Топурактын туздуулугу, өзгөчө кургак жана жарым кургак айыл чарба аймактарында өсүмдүктөрдүн суу менен азык заттарды сиңирүүсүн чектеген маанилүү стресс фактору. Na⁺ ашыкча топтолушу азыктык тең салмакты бузуп, фотосинтезди жана түптөнүүнү басаңдатып, акырында дан байлоону азайтышы мүмкүн. Бул изилдөөдө туздан жабыркаган топуракта өстүрүлгөн нандык буудайдын топуракка берилген суюк органикалык жер семирткичке жана жалбырак аркылуу берилген ар кандай биостимуляторлорго жообу көзөмөлдөнгөн күнөскана тажрыйбасында изилденген.

Тажрыйба төрт SOLF дозасы менен алты жалбырактык колдонмодон турган 4 × 6 факториалдык түзүлүшкө ээ. Ар бир комбинация төрт жолу кайталанып, жалпысынан 96 идиш колдонулган. SOLF дозалары 0, 50, 100 жана 200 L/ha эквиваленти. Жалбырактык колдонмолор болсо көзөмөл, өсүмдүк тектүү аминокислота, жаныбар тектүү аминокислота, деңиз балыр экстракты, өсүмдүк тектүү аминокислота + деңиз балыры жана жаныбар тектүү аминокислота + деңиз балыры болуп алты топтон турат.

Эң жогорку дан түшүмү D₃F₅ тобунда өлчөнгөн. Бул топ 26,80 g/идиш дан бергенде, көзөмөл тобу D₀F₀до маани 16,90 g/идиш болгон. Булак бул айырманы болжол менен %58,7 түшүм өсүшү катары билдирет. Ошол эле колдонмодо өсүмдүк бою 67,40 cmге, түп саны 5,20 өсүмдүк⁻¹ге, SPAD индекси 47,80’ге, жалбырак аянты 22,80 cm²ге, башак саны 18,00 идиш⁻¹ге жана бир башактагы дан саны 36,30’га жеткен.

Топурак касиеттеринде да олуттуу өзгөрүүлөр катталган. Түшүм жыйналгандан кийин көзөмөл тобунда электр өткөрүмдүүлүк 5,10 dS/m болсо, D₃F₅ тобунда 3,85 dS/mге төмөндөгөн. Органикалык зат ошол эле салыштырууда %0,84’төн %1,32’ге, алмашуучу K 0,42’ден 0,62 cmol_c/kgга, Ca 4,50’дөн 5,15 cmol_c/kgга жана Mg 1,32’ден 1,68 cmol_c/kgга жогоруласа, алмашуучу Na 16,40’тан 12,60 cmol_c/kgга төмөндөгөн.

Өсүмдүк ткандарындагы N, P жана K маанилери да эң жогорку D₃F₅ комбинациясында билдирилген: N 26,20 g/kg, P 3,42 g/kg жана K 20,10 g/kg. Көзөмөл маанилери тиешелүүлүгүнө жараша 17,20; 2,41 жана 14,80 g/kg.

Изилдөөнүн жыйынтыктары туздуулук шартында жалбырак аркылуу биостимулятор колдонуудан мурда тамыр зонасындагы топурак шарттарын органикалык зат менен жакшыртып, андан кийин өсүмдүк метаболизмин жалбырактык колдонмолор менен колдоо күчтүүрөөк жыйынтык бере аларын көрсөтөт. Бирок изилдөө идиш жана күнөскана масштабында; башка талаа топурактарында, климаттарда, туздуулук деңгээлдеринде жана экономикалык шарттарда ушундай жыйынтык алынары азырынча көрсөтүлгөн эмес.

Түркия үчүн бул эмнени билдирет?

Изилдөөнүн авторлорунун арасында Ondokuz Mayıs University университетинин Soil Science and Plant Nutrition бөлүмүнөн изилдөөчү бар жана тажрыйбада колдонулган коммерциялык биостимуляторлордун өндүрүүчүсү Түркияда жайгашкан. Ошентсе да, булак эксперименттик топурак алынган айыл чарба аянтынын так координатын же жайгашкан жерин бербейт; ошондуктан тажрыйба Түркиянын топурагында жүргүзүлгөн деген жыйынтык чыгарууга болбойт.

