Bir diş macununun ilk kullanımda nasıl algılandığı ile haftalar boyunca kullanıldıktan sonra nasıl değerlendirildiği aynı olmayabilir. Başlangıçta alışılmadık, yoğun veya tuzlu bulunan bir ürün; tekrarlanan kullanım sonucunda tanıdık, beğenilen ve bırakılması zor bir günlük alışkanlığa dönüşebilir.

Bu çalışmada Japoncada bir ürünün “kullanmaktan vazgeçmesi zor”, “alışkanlık hâline gelen” veya “tekrar tekrar kullanma isteği uyandıran” niteliğini anlatmak için kullanılan yamitsuki kavramı incelenmiştir. Araştırmacılar özellikle orta yaşlı tüketicilere pazarlanan tuzlu diş macunlarının neden bazı kullanıcılar tarafından yamitsuki olarak tanımlandığını ve bu değerlendirmenin zaman içinde nasıl geliştiğini araştırmıştır.

Çalışmaya 40–59 yaşları arasında 50 sağlıklı yetişkin katılmıştır. Katılımcılar dört hafta boyunca biri sodyum klorür içeren, diğeri eklenmiş sodyum klorür içermeyen iki deneysel diş macununu sabah ve akşam kullanmıştır. Ambalajlar aynı ve içerik bilgisi vermeyecek biçimde hazırlanmıştır. Fırçalama süresi, kullanılan macun miktarı, fırçalama yöntemi ve durulama suyu miktarı standartlaştırılmıştır.

Katılımcılar ilk gün ve 1., 2., 3. ve 4. haftalarda; tuzluluk, acılık, tatlılık, ferahlık, ağız hissi, lezzet, genel beğeni, yeniden kullanma isteği ve yamitsuki düzeyi dâhil 17 özelliği 100 milimetrelik görsel analog ölçeklerle değerlendirmiştir.

Hem sodyum klorür içeren hem de içermeyen diş macununda, ilk haftanın sonunda yamitsuki düzeyi artan katılımcıların sayısı azalanların sayısından anlamlı derecede fazla bulunmuştur. Buna karşılık birinci haftadan sonraki haftalar arasında gerçekleşen ek değişimler istatistiksel olarak anlamlı değildir. Bu sonuç, yamitsuki değerlendirmesinin büyük ölçüde ilk hafta içinde geliştiğini ve sonrasında görece kararlı hâle geldiğini düşündürmektedir.

En dikkat çekici sonuç, yamitsuki ile doğrudan tuzluluk şiddeti arasında tutarlı bir ilişki bulunmamasıdır. Yamitsuki daha çok “lezzetli bulma”, “genel beğeni”, “ağız hissi” ve “yeniden kullanma isteği” gibi olumlu duygusal değerlendirmelerle ilişkili bulunmuştur. Özellikle “yeniden kullanırım” değerlendirmesi bazı ölçüm aralıklarında yamitsuki ile çok güçlü ilişki göstermiştir.

Eklenmiş sodyum klorür içermeyen kontrol macunu da sodyum bikarbonat ve başka sodyum içeren bileşenler nedeniyle belirli ölçüde tuzlu algılanmıştır. İlk gün medyan tuzluluk puanı sodyum klorürlü macunda 7,75, sodyum klorürsüz macunda 4,75 olarak bildirilmiştir. Buna rağmen iki macun arasında yamitsuki artışı bakımından anlamlı üstünlük saptanmamıştır.

Çalışma, bir diş macununu “alışkanlık yapan” veya “kullanmaya devam etmek istenen” ürün hâline getirmenin yalnızca tuzluluk gibi tek bir duyusal uyaranı artırmakla sağlanamayabileceğini göstermektedir. Genel tat dengesi, ağız hissi, kabul edilebilirlik ve yeniden kullanma isteği daha belirleyici görünmektedir.

Bununla birlikte çalışma yalnızca 50 sağlıklı orta yaşlı yetişkini ve dört haftalık kullanım dönemini kapsamaktadır. Gerçek fırçalama uyumu elektronik olarak izlenmemiş, periodontal sağlık sonuçları ölçülmemiş ve ürünlerin uzun vadede ağız bakım alışkanlığını geliştirip geliştirmediği gösterilmemiştir. Araştırma ayrıca diş macunu üreticisi Daiichi Sankyo Healthcare Co., Ltd. tarafından sözleşmeli araştırma kapsamında desteklenmiştir. Yazarlar finansmanın tasarım ve yorumları etkilemediğini belirtmiştir.

Araştırmanın temel problemi nedir?

Diş macunu her gün kullanılan bir ağız bakım ürünüdür. Bir kişinin ürünü düzenli kullanması yalnızca ürünün içindeki etkin maddelere bağlı değildir. Tat, koku, ağızda bıraktığı his, ferahlık, köpürme, kullanım rahatlığı ve genel beğeni de ürünün sürdürülebilir biçimde kullanılmasını etkileyebilir.

Özellikle periodontal hastalık riskinin yükseldiği orta yaş döneminde düzenli ağız bakımı önem kazanmaktadır. Ancak etkili olduğu düşünülen bir diş macunu kullanıcı tarafından rahatsız edici bulunursa kişi ürünü önerilen sıklıkta kullanmayabilir. Buna karşılık ilk kullanımda alışılmadık bulunan bir tat, zamanla tanıdık ve tercih edilen bir özellik hâline gelebilir.

