Torpaq şoranlığı, xüsusilə quraq və yarımquraq əkin sahələrində bitkilərin su və qida maddələrini mənimsəməsini məhdudlaşdıran mühüm stress amilidir. Həddindən artıq Na⁺ yığılması qida balansını poza, fotosintezi və kollanmanı zəiflədə, nəticədə dən əmələgəlməsini azalda bilər. Bu tədqiqatda şoranlıqdan təsirlənmiş torpaqda yetişdirilən çörəklik buğdanın torpağa verilən maye üzvi gübrə və yarpaqdan tətbiq olunan müxtəlif biostimulyatorlara cavabı nəzarətli istixana təcrübəsində araşdırılıb.

Təcrübə dörd SOLF dozası ilə altı yarpaq tətbiqinin yaratdığı 4 × 6 faktorial quruluşa malikdir. Hər kombinasiya dörd dəfə təkrarlanıb və ümumilikdə 96 dibçək istifadə olunub. SOLF dozaları 0, 50, 100 və 200 L/ha ekvivalentidir. Yarpaq tətbiqləri isə nəzarət, bitki mənşəli amin turşusu, heyvan mənşəli amin turşusu, dəniz yosunu ekstraktı, bitki mənşəli amin turşusu + dəniz yosunu və heyvan mənşəli amin turşusu + dəniz yosunu olmaqla altı qrupdur.

Ən yüksək dən məhsuldarlığı D₃F₅ qrupunda ölçülüb. Bu qrup 26,80 g/dibçək dən verdiyi halda nəzarət qrupu D₀F₀-da göstərici 16,90 g/dibçək olub. Mənbə bu fərqi təxminən %58,7 məhsuldarlıq artımı kimi bildirir. Eyni tətbiqdə bitki boyu 67,40 cm-ə, kollanma sayı 5,20 bitki⁻¹-ə, SPAD indeksi 47,80-ə, yarpaq sahəsi 22,80 cm²-ə, sünbül sayı 18,00 dibçək⁻¹-ə və sünbüldə dən sayı 36,30-a çatıb.

Torpaq xüsusiyyətlərində də nəzərəçarpacaq dəyişikliklər qeydə alınıb. Yığımdan sonra nəzarət qrupunda elektrik keçiriciliyi 5,10 dS/m olduğu halda D₃F₅ qrupunda 3,85 dS/m-ə düşüb. Üzvi maddə eyni müqayisədə %0,84-dən %1,32-yə, dəyişə bilən K 0,42-dən 0,62 cmol_c/kg-a, Ca 4,50-dən 5,15 cmol_c/kg-a və Mg 1,32-dən 1,68 cmol_c/kg-a yüksəldiyi halda dəyişə bilən Na 16,40-dan 12,60 cmol_c/kg-a düşüb.

Bitki toxumasındakı N, P və K dəyərləri də ən yüksək D₃F₅ kombinasiyasında qeyd olunub: N 26,20 g/kg, P 3,42 g/kg və K 20,10 g/kg. Nəzarət göstəriciləri müvafiq olaraq 17,20; 2,41 və 14,80 g/kg-dır.

Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, şoranlıq şəraitində yalnız yarpaqdan biostimulyator istifadəsi əvəzinə əvvəlcə kök zonasındakı torpaq şəraitinin üzvi maddə ilə yaxşılaşdırılması və daha sonra bitki metabolizmasının yarpaq tətbiqləri ilə dəstəklənməsi daha güclü nəticələr yarada bilər. Lakin tədqiqat dibçək və istixana miqyasındadır; fərqli tarla torpaqlarında, iqlimlərdə, şoranlıq səviyyələrində və iqtisadi şəraitdə eyni nəticələrin əldə ediləcəyi hələ göstərilməyib.

Türkiyə baxımından nə ifadə edir?