Түркия үчүн негизги мааниси — айрыкча сугарылуучу кургак жана жарым кургак аймактарда туздуулукту башкарууга арналган эки катмарлуу мамилени сынап көрүүгө мүмкүн болушу: топуракка органикалык көмүртек кошуп EC жана алмашуучу Naны азайтуу, андан кийин аминокислота жана деңиз балыр негизиндеги жалбырактык колдонмолор менен өсүмдүктүн физиологиялык абалын колдоо. Бирок Түркияда практикалык колдонуу үчүн ар кандай топурак текстураларында, туздуулук жана содалуулук деңгээлдеринде, сугат суусунун сапатында, буудай сортунда жана экономикалык чыгымдарда талаа сыноолору талап кылынат.

Туздуулук буудайды эмне үчүн басаңдатат?

Туздуу топуракта өсүмдүк туш болгон көйгөй жөн гана “туздун көп болушу” эмес. Эриген туздардын жогорку концентрациясы топурактын осмостук потенциалын өзгөртүп, тамырдын суу алуусун кыйындатышы мүмкүн. Ошол эле учурда өзгөчө Na⁺ жана Cl⁻ сыяктуу иондордун көбөйүшү K⁺, Ca²⁺ жана башка азыктардын сиңишине атаандашып, иондук тең салмаксыздык жаратышы мүмкүн.

Бул шарттар хлорофилл синтезин, жалбырак аянтын, түптөнүүнү жана фотосинтездик активдүүлүктү чектеши мүмкүн. Ошондуктан чечим көбүрөөк жер семирткич берүүгө гана барып такалбайт; тамыр тегерегиндеги топурак химиясын да, өсүмдүктүн физиологиялык стресс жообун да бирге кароо керек деген ой изилдөөнүн негизги баштапкы пункту.

Изилдөөчүлөр эмнени бирге сынашты?

Изилдөөнүн биринчи компоненти — топуракка берилген өсүмдүк тектүү суюк органикалык жер семирткич. Булакта SOLF деп аталган бул продукт %40 органикалык зат, %2 N жана %3 K₂O камтый турганы айтылат.

Экинчи компонент жалбырак аркылуу берилген биостимуляторлор:

• P-AA: Өсүмдүк тектүү аминокислота продукты; %25 органикалык зат, %10 эркин аминокислота, %3 N жана %1 K₂O.
• A-AA: Жаныбар тектүү аминокислота продукты; %55 органикалык зат, %12 эркин аминокислота жана %7 N.
• SW: Деңиз балыр негизиндеги продукт; %20 органикалык зат жана булакта %8 alginik/argilik кислота катары берилген компонент.

Изилдөөчүлөрдүн гипотезасы боюнча SOLF топуракты жакшыртып, тамыр системасына ыңгайлуу чөйрө түзөт, ал эми жалбырак биостимуляторлору ушул негизде фотосинтезди, азык ассимиляциясын жана стресске туруктуулукту колдойт.

SOLF дозалары кантип колдонулган?

SOLF үчүн төрт деңгээл аныкталган:

• D₀: 0 L/ha
• D₁: 50 L/ha
• D₂: 100 L/ha
• D₃: 200 L/ha

Ар бир SOLF дозасынын жарымы себүүдөн мурда топуракка аралаштырылып, калган жарымы эрте түптөнүү мезгилинде сугат суусу менен берилген. Ошентип, бүт органикалык киргизүү бир жолу эмес, эки башка өнүгүү мезгилине бөлүнгөн.

Булак ичиндеги таблица эскертүүсү: Эксперименттик дизайнды түшүндүргөн Таблица 1 жана ыкма бөлүмү дозаларды ачык түрдө 0, 50, 100 жана 200 L/ha деп берет, бирок өсүү маалыматтары берилген Таблица 2’нин “SOLF” тилкесинде топтор 0, 5, 10 жана 20 деп жазылган. Булак бул үчүн бирдик же конверсия түшүндүрмөсүн бербейт. Ошондуктан Verianla түшүндүрмөсүндө эксперименттик дизайнда так аныкталган D₀–D₃ коддору жана 0–200 L/ha маанилери негиз катары алынган; Таблица 2’деги 5/10/20 көрсөтүлүшү унчукпай оңдолгон маалымат катары берилген эмес.