Önceki diş macunu tercih araştırmalarında çoğunlukla katılımcılara hangi renk, koku, tat, marka veya ürün özelliğini tercih ettikleri tek bir zamanda sorulmuştur. Bu tür kesitsel çalışmalar tüketicinin mevcut tercihini gösterebilir; ancak ürün gerçekten kullanıldığında değerlendirmenin günler ve haftalar içinde nasıl değiştiğini göstermez.

Bu araştırmanın cevaplamaya çalıştığı iki temel soru şunlardır:

1. Tuzlu diş macununa yönelik yamitsuki değerlendirmesi tekrarlanan kullanım sırasında hangi zaman aralığında gelişmektedir?
2. Bu gelişim tuzluluk ve ferahlık gibi duyusal şiddetlerden mi, yoksa lezzet, beğeni ve yeniden kullanma isteği gibi duygusal değerlendirmelerden mi kaynaklanmaktadır?

“Yamitsuki” tam olarak ne anlama geliyor?

Yamitsuki, Japoncada kullanım bağlamına göre farklı anlamlar taşıyabilen bir kavramdır. Sözlüklerde bir şeyin alışkanlık hâline gelmesi, kişinin kendini ona kaptırması veya bırakmakta zorlanması biçiminde tanımlanabilmektedir.

Kavramın olumsuz kullanımları bağımlılık veya kontrol kaybı çağrışımı taşıyabilir. Buna karşılık yemek, içecek veya günlük tüketim ürünleri için kullanıldığında “çok beğenildiği için tekrar istenen”, “bir kez alışınca vazgeçmesi zor” veya “kullandıkça daha çok sevilen” olumlu bir anlam taşıyabilir.

Araştırmacılar katılımcılara yamitsuki için sabit bir tanım vermemiştir. Katılımcılar kavramı kendi doğal yorumlarına göre puanlamıştır. Bunun amacı, araştırmacıların önceden belirlediği bir tanımın yanıtları yönlendirmesini önlemektir.

Bu tercih doğal tüketici yorumunu korurken önemli bir belirsizlik de oluşturur. Bir katılımcı yamitsuki sözcüğünü “çok beğeniyorum”, bir diğeri “alıştım”, başka biri ise “tekrar kullanmak istiyorum” biçiminde değerlendirmiş olabilir.

Sonuçlarda yamitsuki puanlarının olumlu beğeni ve yeniden kullanma isteğiyle ilişkili olması, bu örneklemde kavramın ağırlıklı olarak olumlu anlamda yorumlandığını düşündürmektedir. Yazarlar serbest metin yanıtlarında bağımlılık çağrışımı taşıyan ifadeler bulunmadığını da belirtmiştir.

Bu nedenle çalışmadaki yamitsuki, tıbbi veya psikiyatrik anlamda bağımlılık değildir. Çalışma yoksunluk, kontrol kaybı, kompulsif kullanım veya bağımlılık tanı ölçütlerini değerlendirmemiştir.

Kimler araştırmaya katıldı?

Çalışmaya genel toplumdan seçilmiş toplam 50 sağlıklı yetişkin katılmıştır:

Katılım için tat algısını etkileyebilecek anormallik veya hastalık bulunmaması, tat duyusunu etkileyen ilaç kullanılmaması ve aktif sigara içilmemesi koşulları aranmıştır. Daha önce sigara içen kişilerin en az iki yıldır bırakmış olması gerekmiştir.

Bu seçim, tat değerlendirmesini etkileyebilecek bazı değişkenleri azaltmıştır. Ancak sonuçların aktif sigara içenlere, tat bozukluğu bulunanlara, ilaç kullananlara, genç yetişkinlere veya 60 yaş üzerindeki kişilere doğrudan genellenmesini sınırlandırmaktadır.

Hangi diş macunları karşılaştırıldı?

Ön deneylerden sonra iki deneysel formülasyon hazırlanmıştır:

• NaCl+: Eklenmiş sodyum klorür içeren diş macunu,
• NaCl−: Eklenmiş sodyum klorür içermeyen diş macunu.

Her iki formülasyonda ortak olarak aşağıdaki bileşenler bulunmuştur:

• Nane yağı,
• Sodyum bikarbonat,
• Setilpiridinyum klorür,
• İzopropil metilfenol,
• Lauroil sarkozin tuzu,
• ε-aminokaproik asit,
• β-glisirretinik asit,
• Sodyum florür,
• Polietilen glikol 400,
• Zeolit,
• Tokoferol asetat esteri.

Yazarlar setilpiridinyum klorür, izopropil metilfenol ve lauroil sarkozin tuzunu antibakteriyel; ε-aminokaproik asit ile β-glisirretinik asidi ise antiinflamatuvar amaçlı bileşenler olarak tanımlamıştır.

NaCl− formülasyonuna sodyum klorür eklenmemiş olsa da bu ürün tamamen “tatsız” veya “tuzsuz” değildir. İçerdiği sodyum bikarbonat, sodyum florür ve başka sodyum içeren bileşenler nedeniyle belirli ölçüde tuzlu algılanabilmiştir.