Tədqiqat müəllifləri arasında Ondokuz Mayıs Universitetinin Torpaqşünaslıq və Bitki Qidalanması Bölməsindən bir tədqiqatçı var və təcrübədə istifadə olunan kommersiya biostimulyatorlarının istehsalçısı Türkiyə mərkəzlidir. Bununla belə, mənbə təcrübə torpağının götürüldüyü kənd təsərrüfatı sahəsinin dəqiq koordinatını və ya yerini vermir; buna görə sınağın Türkiyə torpağında aparıldığı nəticəsinə gəlmək olmaz.

Türkiyə üçün əsas əhəmiyyət, xüsusilə suvarılan quraq və yarımquraq bölgələrdə şoranlığın idarə olunmasına yönəlmiş ikiqat yanaşmanın sınaqdan keçirilə bilməsidir: torpağa üzvi karbon qazandırılaraq EC və dəyişə bilən Na-nın azaldılması, sonra amin turşusu və dəniz yosunu əsaslı yarpaq tətbiqləri ilə bitkinin fizioloji performansının dəstəklənməsi. Lakin Türkiyədə real tətbiq üçün fərqli torpaq teksturaları, şoranlıq və sodiklik səviyyələri, suvarma suyunun keyfiyyəti, buğda sortu və iqtisadi giriş xərcləri şəraitində tarla sınaqları aparılmalıdır.

Şoranlıq buğdanı niyə zəiflədir?

Şoran torpaqda bitkinin üzləşdiyi problem yalnız “çox duz” deyil. Yüksək həll olmuş duz konsentrasiyası torpağın osmotik potensialını dəyişərək kökün su qəbulunu çətinləşdirə bilər. Eyni zamanda xüsusilə Na⁺ və Cl⁻ kimi ionların artması K⁺, Ca²⁺ və digər qida elementlərinin mənimsənilməsi ilə rəqabət apararaq ion balanssızlığı yarada bilər.

Bu şərait xlorofil sintezini, yarpaq sahəsini, kollanmanı və fotosintetik aktivliyi məhdudlaşdıra bilər. Buna görə həllin yalnız daha çox gübrə vermək olmadığı; həm kök ətrafındakı torpaq kimyasının, həm də bitkinin fizioloji stress cavabının birlikdə nəzərə alınmalı olduğu fikri tədqiqatın əsas başlanğıc nöqtəsidir.

Tədqiqatçılar nəyi birlikdə sınaqdan keçirdilər?

Tədqiqatın birinci komponenti torpağa verilən bitki mənşəli maye üzvi gübrədir. Mənbədə SOLF adlandırılan bu məhsulun %40 üzvi maddə, %2 N və %3 K₂O ehtiva etdiyi bildirilir.

İkinci komponent isə yarpaqdan tətbiq olunan biostimulyatorlardır:

• P-AA: Bitki mənşəli amin turşusu məhsulu; %25 üzvi maddə, %10 sərbəst amin turşusu, %3 N və %1 K₂O.
• A-AA: Heyvan mənşəli amin turşusu məhsulu; %55 üzvi maddə, %12 sərbəst amin turşusu və %7 N.
• SW: Dəniz yosunu əsaslı məhsul; %20 üzvi maddə və mənbədə %8 alginik/argilik turşu kimi verilən komponent.

Tədqiqatçıların hipotezi budur ki, SOLF torpağı yaxşılaşdırmaqla kök sisteminə daha əlverişli mühit yaradır və yarpaq biostimulyatorları bu əsas üzərində fotosintezi, qida assimilyasiyasını və stressə davamlılığı dəstəkləyir.

SOLF dozaları necə tətbiq olundu?

SOLF üçün dörd səviyyə müəyyən edilib:

• D₀: 0 L/ha
• D₁: 50 L/ha
• D₂: 100 L/ha
• D₃: 200 L/ha

Hər SOLF dozasının yarısı səpindən əvvəl torpağa qarışdırılıb, digər yarısı erkən kollanma dövründə suvarma suyu ilə verilib. Beləliklə, bütün üzvi giriş bir dəfə deyil, iki fərqli inkişaf dövrünə bölünüb.