Жалбырак колдонмолорунун алты тобу

Жалбырак колдонмолору эки жолу жүргүзүлгөн. Биринчиси эрте түптөнүүдө GS 22–25, экинчиси эрте сабак узарууда GS 30–32 жасалган.

Булак продуктылар “сунушталган дозада” колдонулганын айтса да, жалбырактык колдонмонун, мисалы, mL/L, L/ha же ар бир идишке туура келген реалдуу продукт көлөмүн билдирбейт. Бул кемчилик тажрыйбаны башка изилдөө тобу так кайталашы үчүн маанилүү методологиялык чектөө.

D₃F₅ эмне үчүн өзгөчөлөндү?

D₃F₅ — эң жогорку SOLF деңгээли D₃ менен жаныбар тектүү аминокислота + деңиз балыры болгон F₅ комбинациясынын бирге колдонулушу.

Көзөмөл D₀F₀ менен D₃F₅ салыштырылганда:

Түшүм боюнча негизги жыйынтык

D₃F₅тин 26,80 g/идиш түшүмү көзөмөлдүн 16,90 g/идиш маанисине салыштырмалуу математикалык жактан болжол менен %58,6 өсүшкө туура келет; булак муну %58,7 деп билдирет. Бул эки маани тегеректөө жагынан шайкеш.

Булак бул идиштеги түшүмдү болжол менен 5,42 t/ha деп да берет. Бирок идиш башына грамм маанисин гектардык түшүмгө айландырууда колдонулган аянт жана өсүмдүк тыгыздыгы формуласы ыкма бөлүмүндө деталдуу берилбегендиктен, 5,42 t/ha мааниси өз алдынча талаа түшүмүн өлчөө эмес, изилдөөчүлөр жасаган масштабдоо.

D₃F₀ боюнча пайыз көйгөйү

Булак тексти D₃F₀ колдонмосу SOLF жалгыз колдонулганда көзөмөлгө салыштырмалуу болжол менен %39,5 түшүм өсүшүн жаратканын айтат. Бирок Таблица 4’тө:

• D₀F₀ = 16,90 g/идиш
• D₃F₀ = 20,20 g/идиш

берилген. Бул эки чийки мааниге ылайык өсүш болжол менен %19,5. Демек, %39,5 деген билдирүү менен таблицадагы сандардын ортосунда арифметикалык дал келбестик бар. Verianlaда чийки таблица маанилери сакталган жана булак текстиндеги пайыз өзүнчө карама-каршылык катары белгиленген.

Жалбырак аянтындагы пайыз көйгөйү

Ушундай эле, көзөмөл жалбырак аянты 14,80 cm², D₃F₅ мааниси 22,80 cm². Булак муну %35,6 өсүш катары сүрөттөйт. Бирок чийки маанилердин айырмасы көзөмөлгө салыштырмалуу болжол менен %54,1.

Ошондуктан макалада 14,80 жана 22,80 cm² чийки маанилер ишенимдүү булак маалыматы катары сакталат, ал эми %35,6 билдирүүсү эсептөө жагынан шайкеш эмес деп бааланат.

Өсүмдүктөгү N, P жана K курамы

D₃F₅ тобунда өсүмдүк азык элементтеринин баары көзөмөлдөн жогору өлчөнгөн:

Бул жерде отчет берүүнүн бир маанилүү жагы бар: ыкма бөлүмү дан жана саман үлгүлөрү өзүнчө майдаланып, N, P жана K боюнча анализделгенин айтат. Бирок Таблица 4 болгону “Plant N”, “Plant P” жана “Plant K” тилкелерин берет жана бул маанилер данга, саманга же башка өкүлчүлүктүү үлгүгө тиешелүү экенин ачык айтпайт. Демек, сандар кайсы өсүмдүк фракциясына таандык экени булакта толук так эмес.

Топурактын туздуулугу кантип өзгөрдү?

Тажрыйбага чейин композиттик топурак үлгүсүнүн EC мааниси 5,2 dS/m, органикалык заты %0,82 болуп өлчөнгөн.

Түшүм жыйналгандан кийин D₀F₀ көзөмөлү менен D₃F₅ салыштырылганда:

Көзөмөл-жыйынтык салыштыруусуна ылайык EC төмөндөшү болжол менен %24,5, органикалык зат көбөйүшү болжол менен %57,1 жана алмашуучу Na азайышы болжол менен %23,2.