Bu ayrıntı, deneyin yorumlanması açısından kritiktir. Araştırma yüksek tuzluluk ile sıfır tuzluluğu değil, eklenmiş sodyum klorür içeren ve içermeyen iki farklı ancak ikisi de belirli ölçüde tuzlu algılanabilen formülasyonu karşılaştırmıştır.

Körleme nasıl sağlandı?

Diş macunları içerikleri anlaşılmayacak biçimde sade ve birbirinin aynısı ambalajlara yerleştirilmiştir. Çalışmanın uygulama görselinde ürünler “Type I” ve “Type II” biçiminde etiketlenmiş iki benzer tüp olarak gösterilmektedir.

Katılımcılara ürünlerin iddia edilen etkileri veya içerik ayrıntıları hakkında ön bilgi verilmemiştir. Böylece “bu ürün diş etlerine iyi gelir” veya “bu ürün daha fazla tuz içerir” gibi beklentilerin duyusal değerlendirmeyi yönlendirmesi azaltılmaya çalışılmıştır.

Bununla birlikte iki ürünün tatları tamamen aynı olmadığı için katılımcıların ürünler arasında duyusal fark algılaması mümkündür. Bu nedenle çalışma ambalaj ve içerik bilgisi açısından körlenmiş olsa da duyusal özellikler nedeniyle tam körlüğün garanti edildiği söylenemez.

Sabah ve akşam kullanım düzeni

Bütün katılımcılar iki diş macununu da kullanmıştır. Ancak sabah ve akşam sırası iki gruba ayrılmıştır:

İlk grupta 16 kadın ve 9 erkek, ikinci grupta 12 kadın ve 13 erkek bulunmuştur. Atama gerçek bir rastgeleleştirme yöntemiyle değil, araştırmaya katılım sırasına göre yapılmıştır.

Bu nedenle sabah-akşam sırası iki gruba dağıtılmış olsa da olası sıra etkileri ve gruplar arasındaki arka plan farklılıkları tamamen dışlanamamaktadır.

Fırçalama neden bu kadar sıkı biçimde standartlaştırıldı?

Diş macununun tadı ve ağızda bıraktığı his, kullanılan ürün miktarından, fırçanın ıslatılmasından, fırçalama süresinden ve ağız çalkalama miktarından etkilenebilir. Araştırmacılar bu değişkenlerin katılımcılar arasında mümkün olduğunca aynı olmasını sağlamaya çalışmıştır.

Çalışmanın uygulama şemasında gösterilen kurallar şöyledir:

1. Verilen manuel diş fırçası önceden ıslatılmadan kullanılacaktır.
2. Fırçaya 1 gram diş macunu konulacaktır.
3. Üst ve alt çene toplam altı bölgeye ayrılacaktır.
4. Her bölge 30 saniye fırçalanacaktır.
5. Toplam fırçalama süresi 3 dakika olacaktır.
6. Fırçalama, küçük yatay hareketlere dayanan scrubbing yöntemiyle yapılacaktır.
7. Macun tükürüldükten sonra ağız 10 mL suyla 5 saniye çalkalanacaktır.

Altı bölge şu sırayla gösterilmiştir:

• Üst sağ arka bölge,
• Üst ön bölge,
• Üst sol arka bölge,
• Alt sağ arka bölge,
• Alt ön bölge,
• Alt sol arka bölge.

Katılımcılara sabah ve akşam için iki ayrı, birbirinin aynısı manuel diş fırçası verilmiştir. Her fırçanın yalnızca kendisine atanmış diş macunuyla kullanılması istenmiştir.

Sabah ve akşam dışındaki ek fırçalamalarda diş macunu kullanılmaması, yalnızca suyla fırçalama yapılması istenmiştir. Böylece başka bir diş macununun tat ve ağız hissi değerlendirmelerini etkilemesi önlenmeye çalışılmıştır.

Değerlendirmeler ne zaman yapıldı?

Duyusal ve duygusal değerlendirmeler beş zaman noktasında gerçekleştirilmiştir:

Katılımcılar değerlendirme formunu sabah ve akşam fırçalamalarından hemen sonra doldurmuştur. Böylece hatırlamaya dayalı uzun süreli değerlendirme yerine o kullanımın hemen ardından oluşan algı kaydedilmiştir.

Görsel analog ölçek nasıl kullanıldı?

Her özellik, uçlarında karşıt değerlendirmeler bulunan 100 milimetrelik yatay bir çizgi üzerinde işaretlenmiştir. Şekilde bu çizgi 0–10 ölçeğine karşılık gelecek biçimde gösterilmiştir.

Örneğin tuzluluk için sol uç “hiç yok”, sağ uç “hayal edilebilecek en güçlü şiddet”; genel beğeni için sol uç “hiç beğenmiyorum”, sağ uç “çok beğeniyorum” anlamına gelmektedir.

Değerlendirilen 17 madde üç grupta toplanabilir:

İstatistiksel analizde neden ham puanlar yerine değişimler kullanıldı?

İnsanların ölçek kullanma biçimleri birbirinden farklı olabilir. Bir katılımcı ilk günden itibaren yüksek puanlar verirken başka bir katılımcı aynı deneyimi daha düşük puanlarla ifade edebilir.