Mənbədaxili cədvəl qeydi: Tədqiqatın eksperimental dizaynını izah edən Cədvəl 1 və metod bölməsi dozaları açıq şəkildə 0, 50, 100 və 200 L/ha kimi verir, halbuki böyümə məlumatlarının yer aldığı Cədvəl 2-nin “SOLF” sütununda qruplar 0, 5, 10 və 20 kimi yazılıb. Mənbə bunun vahid və ya çevirmə izahını vermir. Buna görə Verianla izahında eksperimental dizaynda açıq şəkildə müəyyən edilmiş D₀–D₃ kodları və 0–200 L/ha dəyərləri əsas götürülüb; Cədvəl 2-dəki 5/10/20 göstərimi səssizcə düzəldilmiş məlumat kimi təqdim edilməyib.

Yarpaq tətbiqlərinin altı qrupu

Yarpaq tətbiqləri iki dəfə həyata keçirilib. Birincisi erkən kollanmada GS 22–25, ikincisi erkən gövdə uzanmasında GS 30–32 aparılıb.

Mənbə məhsulların “tövsiyə olunan dozada” istifadə edildiyini desə də, yarpaq tətbiqinin məsələn mL/L, L/ha və ya hər dibçəyə düşən real məhsul miqdarını bildirmir. Bu çatışmazlıq təcrübənin başqa tədqiqat qrupu tərəfindən tam təkrar edilməsi baxımından mühüm metodoloji məhdudiyyətdir.

D₃F₅ niyə seçildi?

D₃F₅ ən yüksək SOLF səviyyəsi olan D₃ ilə heyvan mənşəli amin turşusu + dəniz yosunu kombinasiyası F₅-in birlikdə tətbiqidir.

Nəzarət D₀F₀ ilə D₃F₅ müqayisə edildikdə:

Məhsuldarlıq üzrə əsas nəticə

D₃F₅-in 26,80 g/dibçək məhsuldarlığı nəzarətin 16,90 g/dibçək dəyərinə nisbətən təxminən %58,6 riyazi artıma uyğun gəlir; mənbə bunu %58,7 kimi bildirir. Bu iki dəyər yuvarlaqlaşdırma baxımından uyğundur.

Mənbə bu dibçək məhsuldarlığını təxminən 5,42 t/ha kimi də verir. Lakin dibçək başına qram dəyərinin hektar məhsuldarlığına çevrilməsində istifadə olunan sahə və bitki sıxlığı formulu metod bölməsində ətraflı təqdim olunmadığına görə 5,42 t/ha dəyəri müstəqil tarla məhsuldarlığı ölçməsi deyil, tədqiqatçıların etdiyi miqyaslandırmadır.

D₃F₀ haqqında faiz problemi

Mənbə mətni D₃F₀ tətbiqinin SOLF təkbaşına istifadə edildikdə nəzarətlə müqayisədə təxminən %39,5 məhsuldarlıq artımı yaratdığını bildirir. Lakin Cədvəl 4-də:

• D₀F₀ = 16,90 g/dibçək
• D₃F₀ = 20,20 g/dibçək

verilib. Bu iki xam dəyərə görə artım təxminən %19,5-dir. Deməli, %39,5 ifadəsi ilə cədvəldəki rəqəmlər arasında arifmetik uyğunsuzluq var. Verianla-da xam cədvəl dəyərləri qorunub və mənbə mətnindəki faiz ayrıca uyğunsuzluq kimi işarələnib.

Yarpaq sahəsində faiz problemi

Eyni şəkildə nəzarət yarpaq sahəsi 14,80 cm², D₃F₅ dəyəri 22,80 cm²-dir. Mənbə bunu %35,6 artım kimi xarakterizə edir. Lakin xam dəyərlər arasındakı fərq nəzarət dəyərinə nisbətən təxminən %54,1-dir.