Аннотация бөлүмүндөгү “0,82 → 1,32% органикалык зат” жана “5,2 → 3,8 dS/m EC” деген билдирүү тажрыйба алдындагы баштапкы топуракты эң күчтүү колдонмонун түшүмдөн кийинки маанилери менен салыштырат. Бул түшүмдөн кийинки D₀F₀ көзөмөлү менен салыштыруудан башка референс чекит. Бул эки салыштырууну аралаштырбоо керек.

Топурактын жеткиликтүү N, P жана K деңгээлдери

D₀F₀ менен D₃F₅ ортосунда:

• Жеткиликтүү N: 24 → 38 mg/kg
• Жеткиликтүү P: 6,20 → 8,30 mg/kg
• Жеткиликтүү K: 113 → 132 mg/kg

өзгөрүү байкалган. Бул болжол менен N үчүн %58,3, P үчүн %33,9 жана K үчүн %16,8 өсүшкө туура келет.

Булактын жыйынтык текстинде жеткиликтүү K “эң чоң салыштырмалуу өсүштү” көрсөткөнү айтылат. Бирок Таблица 7’нин чийки маанилери салыштырмалуу эң чоң өсүш Nде экенин көрсөтөт. Ошондуктан бул билдирүү да булак ичиндеги сандык баяндоо карама-каршылыгы катары бааланууга тийиш.

Корреляциялар эмнени көрсөтөт?

Өзгөчө өсүмдүктөгү N жана K курамы менен түшүмдүн ортосундагы өтө жогорку оң корреляциялар көңүл бурат. Бирок корреляция себептүүлүктү өзү эле далилдебейт. Мисалы, ден соолугу жакшы, түшүмү жогору өсүмдүктөрдүн көбүрөөк азык сиңириши менен көбүрөөк азык сиңирүүнүн түшүмдү жогорулатуусу ошол эле маалымат топтомунда бирге көрүнүшү мүмкүн.

Мындан тышкары, булак текстинде жалбырак аянты r≈0,72 менен түшүмгө байланыштуу деп айтылат; бирок Таблица 5’те r=0,72 мааниси так “Leaf area – Grains spike⁻¹” жуп үчүн берилген. Ошондуктан Verianlaда таблица мааниси негиз катары алынган.

ANOVA эмнени айтат?

Эки багыттуу ANOVA көптөгөн өсүмдүк касиеттеринде SOLF дозасынын да, жалбырак колдонмосунун да күчтүү негизги таасири бар экенин көрсөтөт.

Топурак анализдеринде SOLF таасири андан да күчтүү. EC үчүн SOLF F=86,70; органикалык зат үчүн F=152,10; алмашуучу Na үчүн F=94,60 жана жеткиликтүү N үчүн F=128,10 деп билдирилген. Бул маанилер SOLF күнөскана шартында топурак химиясындагы өзгөрүүнүн негизги фактору болгонун көрсөтөт.

“Синергия” дооматы канчалык колдоого алынат?

Орто жана жогорку SOLF деңгээлдеринде биостимуляторлордун күчтүүрөөк таасир бериши жана көп өзгөрмөлөрдө SOLF × foliar өз ара таасиринин статистикалык жактан маанилүү болушу эки колдонмо тобунун биргелешкен таасири жөнөкөй бир факторлуу мамиледен күчтүү болушу мүмкүн экенин колдойт.

Бирок бардык касиеттерде өз ара таасир маанилүү эмес. Мисалы, башак узундугу жана миң дандын салмагында A×B өз ара таасири маанилүү эмес; топурак pHында да өз ара таасир маанилүү деп табылган эмес. Демек, “ар бир касиетте күчтүү синергия бар” деген жалпылоо булактын статистикасы тарабынан колдоого алынбайт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Көзөмөлдөнгөн күнөскана шартында SOLF дозасы көбөйгөн сайын буудайдын өсүшү жана көптөгөн топурак параметрлери жакшырган.
• Жаныбар тектүү аминокислота + деңиз балыры F₅ колдонмосу көп көрсөткүчтөрдө эң күчтүү жалбырак колдонмолорунун бири.
• D₃F₅ комбинациясы тажрыйбада эң жогорку дан түшүмүн берген.
• D₃F₅те EC жана алмашуучу Na көзөмөлдөн төмөн, ал эми топурак органикалык заты көзөмөлдөн жогору өлчөнгөн.
• Өсүмдүктөгү N, P жана K концентрациялары интеграцияланган колдонмолордо жогорулаган.
• SOLF дозасы менен топурак органикалык затынын, ошондой эле топурак органикалык заты менен дан түшүмүнүн ортосунда күчтүү оң корреляциялар бар.
• Топурак ECси менен дан түшүмүнүн ортосунда терс корреляция билдирилген.