Araştırmacılar bu kişisel başlangıç farklılıklarının etkisini azaltmak için her katılımcının sonraki puanından kendi başlangıç puanını veya önceki hafta puanını çıkarmıştır.

Çalışmada uygulanan başlangıca göre değişim hesabı şu temel ilişkiyle gösterilebilir:

\[ \Delta X_{1W-F}=X_{1W}-X_F \]

Burada:

• \(X_F\), ilk gün puanını,
• \(X_{1W}\), birinci hafta puanını,
• \(\Delta X_{1W-F}\), ilk haftada başlangıca göre oluşan değişimi ifade eder.

Haftadan haftaya değişim ise örneğin şu biçimde hesaplanmıştır:

\[ \Delta X_{2W-1W}=X_{2W}-X_{1W} \]

Bu hesaplamalar PDF’deki analiz yaklaşımının matematiksel gösterimidir; çalışma bir fizyolojik veya davranışsal mekanizma denklemi önermemektedir.

Veriler normal dağılım göstermediği için parametrik olmayan istatistiksel yöntemler kullanılmıştır. Analizler R yazılımının 3.4.1 sürümünde gerçekleştirilmiştir.

Binom testi neyi ölçtü?

Araştırmacılar yamitsuki puanındaki değişimin ortalama büyüklüğünden önce, kaç kişinin artış ve kaç kişinin azalış gösterdiğini incelemiştir.

Sıfır hipotezi açıklama amacıyla şu şekilde ifade edilebilir:

\[ P(\text{artış})=P(\text{azalış})=0.5 \]

Başka bir ifadeyle artış ve azalışın eşit olasılıkla görülmesi beklenmiştir. Artış gösteren kişi sayısı bu beklentiden yeterince fazla olduğunda sonuç istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmiştir.

Puanında hiç değişim olmayan kişiler ilgili binom testinden çıkarılmıştır. Bu nedenle her karşılaştırmada analize giren etkili katılımcı sayısı aynı değildir.

Bu analiz değişimin yönünü göstermektedir. Örneğin 38 kişinin puanının artması, artışın her kişide aynı büyüklükte olduğu anlamına gelmez.

İlk haftada ne oldu?

Sodyum klorür içeren NaCl+ macununda başlangıçtan birinci haftaya kadar:

• 38 katılımcının yamitsuki puanı artmış,
• 10 katılımcının puanı azalmış,
• 2 katılımcıda değişim olmamıştır.

Artış gösterenlerin sayısı azalış gösterenlerden anlamlı derecede fazladır:

p < 0,01

Eklenmiş sodyum klorür içermeyen NaCl− macununda:

• 33 katılımcının puanı artmış,
• 10 katılımcının puanı azalmış,
• 7 katılımcıda değişim olmamıştır.

Bu fark da anlamlıdır:

p < 0,01

Dolayısıyla yalnızca sodyum klorürlü ürün değil, sodyum klorür eklenmemiş ancak belirli ölçüde tuzlu algılanan diğer deneysel macun da bir haftalık kullanım sonunda daha fazla kişi tarafından yamitsuki olarak değerlendirilmiştir.

Birinci haftadan sonra artış devam etti mi?

Başlangıç puanıyla karşılaştırıldığında ikinci, üçüncü ve dördüncü haftalarda da artış gösteren kişi sayısı azalış gösterenlerden anlamlı derecede fazla kalmıştır. Bu, ilk haftada oluşan değişimin sonraki haftalarda büyük ölçüde korunduğunu göstermektedir.

Ancak haftalar birbirleriyle karşılaştırıldığında farklı bir tablo ortaya çıkmıştır:

• Birinci haftadan ikinci haftaya ek değişim anlamlı değildir.
• İkinci haftadan üçüncü haftaya ek değişim anlamlı değildir.
• Üçüncü haftadan dördüncü haftaya ek değişim anlamlı değildir.

Bu nedenle bulgunun doğru yorumu, yamitsuki puanının dört hafta boyunca sürekli ve doğrusal biçimde yükseldiği değildir. Daha uygun yorum şöyledir:

1. İlk kullanım ile birinci hafta arasında belirgin bir oluşum dönemi vardır.
2. İlk haftadan sonra değerlendirme görece kararlı hâle gelmektedir.
3. Sonraki haftalardaki bireysel dalgalanmalar ortak ve istatistiksel olarak belirgin bir artış yönü oluşturmamaktadır.

NaCl+ gerçekten NaCl−’den daha fazla yamitsuki oluşturdu mu?

Araştırmacılar her katılımcıda hangi macunun daha fazla yamitsuki artışı oluşturduğunu da karşılaştırmıştır.

Birinci haftada:

• 25 kişide NaCl+ artışı daha büyüktür.
• 15 kişide NaCl− artışı daha büyüktür.

Dördüncü haftada başlangıca göre:

• 28 kişide NaCl+ artışı daha büyüktür.
• 17 kişide NaCl− artışı daha büyüktür.

Sayısal olarak NaCl+ yönünde bir eğilim görünse de hiçbir zaman noktasında fark istatistiksel anlamlılığa ulaşmamıştır.