Buna görə məqalədə 14,80 və 22,80 cm² xam dəyərləri etibarlı mənbə məlumatı kimi ötürülür, %35,6 ifadəsi isə hesablama baxımından uyğunsuz hesab edilir.

Bitkinin N, P və K tərkibi

D₃F₅ qrupunda bitki qida elementlərinin hamısı nəzarətdən yüksək ölçülüb:

Burada hesabat detallarından biri vacibdir: metod bölməsi dən və saman nümunələrinin ayrı-ayrılıqda üyüdülərək N, P və K baxımından analiz edildiyini bildirir. Lakin Cədvəl 4 yalnız “Plant N”, “Plant P” və “Plant K” sütunlarını verir və bu dəyərlərin dənə, samana və ya başqa təmsilçi nümunəyə aid olduğunu açıq göstərmir. Buna görə rəqəmlərin hansı bitki fraksiyasına aid olduğu mənbədə tam aydın deyil.

Torpaq şoranlığı necə dəyişdi?

Təcrübədən əvvəl kompozit torpaq nümunəsinin EC dəyəri 5,2 dS/m, üzvi maddəsi %0,82 ölçülüb.

Yığımdan sonra isə D₀F₀ nəzarəti ilə D₃F₅ müqayisə edildikdə:

Nəzarət-nəticə müqayisəsinə görə EC-dəki azalma təxminən %24,5, üzvi maddədəki artım təxminən %57,1 və dəyişə bilən Na-dakı azalma təxminən %23,2-dir.

Xülasə bölməsinin “0,82 → 1,32% üzvi maddə” və “5,2 → 3,8 dS/m EC” ifadəsi isə təcrübədən əvvəlki başlanğıc torpağı ən güclü tətbiqin yığım sonrası dəyərləri ilə müqayisə edir. Bu, yığımdan sonrakı D₀F₀ nəzarəti ilə müqayisədən fərqli istinad nöqtəsidir. İki müqayisə bir-birinə qarışdırılmamalıdır.

Torpağın mənimsənilə bilən N, P və K səviyyəsi

D₀F₀ ilə D₃F₅ arasında:

• Mənimsənilə bilən N: 24 → 38 mg/kg
• Mənimsənilə bilən P: 6,20 → 8,30 mg/kg
• Mənimsənilə bilən K: 113 → 132 mg/kg

dəyişikliyi müşahidə olunub. Bunlar təxminən N üçün %58,3, P üçün %33,9 və K üçün %16,8 artıma uyğun gəlir.

Mənbənin nəticə mətnində mənimsənilə bilən K-nın “ən böyük nisbi artımı” göstərdiyi bildirilir. Lakin Cədvəl 7-nin xam dəyərləri nisbi olaraq ən böyük artımın N-də olduğunu göstərir. Buna görə bu ifadə də mənbədaxili rəqəmsal anlatım uyğunsuzluğu kimi qiymətləndirilməlidir.

Korrelyasiyalar nə göstərir?

Xüsusilə bitki N və K tərkibi ilə məhsuldarlıq arasındakı çox yüksək müsbət korrelyasiyalar diqqət çəkir. Lakin korrelyasiya təkbaşına səbəbiyyəti sübut etmir. Məsələn, daha sağlam və yüksək məhsuldar bitkilərin daha çox qida qəbul etməsi ilə daha çox qida qəbulunun məhsuldarlığı artırması eyni məlumat dəstində birlikdə müşahidə oluna bilər.

Bundan əlavə, mənbə mətnində yarpaq sahəsinin r≈0,72 ilə məhsuldarlıqla əlaqəli olduğu ifadə edilir; lakin Cədvəl 5-də r=0,72 dəyəri açıq şəkildə “Leaf area – Grains spike⁻¹” cütü üçün verilib. Buna görə Verianla-da cədvəl dəyəri əsas götürülüb.