Изилдөө далилдебеген жыйынтыктар

• D₃F₅ талаа шартында так 5,42 t/ha буудай берет деп далилденген эмес.
• 200 L/ha SOLF ар бир туздуу топуракта оптималдуу экономикалык доза экени көрсөтүлгөн эмес.
• Ушул эле жыйынтыктар Түркиянын бардык туздуу же содалуу айыл чарба жерлеринде алынары көрсөтүлгөн эмес.
• Колдонмолор көп жыл бою туздуулукту туруктуу оңдой турганы далилденген эмес.
• Экономикалык кирешелүүлүк, продукт чыгымы же гектарга таза киреше эксперименттик талданган эмес.
• Деңиз балыры жана аминокислота продуктыларынын бардык коммерциялык формулалары бирдей таасир берет деген жыйынтык чыгарууга болбойт.
• Корреляция жыйынтыктары себеп-натыйжа байланышын өзү эле далилдебейт.

Изилдөөнүн ыкмасы жана жыйынтыктары

Күнөскана шарттары

Баштапкы топурак

Топурак 0–20 cm катмардан алынган композиттик үлгү. Бирок булактын ыкма бөлүмүндө талаанын так дареги, координаты же кайсы өлкө/аймактагы талаа экени көрсөтүлгөн эмес.

Бардык идиштерге берилген негизги минералдык жер семирткич

Органикалык колдонмолор менен катар бардык идиштер бирдей негизги минералдык жер семирткич алган:

• 120 kg N/ha эквиваленти
• 60 kg P₂O₅/ha эквиваленти
• 60 kg K₂O/ha эквиваленти

Азот карбамид, фосфор monoamonyum fosfat (MAP), ал эми калий kalium sulfat түрүндө берилген. Демек, D₀F₀ тобу “эч жер семирткич берилбеген топурак” эмес; SOLF жана биостимулятор жагынан көзөмөл болуп, негизги минералдык жер семирткичти алган. Бул айырма жыйынтыктарды туура чечмелөө үчүн маанилүү.

Эксперименттик дизайн

Тажрыйба рандомизацияланган толук блок дизайнында эки факторлуу факториалдык түрдө жүргүзүлгөн:

• 4 SOLF дозасы
• 6 foliar колдонмо
• 24 комбинация
• 4 кайталоо
• Жалпы 96 идиш

Өсүмдүк өлчөөлөрү

Өсүмдүк бою топурак бетинен эң бийик жалбыракка же кийинки баскычта башактын учуна чейин өлчөнгөн. Түп саны бардык өсүмдүктөрдө саналып чыккан.

Хлорофилл абалы SPAD-502 аппараты менен эң жаш толук өнүккөн жалбыракта бааланып, ар бир идиш боюнча үч өлчөөнүн орточосу алынган.

Жалбырак аянты төмөнкү болжолдуу формула менен эсептелген:

\[ \text{Yaprak alanı}=\text{uzunluk}\times\text{maksimum genişlik}\times0{,}75 \]

Түшүм жыйноодо башак саны, башак узундугу, дан/башак, миң дандын салмагы, дан түшүмү жана саман түшүмү бааланган. Дан жана саман үлгүлөрү 65 °Cде туруктуу салмакка чейин кургатылган.

Өсүмдүктүн азык анализдери

• N: Kjeldahl ыкмасы
• P: Молибдо-ванадат спектрофотометриялык ыкмасы
• K: Жалын фотометри

Топурак анализдери

• pH: 1:2,5 топурак-суу
• EC: Булакта каныккандык экстрактында өлчөө катары сүрөттөлгөн
• Органикалык зат: Walkley–Black нымдуу кычкылдануу ыкмасы
• Алмашуучу Na, K, Ca жана Mg: 1 M нейтралдуу NH₄OAc экстракциясы
• Жеткиликтүү N: 1 N KCl экстракциясы жана Kjeldahl дистилляциясы
• Жеткиликтүү P: Olsen ыкмасы
• Жеткиликтүү K: NH₄OAc экстракциясы

Статистикалык ыкма

SOLF негизги таасири, foliar негизги таасири жана SOLF × foliar өз ара таасири эки багыттуу ANOVA менен текшерилген. Маанилүү F тесттеринен кийин орточо маанилер Tukey HSD, p<0,05 менен ажыратылган.