Bu nedenle çalışma, eklenmiş sodyum klorürün yamitsuki oluşumunu kesin biçimde artırdığını göstermez.

Tuzluluk düzeyi ile yamitsuki neden aynı şey değildi?

İlk gün algılanan tuzluluk puanları iki ürün arasında belirgin biçimde farklıdır:

Buna rağmen tuzluluk değişimi ile yamitsuki değişimi arasında anlamlı ve tutarlı bir ilişki bulunmamıştır.

Bu sonuç, “ürün ne kadar tuzluysa o kadar vazgeçilmez olur” biçimindeki basit açıklamayı desteklememektedir.

Yazarlar tuzlu tadın genel deneyimin bir parçası olabileceğini, ancak eklenmiş sodyum klorürün kendisinin belirleyici unsur olmadığını düşünmektedir. Ayrıca tuzluluğun haz açısından ideal bir aralığa sahip olduğu, aşırı tuzluluğun hoş olmayan bir deneyime dönüşebileceği tartışılmıştır.

Yamitsuki ile en güçlü ilişkili özellikler hangileriydi?

Çalışma, yamitsuki puanındaki haftalık değişimlerle diğer 16 değerlendirmedeki değişimler arasındaki ilişkiyi Spearman sıra korelasyonu ile incelemiştir.

Spearman korelasyonu, iki değişkenin birlikte artıp azalma eğilimini sıralar üzerinden değerlendirir. Katsayı +1’e yaklaştıkça pozitif ilişki, −1’e yaklaştıkça ters yönlü ilişki güçlenir. Korelasyon bir değişkenin diğerine neden olduğunu tek başına göstermez.

Her hafta aralığında 16 ayrı karşılaştırma yapıldığı için p değerlerine Bonferroni düzeltmesi uygulanmıştır.

Sodyum klorür içeren NaCl+ macunu

Eklenmiş sodyum klorür içermeyen NaCl− macunu

NaCl− macununda ilk haftada yamitsuki ile “yeniden kullanma isteği” arasındaki 0,86’lık korelasyon çalışmadaki en güçlü ilişkilerden biridir.

Bu sonuç yamitsuki kavramının yalnızca yoğun tat algısını değil, ürünle devam etmek istemeyi de kapsayan bütünleşik bir değer yargısı olabileceğini desteklemektedir.

Duyusal şiddet neden daha az belirleyiciydi?

Tuzluluk, acılık, tatlılık, ekşilik, serinlik, ferahlatıcılık, hafiflik ve genel ferahlık gibi şiddet temelli sekiz özellik, dört hafta aralığında ve iki macunda toplam 64 ayrı ilişki oluşturmuştur.

Bu 64 karşılaştırmanın yalnızca birinde anlamlı ilişki bulunmuştur: NaCl− koşulunda ikinci haftadaki “genel ferahlık” değişimi.

Bu bulgu, yamitsuki hissinin tek bir duyusal sinyalin ne kadar güçlü olduğuyla açıklanamadığını göstermektedir. Kullanıcı çok yoğun tuzluluk veya çok güçlü serinlik hissettiği için değil, ürünün bütün deneyimini olumlu değerlendirdiği için tekrar kullanmak istiyor olabilir.

Başka bir ifadeyle ürün değerlendirmesi şu unsurların birleşiminden oluşabilir:

• Tatların dengesi,
• Ağız içindeki doku ve kıvam hissi,
• Fırçalama sonrası ferahlık,
• Dişlerde bıraktığı pürüzsüzlük hissi,
• Ürünün genel olarak hoş bulunması,
• Ürünün tekrar kullanılmaya değer görülmesi.

Lezzet ile ilişkinin zaman içinde değişmesi

Her iki diş macununda lezzet, birinci haftada yamitsuki ile anlamlı ilişki göstermiştir. İlişki ikinci haftada zayıflamış, üçüncü ve dördüncü haftalarda yeniden anlamlı hâle gelmiştir.

Yazarlar bu örüntüyü olası üç aşamayla açıklamaktadır:

1. Oluşum aşaması: İlk hafta yeni tada ilişkin değerlendirme hızla güncellenir.
2. Uyum aşaması: İkinci haftada ürün artık tamamen yeni değildir; puan değişimleri geçici olarak küçülebilir.
3. Kararlı tercih aşaması: Üçüncü ve dördüncü haftalarda lezzet ve yamitsuki daha yerleşik bir beğeni örüntüsü içinde yeniden birlikte hareket eder.

Bu aşamalar çalışmanın istatistiksel sonuçlarına dayalı yorumlardır. Araştırmada doğrudan öğrenme, alışma veya sinir sistemi mekanizması ölçülmemiştir.

Salt maruz kalma etkisi nasıl açıklanıyor?

Bir uyaranla tekrar tekrar karşılaşmak, uyaranın tanıdık hâle gelmesine ve bazı koşullarda daha olumlu değerlendirilmesine yol açabilir. Bu olgu mere exposure effect, yani salt maruz kalma etkisi olarak adlandırılmaktadır.

Tuzlu diş macunu ilk kullanımda alışılmış tatlı-naneli ürünlerden farklı gelebilir. Günlük iki kullanım sonucunda tadın beklenmedikliği azalabilir, kullanıcı ne hissedeceğini öğrenebilir ve ürünün genel deneyimi daha kabul edilebilir hâle gelebilir.

