatı: PhD and Master's in Political and Economic Law və Specialist in Business Law, Universidade Presbiteriana Mackenzie.

Yazılma tarixi: 17 avqust 2026.

SSRN dərc tarixi: 19 avqust 2026.

SSRN Abstract ID: 7298919.

DOI: 10.2139/ssrn.7298919.

Səhifə sayı: 4.

Mənbə növü: Qısa konseptual hüquq məqaləsi / SSRN işçi mətni.

Rəyçilik statusu: SSRN işçi mətni; yüklənmiş sənəddə rəyli jurnal nəşri olduğuna dair məlumat yoxdur.

Lisenziya: SSRN qeydi tədqiqatı Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) altında göstərir.

Mənbədaxili biblioqrafik qeyd: PDF-nin tövsiyə olunan istinad sahəsində SSRN nömrəsi “XXXXXXX” kimi saxlanılıb. Rəsmi SSRN qeydi bu identifikatoru 7298919 kimi göstərir.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan edir.

Təşəkkür: None.

AI istifadəsi açıqlaması: Müəllif əsas ideyaların, arqumentlərin və məqalə quruluşunun özünə aid olduğunu; Consensus.app-dən elmi mənbə axtarışı üçün, Gemini və Microsoft Copilot-dan layihə hazırlamaq, dil düzəlişi və portuqal dilindən ingilis dilinə tərcümə dəstəyi üçün, Microsoft Copilot-dan isə əlavə olaraq formatlaşdırma dəstəyi üçün istifadə etdiyini bildirir. Mənbələrin son yoxlamasını özünün apardığını və məzmuna görə təkbaşına məsul olduğunu bəyan edir.

Metod: hüquqi-konseptual təhlil, Teseyin Gəmisi əsasında düşüncə təcrübəsi, AI/robot məsuliyyəti ədəbiyyatı və üç əməliyyat məsuliyyəti ssenarisinin müqayisəsi.

Əsas şərh sərhədi: Məqalə konkret bir ölkə üçün hərtərəfli aktual cinayət hüququ bələdçisi deyil. Məhsul məsuliyyəti, təqsir, strict liability, istehsalçı məsuliyyəti və cinayətə yardım müddəaları yurisdiksiyaya görə dəyişə bilər. Mənbənin əsas töhfəsi bu məsələləri şüur və hüquqi imputabillik oxunda konseptual şəkildə strukturlaşdırmaqdır.