ANOVA nə deyir?

İki istiqamətli ANOVA bir çox bitki xüsusiyyətində həm SOLF dozasının, həm də yarpaq tətbiqinin güclü əsas təsirləri olduğunu göstərir.

Torpaq analizlərində SOLF-in təsiri daha da nəzərəçarpandır. EC üçün SOLF F=86,70; üzvi maddə üçün F=152,10; dəyişə bilən Na üçün F=94,60 və mənimsənilə bilən N üçün F=128,10 olaraq bildirilib. Bu dəyərlər SOLF-in istixana şəraitində torpaq kimyasındakı dəyişimin əsas amili olduğunu göstərir.

“Sinerji” iddiası nə dərəcədə dəstəklənir?

Orta və yüksək SOLF səviyyələrində biostimulyatorların daha güclü təsir göstərməsi və bir çox dəyişəndə SOLF × foliar qarşılıqlı təsirinin statistik olaraq əhəmiyyətli olması iki tətbiq qrupunun birgə təsirinin sadə birfaktorlu yanaşmadan daha güclü ola biləcəyini dəstəkləyir.

Lakin hər xüsusiyyətdə qarşılıqlı təsir əhəmiyyətli deyil. Məsələn, sünbül uzunluğu və min dən kütləsində A×B qarşılıqlı təsiri əhəmiyyətli deyil; torpaq pH-sında da qarşılıqlı təsir əhəmiyyətli tapılmayıb. Buna görə “hər xüsusiyyətdə güclü sinerji var” şəklində ümumiləşdirmə mənbənin statistikası tərəfindən dəstəklənmir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Nəzarətli istixana şəraitində artan SOLF dozaları buğda inkişafı və bir çox torpaq parametrinin yaxşılaşması ilə əlaqəlidir.
• Heyvan mənşəli amin turşusu + dəniz yosunu F₅ tətbiqi bir çox göstəricidə ən güclü yarpaq tətbiqlərindən biridir.
• D₃F₅ kombinasiyası təcrübədə ən yüksək dən məhsuldarlığını verib.
• D₃F₅-də EC və dəyişə bilən Na nəzarətdən aşağı, torpaq üzvi maddəsi isə nəzarətdən yüksək ölçülüb.
• Bitki N, P və K konsentrasiyaları inteqrə olunmuş tətbiqlərdə yüksəlib.
• SOLF dozası ilə torpaq üzvi maddəsi və torpaq üzvi maddəsi ilə dən məhsuldarlığı arasında güclü müsbət korrelyasiyalar var.
• Torpaq EC-si ilə dən məhsuldarlığı arasında mənfi korrelyasiya bildirilib.

Tədqiqatın sübut etmədiyi nəticələr

• D₃F₅-in tarla şəraitində mütləq 5,42 t/ha buğda verəcəyi sübut edilməyib.
• 200 L/ha SOLF-in hər şoran torpaqda optimal iqtisadi doza olduğu göstərilməyib.
• Eyni nəticələrin Türkiyənin bütün şoran və ya sodik kənd təsərrüfatı torpaqlarında yaranacağı göstərilməyib.
• Tətbiqlərin uzun illər ərzində şoranlığı daimi şəkildə düzəltdiyi sübut edilməyib.
• İqtisadi gəlirlilik, məhsul xərci və ya hektar başına xalis gəlir eksperimental şəkildə təhlil edilməyib.
• Dəniz yosunu və amin turşusu məhsullarının bütün kommersiya formulalarının eyni təsiri göstərəcəyi nəticəsinə gəlmək olmaz.
• Korrelyasiya nəticələri təkbaşına səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İstixana şəraiti

Başlanğıc torpaq

Torpaq 0–20 cm qatından götürülmüş kompozit nümunədir. Lakin mənbənin metod bölməsində sahənin açıq ünvanı, koordinatı və ya hansı ölkə/bölgədəki sahə olduğu göstərilmir.