Yazarlar gıdalarda görülen “edinilmiş lezzetlilik” kavramını da tartışmaktadır. Başlangıçta alışılmadık bulunan kahve, fermente gıda veya belirgin kokulu bir ürün, tekrarlanan tüketimle beğenilebilir hâle gelebilir.

Diş macununun her gün kullanılması, böyle bir öğrenilmiş kabul süreci için düzenli ve sık tekrar sağlamaktadır. Bununla birlikte çalışma yamitsuki artışının doğrudan salt maruz kalma etkisinden kaynaklandığını deneysel olarak ayırmamıştır.

Rahatlık, memnuniyet ve diş eti sıkılığı neden güçlü ilişki göstermedi?

“Rahatlık ve memnuniyet” ile “diş eti sıkılığı” puanlarındaki haftalık değişimler yamitsuki ile sürekli ve belirgin ilişki göstermemiştir.

Yazarlar bunun temel nedenlerinden birinin bu değerlendirmelerdeki değişimlerin küçük olması olabileceğini belirtmiştir.

Rahatlık ve memnuniyet için medyan haftalık değişimler:

Diş eti sıkılığı için medyan haftalık değişimler:

Bu küçük haftalık değişimler, kısa süreli değerlendirme aralıklarının bu özellikleri yakalamak için yeterince duyarlı olmayabileceğini düşündürmektedir. Yazarlar daha uzun gözlem dönemleri veya klinik diş eti ölçütleriyle birlikte değerlendirme yapılmasını önermektedir.

Diş macunu formülasyonu açısından sonuç ne anlama geliyor?

Çalışmanın üretici ve ürün geliştirme açısından temel mesajı, tek bir duyusal özelliği güçlendirmenin yeterli olmayabileceğidir.

Örneğin yalnızca daha fazla sodyum klorür ekleyerek tuzluluğu yükseltmek:

• Ürünün daha fazla beğenileceğini,
• Daha fazla yeniden kullanılacağını,
• Daha yüksek yamitsuki oluşturacağını

garanti etmez.

Ürün geliştirmede daha bütüncül bir denge gerekebilir:

• Tuzluluk rahatsız edici düzeye ulaşmamalıdır.
• Acılık ve diğer yan tatlar dengelenmelidir.
• Nane ve serinlik hissi genel tada uyum sağlamalıdır.
• Ağız hissi kabul edilebilir olmalıdır.
• Fırçalama sonrası deneyim olumlu bulunmalıdır.
• Kullanıcı ürünü yeniden kullanmaya değer görmelidir.

Ancak araştırma belirli bir ideal sodyum klorür oranı, aroma formülü veya ticari ürün reçetesi belirlememiştir.

Ağız sağlığı davranışı açısından anlamı

Günlük ağız bakımı tek seferlik bir sağlık müdahalesi değildir. Etkili olabilmesi için kişinin ürünü her gün ve uzun süre kullanması gerekir. Bu nedenle kabul edilebilir tat ve olumlu ürün deneyimi, davranışın sürdürülmesini destekleyebilir.

Araştırmacılar yamitsuki hissinin devam eden kullanım için bir motivasyon durumu olabileceğini düşünmektedir. “Yeniden kullanırım” değerlendirmesiyle bulunan güçlü ilişkiler bu yorumu desteklemektedir.

Bununla birlikte çalışmada:

• Katılımcıların fırçalamayı gerçekten ne ölçüde sürdürdüğü elektronik olarak izlenmemiştir.
• Dört haftadan sonraki ürün kullanımı takip edilmemiştir.
• Satın alma davranışı ölçülmemiştir.
• Plak indeksi, gingival kanama veya periodontal cep gibi klinik sonuçlar değerlendirilmemiştir.

Dolayısıyla yamitsuki puanındaki artışın gerçek uzun dönemli ağız bakımı uyumunu veya periodontal sağlığı iyileştirdiği henüz gösterilmemiştir.

Çalışmanın güçlü yönleri

• Diş macunu değerlendirmesini tek zamanlı anket yerine dört haftalık gerçek kullanımla incelemesi,
• Aynı katılımcının iki farklı formülasyonu kullanmasını sağlaması,
• Ambalajları aynı ve içerik bilgisinden arındırılmış biçimde sunması,
• Fırçalama süresi, macun miktarı, fırçalama yöntemi ve durulama miktarını standartlaştırması,
• Sabah-akşam sırasını iki gruba bölerek sıra etkisini azaltmaya çalışması,
• 17 farklı duyusal ve duygusal özelliği birlikte değerlendirmesi,
• Başlangıç puanı farklılıklarını değişim puanlarıyla kontrol etmeye çalışması,
• Normal dağılmayan veriler için parametrik olmayan testler kullanması,
• Çoklu korelasyonlarda Bonferroni düzeltmesi uygulaması,
• Yamitsuki oluşumunun zamanını başlangıca göre ve haftadan haftaya ayrı ayrı incelemesi,
• Sodyum klorür varlığı ile algılanan tuzluluğu birbirinden ayıran bir kontrol formülasyonu kullanması.