Өзгөрмөлөрдүн ортосундагы байланыштар Pearson корреляциясы менен изилденген. Статистикалык анализдер SPSS 26.0 жана R 4.3 колдонулуп жүргүзүлгөн.

Эң күчтүү колдонмонун сандык профили

Негизги методологиялык чектөөлөр

• Тажрыйба көзөмөлдөнгөн күнөскана шартында; талаа тажрыйбасы эмес.
• Топурак алынган талаанын так жайгашкан жери же координаты берилген эмес.
• Буудай сортунун коммерциялык же генетикалык аты берилген эмес; болгону аймакка ылайыкташкан, тузга орточо сезимтал нандык буудай деп сүрөттөлгөн.
• Foliar биостимуляторлордун реалдуу mL/L же L/ha колдонуу дозалары берилген эмес.
• Идиш дозалары талаа эквивалентине кантип айландырылганы деталдуу эсеп менен көрсөтүлгөн эмес.
• 26,80 g/идиштин болжол менен 5,42 t/haга айландыруу ыкмасы түшүндүрүлгөн эмес.
• Саман биомассасынын чийки маалыматтары таблицада берилген эмес, болгону тенденция дан түшүмүнө параллелдүү экени айтылган.
• Түшүм индексинин болжол менен 0,41’ден 0,47’ге жогорулаганы текстте айтылганы менен, деталдуу таблица көрсөтүлгөн эмес.
• Таблица 2’деги SOLF доза коддоосу ыкма бөлүмүндөгү 50–100–200 L/ha маанилери менен сандык жактан дал келбейт.
• D₃F₀ түшүм өсүшү жана жалбырак аянты өсүшү үчүн берилген айрым пайыздык эсептер чийки таблица маанилери менен дал келбейт.
• Корреляция таблицасы менен баяндоо текстинин ортосунда жалбырак аянты–түшүм байланышы боюнча дал келбестик бар.
• Plant N/P/K таблицасы данды, саманды же башка өсүмдүк фракциясын билдирери так эмес.

Булак жана ыкма боюнча эскертүү

Толук оригиналдуу изилдөө аталышы: Integrated organic and biostimulant strategies to improve wheat productivity under salt-affected soil conditions

Авторлор: Liza Zhussupova; Bakhytkul Kenzhaliyeva; Jansulu Yessenbayeva; Khansulu Kuspangaliyeva; Bakhytzhan Shayanbekova; Galiya Omarova; Ashirali Smanov; Rahila İslamzade; Rıdvan Kızılkaya.

Жооптуу автор: Bakhytkul Kenzhaliyeva.

Мекемелер:

• Korkyt Ata Kyzylorda University, Kyzylorda, Kazakhstan
• Kazakh National Agrarian Research University, Almaty, Kazakhstan
• Kh. Dosmukhamedov Atyrau University, Atyrau, Kazakhstan
• National Institute of Water Management and Irrigation of M.H. Dulaty Taraz Regional University, Taraz, Kazakhstan
• Azerbaijan State Oil and Industry University, Baku, Azerbaijan
• Sumgayit State University, Sumgayit, Azerbaijan
• Ondokuz Mayıs University, Faculty of Agriculture, Department of Soil Science and Plant Nutrition, Samsun, Türkiye

Журнал: Eurasian Journal of Soil Science.

Басмакана / жарыялоочу уюм: Federation of Eurasian Soil Science Societies.

Том / чыгарылыш: 15(1), 2026.

Беттер: 113–125.

DOI:10.18393/ejss.1840946

Расмий макала шилтемеси:Eurasian Journal of Soil Science расмий жазуу барагы

Кабыл алынган күнү: 2-май 2025.

Макулданган күнү: 6-декабрь 2025.

Онлайн жеткиликтүүлүк күнү: 12-декабрь 2025.

Булак түрү жана рецензия: Рецензияланган илимий изилдөө макаласы.