Bütün dibçəklərə verilən əsas mineral gübrələmə

Üzvi tətbiqlərlə yanaşı bütün dibçəklər eyni əsas mineral gübrələməni alıb:

• 120 kg N/ha ekvivalenti
• 60 kg P₂O₅/ha ekvivalenti
• 60 kg K₂O/ha ekvivalenti

Azot karbamid, fosfor monoammonium fosfat (MAP), kalium isə kalium sulfat şəklində verilib. Buna görə D₀F₀ qrupu “heç gübrə verilməmiş torpaq” deyil; SOLF və biostimulyator baxımından nəzarət olmaqla əsas mineral gübrələməni alıb. Bu fərq nəticələrin düzgün şərhi baxımından vacibdir.

Eksperimental dizayn

Təcrübə randomizə olunmuş tam blok dizaynında iki faktorlu faktorial olaraq aparılıb:

• 4 SOLF dozası
• 6 foliar tətbiq
• 24 kombinasiya
• 4 təkrar
• Ümumi 96 dibçək

Bitki ölçmələri

Bitki boyu torpaq səthindən ən yüksək yarpağa və ya sonrakı dövrdə sünbül ucuna qədər ölçülüb. Kollanma sayı bütün bitkilərdə sayılıb.

Xlorofil vəziyyəti SPAD-502 cihazı ilə ən gənc tam inkişaf etmiş yarpaqda qiymətləndirilib və dibçək başına üç oxunuşun ortası götürülüb.

Yarpaq sahəsi aşağıdakı təxmini formula ilə hesablanıb:

\[ \text{Yaprak alanı}=\text{uzunluk}\times\text{maksimum genişlik}\times0{,}75 \]

Yığımda sünbül sayı, sünbül uzunluğu, dən/sünbül, min dən kütləsi, dən məhsuldarlığı və saman məhsuldarlığı qiymətləndirilib. Dən və saman nümunələri 65 °C-də sabit kütləyə qədər qurudulub.

Bitki qida analizləri

• N: Kjeldahl üsulu
• P: Molibdo-vanadat spektrofotometrik üsul
• K: Alov fotometri

Torpaq analizləri

• pH: 1:2,5 torpaq-su
• EC: Mənbədə doymuşluq ekstraktında ölçmə kimi təsvir olunub
• Üzvi maddə: Walkley–Black yaş oksidləşmə üsulu
• Dəyişə bilən Na, K, Ca və Mg: 1 M neytral NH₄OAc ekstraksiyası
• Mənimsənilə bilən N: 1 N KCl ekstraksiyası və Kjeldahl distillasiyası
• Mənimsənilə bilən P: Olsen üsulu
• Mənimsənilə bilən K: NH₄OAc ekstraksiyası

Statistik üsul

SOLF əsas təsiri, foliar əsas təsiri və SOLF × foliar qarşılıqlı təsiri iki istiqamətli ANOVA ilə sınaqdan keçirilib. Əhəmiyyətli F testlərindən sonra ortalar Tukey HSD, p<0,05 ilə ayrılıb.

Dəyişənlər arasındakı əlaqələr Pearson korrelyasiyası ilə araşdırılıb. Statistik analizlər SPSS 26.0 və R 4.3 istifadə olunaraq aparılıb.