Çalışmanın sınırlılıkları

• Çalışma hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir preprinttir.
• Örneklem yalnızca 50 sağlıklı, 40–59 yaşındaki yetişkinden oluşmaktadır.
• Katılımcılar katılım sırasına göre gruplandırılmış, tam rastgeleleştirme yapılmamıştır.
• Sabah ve akşam değerlendirmelerinin aynı VAS çizgisi üzerinde kaydedilmesi çıpalama etkisi oluşturmuş olabilir.
• Yamitsuki için standart tanım verilmemiştir; katılımcılar kavramı farklı yorumlamış olabilir.
• NaCl− formülasyonu sodyum içeren başka bileşenler nedeniyle tamamen tuzsuz değildir.
• Eklenmiş sodyum klorürün bağımsız etkisi kesin olarak ayrıştırılamamıştır.
• Çalışma sırasında güçlü tatlı yiyeceklerden kaçınılması istenmiş, ancak günlük tuz tüketimi standartlaştırılmamıştır.
• Katılımcıların normal tuz tüketimi ve tuzlu tat tercihleri ayrıntılı olarak değerlendirilmemiştir.
• Gerçek fırçalama uyumu sensör, günlük veya ürün tartımıyla doğrulanmamıştır.
• Binom testleri değişimin büyüklüğünden çok artış ve azalış gösteren kişi sayılarına odaklanmıştır.
• Çalışma yalnızca dört hafta sürmüştür.
• Daha uzun sürede sıkılma, ürünü bırakma veya değerlendirmede yeni değişimler olup olmayacağı bilinmemektedir.
• Klinik periodontal ölçümler yapılmamıştır.
• Yamitsuki puanının gerçek ürün satın alma veya uzun dönemli kullanım davranışını öngörüp öngörmediği gösterilmemiştir.
• Araştırma sözleşmeli olarak ilgili ağız bakım ürünleri şirketi tarafından finanse edilmiştir.

Çalışma ne söylüyor, ne söylemiyor?

Geçmiş, bugün ve gelecek açısından önemi

Geçmiş açısından diş macunu tercih araştırmaları çoğunlukla tüketicinin tek bir zamanda bildirdiği marka, renk, tat veya koku tercihine dayanmıştır. Ürünün haftalar boyunca gerçek kullanımından sonra değerlendirmenin nasıl değiştiği sınırlı biçimde incelenmiştir.

Bugün açısından bu çalışma, ağız bakım ürünlerinin tüketici tarafından değerlendirilmesinin sabit değil, zamana bağlı bir süreç olabileceğini göstermektedir. İlk günkü değerlendirme, bir hafta sonraki yerleşik ürün deneyimini tam olarak temsil etmeyebilir.

Gelecek açısından ilk haftada günlük veya daha sık değerlendirmeler yapılması, yamitsuki oluşumunun tam olarak hangi gün başladığını gösterebilir. Daha uzun çalışmalar ise beğeninin devam edip etmediğini, zamanla sıkılma oluşup oluşmadığını veya ürün kullanımının bırakılıp bırakılmadığını inceleyebilir.

Gelecekte cevaplanması gereken başlıca sorular şunlardır:

• Yamitsuki gelişimi ilk haftanın hangi gününde başlar?
• Bu değerlendirme üç, altı veya on iki ay boyunca korunur mu?
• Yüksek yamitsuki puanı gerçek fırçalama uyumunu artırır mı?
• Normal tuz tüketimi yüksek kişiler farklı tepki verir mi?
• Genç yetişkinler ve yaşlılar aynı ürünü benzer biçimde değerlendirir mi?
• Algılanan tat ile klinik ağız sağlığı sonuçları arasında ilişki var mıdır?
• Yamitsuki için kültürler arası geçerli ve standart bir ölçüm aracı geliştirilebilir mi?
• Ürünün tadı, ağız hissi ve klinik etkin maddeleri arasında en uygun denge nasıl kurulabilir?

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımının teknik özeti

Yamitsuki değişiminin zaman çizgisi

Haftadan haftaya değişim

NaCl+ ve NaCl− doğrudan karşılaştırması

Bu analizde her iki üründe azalış gösterenler, birinde değişim olmayıp diğerinde azalış gösterenler ve ilgili karşılaştırma için artış odağına girmeyen bazı katılımcılar dışlanmıştır. Bu nedenle tablodaki iki sayı her satırda 50’ye ulaşmamaktadır.

Sonuçların teknik özeti

• Yamitsuki oluşumu her iki formülasyonda temel olarak ilk hafta içinde gerçekleşmiştir.
• Birinci haftadan sonra ortak yönlü ek artış istatistiksel olarak gösterilmemiştir.
• Eklenmiş sodyum klorür varlığı iki ürün arasındaki farkı anlamlı hâle getirmemiştir.
• Algılanan tuzluluk, yamitsuki değişiminin doğrudan belirleyicisi değildir.
• Lezzet, genel beğeni ve yeniden kullanma isteği en tutarlı ilişkileri göstermiştir.
• Şiddet temelli duyusal özelliklerle ilişkiler oldukça sınırlı kalmıştır.
• Çalışma, yamitsuki değerlendirmesini olumlu duygusal kabul ve devam etme niyetiyle ilişkilendirmektedir.