Лицензия эскертүүсү: Журналдын учурдагы веб-барактарында ачык лицензия тууралуу билдирүүлөр бирдей эмес. Жалпы Open Access Policy барагы макалаларды CC BY деп сүрөттөсө, айрым башка журнал барактарында CC BY-SA 4.0 деп жазылган. Каралган макаланын PDFинин биринчи бетинде автордук укук ээлери көрсөтүлгөнү менен, лицензия версиясы ачык текстте берилген эмес. Ошондуктан лицензия версиясы такталмайынча журналдагы оригиналдуу сүрөттөрдү түз көчүрүп кайра колдонуудан оолак болуу туура.

Каржылоо: Каралган булакта өзүнчө каржылоо билдирүүсү көрүнбөйт.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Каралган текстте өзүнчө жана ачык кызыкчылыктардын кагылышы бөлүмү көрүнбөйт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Булакта өзүнчө чийки маалымат репозиторийине алып барган маалымат жеткиликтүүлүгү билдирүүсү көрүнбөйт.

Автордук салымдар: Каралган булак текстинде деталдуу CRediT салым таблицасы жок.

Булак ичиндеги маалымат шайкештиги боюнча эскертүү

• Ыкма жана Таблица 1 SOLF дозаларын 0, 50, 100 жана 200 L/ha деп берсе, Таблица 2’деги SOLF тилкеси 0, 5, 10 жана 20 түрүндө.
• D₃F₀ дан түшүмү 20,20 g/идиш болсо да, текстте көзөмөлгө салыштырмалуу өсүш %39,5 деп берилген; чийки сандар болжол менен %19,5’ке туура келет.
• Жалбырак аянты 14,80’ден 22,80 cm²ге өссө да, текстте өсүш %35,6 деп жазылган; чийки маанилер болжол менен %54,1 өсүшкө туура келет.
• Таблица 5’те r=0,72 “жалбырак аянты–бир башактагы дан” корреляциясы; баяндамада бул маани айрым жерлерде жалбырак аянты–түшүм байланышы катары берилген.
• Жеткиликтүү N, P жана K чийки маанилеринин ичинде эң чоң салыштырмалуу өсүш Nде болгону менен, баяндамада K үчүн “эң чоң салыштырмалуу өсүш” деген сөз колдонулган.
• Аннотация баштапкы топурактагы 0,82% OM жана 5,2 dS/m ECни D₃F₅ түшүмдөн кийинки маанилери менен салыштырат, ал эми жыйынтык таблицалары D₀F₀ түшүмдөн кийинки көзөмөл маанилерин 0,84% жана 5,10 dS/m деп берет. Бул ар башка референс чекиттер.

Илимий чечмелөө чеги

Изилдөө туздан жабыркаган топуракта органикалык топурак киргизүүлөрү менен foliar биостимуляторлорду бирге колдонуунун потенциалын күчтүү көрсөткөн көзөмөлдөнгөн күнөскана тажрыйбасы. Бирок бул тажрыйба талаа шартындагы көп жылдык туздуулук башкаруусу, экономикалык ишке ашуучулук же ар кандай топурак менен климатта оптималдуу дозаны аныктоо изилдөөсү эмес.

D₃F₅ эң жогорку жыйынтыктарды бергени бул комбинация изилденген эксперименттик шартта эң жакшы көрсөткүч көрсөткөнүн далилдейт; 200 L/ha SOLF + A-AA + деңиз балыры универсалдуу оптималдуу рецепт дегенди билдирбейт.

Изилдөөнүн өз жыйынтык бөлүмү да талаа масштабында ырастоо, ар кандай топурак типтери жана туздуулук градиенттери, узак мөөнөттүү топурак таасирлери, айланма эгин жана экономикалык максатка ылайыктуулук изилдөөлөрү керек экенин ачык айтат.

Булакка берилгендик эскертүүсү: Бул Verianla түшүндүрмөсүндөгү эксперименттик дизайн, продукт курамдары, топурак жана өсүмдүк өлчөөлөрү, статистика жана сандык жыйынтыктар каралган изилдөөгө гана негизделген. Булакта жок жаңы агрономиялык доза, түшүм мааниси же биологиялык механизм кошулган эмес. Чийки маалымат менен баяндагы пайыздар дал келбегенде айырма ачык белгиленип, булак унчукпай оңдолгон эмес.