Ən güclü tətbiqin rəqəmsal profili

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

• Təcrübə nəzarətli istixana şəraitindədir; tarla təcrübəsi deyil.
• Torpağın götürüldüyü sahənin açıq yeri və ya koordinatları verilməyib.
• Buğda sortunun kommersiya və ya genetik adı verilməyib; yalnız bölgəyə uyğunlaşdırılmış, orta dərəcədə duza həssas çörəklik buğda kimi təsvir olunub.
• Foliar biostimulyatorların real mL/L və ya L/ha tətbiq dozaları verilməyib.
• Dibçək dozalarının sahə ekvivalentinə necə çevrildiyi ətraflı hesabla göstərilməyib.
• 26,80 g/dibçəyin təxminən 5,42 t/ha-a çevrilmə üsulu izah edilməyib.
• Saman biomüxtəlifliyinin xam məlumatları cədvəldə verilməyib, yalnız meylin dən məhsuldarlığına paralel olduğu bildirilib.
• Yığım indeksinin təxminən 0,41-dən 0,47-yə yüksəldiyi mətndə bildirilsə də, ətraflı cədvəl göstərilməyib.
• Cədvəl 2-də SOLF doza kodlaşdırması metod bölməsindəki 50–100–200 L/ha dəyərləri ilə rəqəmsal olaraq uyğun gəlmir.
• D₃F₀ məhsuldarlıq artımı və yarpaq sahəsi artımı üçün verilən bəzi faiz hesabları xam cədvəl dəyərləri ilə uyğun gəlmir.
• Korrelyasiya cədvəli ilə mətn arasında yarpaq sahəsi–məhsuldarlıq əlaqəsi barədə ifadə uyğunsuzluğu var.
• Plant N/P/K cədvəlinin dənə, samana və ya başqa bitki fraksiyasına aid olduğu açıq deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam orijinal işin adı: Integrated organic and biostimulant strategies to improve wheat productivity under salt-affected soil conditions

Müəlliflər: Liza Zhussupova; Bakhytkul Kenzhaliyeva; Jansulu Yessenbayeva; Khansulu Kuspangaliyeva; Bakhytzhan Shayanbekova; Galiya Omarova; Ashirali Smanov; Rahila İslamzade; Rıdvan Kızılkaya.

Məsul müəllif: Bakhytkul Kenzhaliyeva.

Qurumlar:

• Korkyt Ata Kyzylorda University, Kyzylorda, Kazakhstan
• Kazakh National Agrarian Research University, Almaty, Kazakhstan
• Kh. Dosmukhamedov Atyrau University, Atyrau, Kazakhstan
• National Institute of Water Management and Irrigation of M.H. Dulaty Taraz Regional University, Taraz, Kazakhstan
• Azerbaijan State Oil and Industry University, Baku, Azerbaijan
• Sumgayit State University, Sumgayit, Azerbaijan
• Ondokuz Mayıs University, Faculty of Agriculture, Department of Soil Science and Plant Nutrition, Samsun, Türkiye

Jurnal: Eurasian Journal of Soil Science.

Nəşriyyat / nəşr təşkilatı: Federation of Eurasian Soil Science Societies.

Cild / say: 15(1), 2026.

Səhifələr: 113–125.

DOI:10.18393/ejss.1840946

Rəsmi məqalə keçidi:Eurasian Journal of Soil Science rəsmi qeyd səhifəsi

Qəbul tarixi: 2 may 2025.

Qəbul edilmə tarixi: 6 dekabr 2025.

Onlayn əlçatanlıq tarixi: 12 dekabr 2025.

Mənbə növü və resenziya: Resenziyalı elmi tədqiqat məqaləsidir.

Lisenziya qeydi: Jurnalın aktual veb səhifələrində açıq lisenziya ifadəsi ardıcıl deyil. Ümumi Open Access Policy səhifəsi məqalələri CC BY kimi təsvir etdiyi halda bəzi digər jurnal səhifələrində CC BY-SA 4.0 ifadəsi yer alır. Araşdırılan məqalənin PDF-nin ilk səhifəsində müəllif hüquqları sahibləri göstərilsə də, lisenziya versiyası açıq mətnlə göstərilmir. Buna görə lisenziya versiyası dəqiqləşdirilmədən jurnaldakı orijinal şəkillərin eynilə yenidən istifadəsindən çəkinmək məqsədəuyğundur.