Şekillerin bilimsel anlamı

Şekil 1, çalışmada kullanılan iki sade ambalajlı deneysel diş macununu, fırçaya uygulanan yaklaşık 1 gramlık macunu ve altı bölgeli standart fırçalama sırasını göstermektedir. Görsel, duyusal değerlendirmedeki farklılıkların serbest fırçalama davranışından kaynaklanmasını azaltmak için uygulamanın ne ölçüde standartlaştırıldığını ortaya koymaktadır.

Şekilde her üst ve alt çene bölgesi için 30 saniyelik fırçalama gösterilmiş, toplam sürenin 3 dakika olduğu belirtilmiştir. Son aşamada 10 mL çizgisi bulunan küçük bir kap, durulama suyu miktarının da standartlaştırıldığını göstermektedir.

Şekil 2, 17 değerlendirme maddesinin yer aldığı görsel analog ölçeği göstermektedir. Duyusal şiddet maddelerinde çizginin bir ucu “hiç yok”, diğer ucu “hayal edilebilecek en güçlü yoğunluk”; beğeni maddelerinde ise “hiç beğenmiyorum” ile “çok beğeniyorum” arasında düzenlenmiştir.

Yamitsuki için ölçeğin sol ucu “hiç yamitsuki değil”, sağ ucu “son derece yamitsuki” biçimindedir. Kavramın orta noktası “ne biri ne diğeri” anlamına gelen tarafsız değerlendirmeyi temsil etmektedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Bu içerik, Aya Inoue, Mutsumi Takagiwa ve Tazuko K. Goto tarafından hazırlanan “Changes in Sensory and Affective Responses Associated with the Development of Yamitsuki During Repeated Use of a Salty Toothpaste in Middle-Aged Adults” başlıklı çalışmaya dayanmaktadır.

Yazarlar Tokyo Dental College Ağız, Diş ve Çene Radyolojisi Bölümü, Tokyo Dental College Matematik Laboratuvarı ve Hong Kong Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesiyle ilişkilidir.

Çalışma, 50 sağlıklı orta yaşlı yetişkinin iki deneysel diş macununu dört hafta kullandığı insan katılımcılı, ileriye dönük, körlenmiş ve tekrarlı ölçümlü duyusal/duygusal değerlendirme araştırması niteliğinde bir preprinttir.

Belgede açıkça “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadesi bulunmaktadır. Dolayısıyla çalışma hakem değerlendirmesinden geçmemiştir. PDF’de doğrulanabilir nihai dergi kabulü veya çalışmanın kendisine ait DOI bilgisi bulunmamaktadır.

Araştırma Tokyo Dental College Kurumsal Etik Kurulu tarafından 1080 numaralı onayla kabul edilmiştir. Katılımcılardan yazılı bilgilendirilmiş onam alınmış ve araştırmanın yerel mevzuat ile kurumsal gerekliliklere uygun yürütüldüğü belirtilmiştir.

Çalışma 2024 Tokyo Dental College Graduate Well-Being Project desteğiyle ve Daiichi Sankyo Healthcare Co., Ltd. ile yapılan sözleşmeli araştırma kapsamında finanse edilmiştir. Yazarlar şirket finansmanının araştırma tasarımını, veri toplamayı, analizi veya yorumlamayı etkilemediğini beyan etmiştir.

Bu çalışma klinik periodontal tedavi denemesi değildir. Diş eti kanaması, plak indeksi, periodontal cep, diş kaybı veya sistemik sağlık sonucu ölçülmemiştir. Bu nedenle incelenen diş macunlarının periodontal hastalığı önlediği veya klinik ağız sağlığını iyileştirdiği sonucu bu araştırmadan çıkarılamaz.

Yamitsuki, çalışmada katılımcıların kendi yorumlarına bırakılmış öznel bir kavramdır. Psikiyatrik bağımlılık, kompulsif davranış veya madde bağımlılığı ölçütleri değerlendirilmemiştir.

NaCl− formülasyonunda eklenmiş sodyum klorür bulunmamakla birlikte sodyum bikarbonat ve diğer sodyum içeren maddeler bulunduğundan bu ürün tamamen tuzsuz bir kontrol değildir. Bu durum eklenmiş NaCl’nin bağımsız etkisi hakkındaki çıkarımı sınırlandırmaktadır.

Araştırmanın temel sonucu, tekrarlanan kullanım sırasında yamitsuki değerlendirmesinin ilk hafta içinde arttığı ve lezzet, genel tercih ile yeniden kullanma isteği gibi olumlu değerlendirmelerle ilişkili olduğudur. Çalışma, bu değerlendirmenin gerçek uzun dönemli ağız bakım uyumu veya klinik sağlık sonuçları üzerindeki etkisini göstermemiştir.

Bu içerik yalnızca yüklenen PDF’deki araştırma tasarımı, katılımcı bilgileri, formülasyon açıklamaları, görsel ölçekler, istatistiksel sonuçlar, tablolar ve yazarların yorumları temel alınarak hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan tedavi etkinliği, bağımlılık, satın alma davranışı veya kesin uzun dönemli sağlık yararı iddiası eklenmemiştir.