Maliyyələşdirmə: Araşdırılan mənbədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı görünmür.

Maraqlar toqquşması: Araşdırılan mətndə ayrıca və açıq maraqlar toqquşması bölməsi görünmür.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə müstəqil xam məlumat deposuna yönləndirən ayrıca məlumat əlçatanlığı bəyanatı görünmür.

Müəllif töhfələri: Araşdırılan mənbə mətnində ətraflı CRediT töhfə cədvəli yoxdur.

Mənbədaxili məlumat uyğunluğu qeydi

• Metod və Cədvəl 1 SOLF dozalarını 0, 50, 100 və 200 L/ha kimi verdiyi halda Cədvəl 2-də SOLF sütunu 0, 5, 10 və 20 formasındadır.
• D₃F₀ dən məhsuldarlığı 20,20 g/dibçək olduğu halda mətndə nəzarətlə müqayisədə artım %39,5 kimi verilib; xam rəqəmlər təxminən %19,5-ə uyğun gəlir.
• Yarpaq sahəsi 14,80-dən 22,80 cm²-ə qalxdığı halda mətndə artım %35,6 kimi yazılıb; xam dəyərlər təxminən %54,1 artıma uyğun gəlir.
• Cədvəl 5-də r=0,72 “yarpaq sahəsi–sünbüldə dən sayı” korrelyasiyasıdır; mətndə bu dəyər bəzi yerlərdə yarpaq sahəsi–məhsuldarlıq əlaqəsi kimi ifadə edilib.
• Mənimsənilə bilən N, P və K-nın xam dəyərləri arasında ən böyük nisbi artım N-də olduğu halda mətndə K üçün “ən böyük nisbi artım” ifadəsi işlədilib.
• Xülasə başlanğıc torpaqdakı 0,82% OM və 5,2 dS/m EC-ni D₃F₅ yığım sonrası dəyərləri ilə müqayisə etdiyi halda nəticə cədvəlləri D₀F₀ yığım sonrası nəzarət dəyərlərini 0,84% və 5,10 dS/m kimi verir. Bunlar fərqli istinad nöqtələridir.

Elmi şərh sərhədi

Tədqiqat şoranlıqdan təsirlənmiş torpaqda üzvi torpaq əlavələri ilə foliar biostimulyatorların birlikdə istifadəsinin potensialını güclü şəkildə göstərən nəzarətli istixana təcrübəsidir. Lakin bu təcrübə tarla şəraitində çoxillik şoranlıq idarəetməsi, iqtisadi tətbiqolunma və ya müxtəlif torpaq və iqlimlərdə optimal dozanın müəyyənləşdirilməsi işi deyil.

D₃F₅-in ən yüksək nəticələri verməsi bu kombinasiyanın araşdırılan təcrübə şəraitində ən yaxşı performansı göstərdiyini sübut edir; 200 L/ha SOLF + A-AA + dəniz yosununun universal optimal resept olduğu demək deyil.

Tədqiqatın öz nəticə bölməsi də tarla miqyaslı təsdiq, müxtəlif torpaq tipləri və şoranlıq qradiyentləri, uzunmüddətli torpaq təsirləri, məhsul rotasiyası və iqtisadi məqsədəuyğunluq tədqiqatlarına ehtiyac olduğunu açıq şəkildə bildirir.

Mənbəyə sədaqət qeydi: Bu Verianla izahındakı eksperimental dizayn, məhsul tərkibləri, torpaq və bitki ölçmələri, statistikalar və rəqəmsal nəticələr yalnız araşdırılan tədqiqata əsaslanır. Mənbədə olmayan yeni aqronomik doza, məhsuldarlıq dəyəri və ya bioloji mexanizm əlavə edilməyib. Xam məlumatlarla mətndəki faiz ifadələri uyğun gəlmədikdə fərq açıq şəkildə göstərilib, mənbə səssizcə düzəldilməyib.