Səriştə əsaslı kurikulum, bu tədqiqat kontekstində tələbənin yalnız nəzəri bilik əldə etməsini deyil; bilik, bacarıq, münasibət, problem həlli, yaradıcılıq, innovasiya və tətbiqetmə qabiliyyətini real və ya reallığa yaxın öyrənmə vəziyyətlərində inteqrasiya etməsini hədəfləyən təhsil yanaşmasıdır. Tədqiqat Nikaraquadakı Universidad Nacional Autónoma de Nicaragua, Managua-nın Centro Universitario Regional de Estelí bölməsində bu kurikulum yanaşmasının sahibkarlıq təhsilinə necə əks olunduğunu rəhbər, kafedra rəhbərləri, müəllimlər və tələbələrin təcrübə və qavrayışları üzərindən araşdırmışdır. Tədqiqat özünü keyfiyyət, təsviri və retrospektiv kimi müəyyən edir; dərin müsahibə, fokus qrup, yarı-strukturlaşdırılmış tələbə sorğusu, məzmun təhlili, SPSS 20 ilə təsviri təhlil və iştirakçı-mənbə-texnika üçbucaqlamasını birlikdə istifadə edir. Nəticələr sahibkarlığın inteqrativ kurikulum komponentləri, tətbiqi layihələr, tədqiqat və innovasiya fəaliyyəti, tələbə yarmarkaları, müsabiqələr, komanda işi və müxtəlif tədris üsulları ilə təhsil prosesinə bağlandığını göstərir. Lakin tədqiqat eksperimental deyil və səriştə əsaslı kurikulumun sahibkarlığa səbəb olduğunu sübut etmir.

Mənbə 72 ştatlı müəllimin hamısının seçməyə daxil edildiyini; tələbə populyasiyasının 4.151, tələbə seçməsinin isə 371 olduğunu bildirir. Tələbələrin %72-si universitetin sahibkarlığı dəstəkləyən institusional strategiyalarını mənalı və faydalı hesab edir; %66,3-ü universitetin insan resurslarını, maliyyə imkanlarını, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarını və fiziki məkanları sahibkarlığı dəstəkləmək üçün kifayət qədər təmin etdiyini düşünür. Bununla yanaşı, mənbə maliyyələşdirmə imkanlarının təşəbbüslərin davamlılığı baxımından əsas məhdudiyyətlərdən biri olduğunu da bildirir.

Tədris-öyrənmə metodologiyasının sahibkarlıq qabiliyyətini inkişaf etdirməkdə effektivliyinə dair Figure 1-də tələbələrin %31,71-i metodu “effektiv”, %40,65-i isə “tamamilə effektiv” qiymətləndirmişdir; mənbə mətni bu iki qrupu təxminən %72,3 müsbət qiymətləndirmə kimi ümumiləşdirir. Figure 2-də tələbələrin %63,24-ü məzuniyyətdən sonra öz peşə sahəsində özünü sahibkar kimi görə biləcəyini bildirərkən, %32,97 “bəlkə”, %3,78 isə “xeyr” cavabını vermişdir. Figure 3-də tələbələrin %34,42-si mədəni kimlik və sosial-iqtisadi kontekstin sahibkarlıq təhsilində nəzərə alındığını, %38,48-i isə həmişə nəzərə alındığını bildirmişdir.

Tədqiqatın nəticələri CUR-Estelí-də sahibkarlıq təhsilinin yalnız ayrıca bir fənn kimi deyil; tədqiqat, innovasiya, cəmiyyətlə əlaqə, inteqrativ layihələr və tətbiqi öyrənmə vasitəsilə müxtəlif proqramlara yayılan bir təhsil yanaşması kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir. Bununla belə, nəticələrin birbaşa başqa universitetlərə, ölkələrə və ya bütün universitet tələbələrinə ümumiləşdirilməsi üçün müxtəlif institusional və sosial-iqtisadi kontekstlərdə ayrıca doğrulama tələb olunur.

Ətraflı İzah

Tədqiqatın əsas problemi

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi universitet təhsilində sahibkarlığın yalnız müəssisə qurmaq haqqında biliklə məhdudlaşdırılmaması və tələbələrin yaradıcılıq, problem həlli, innovasiya inkişaf etdirmə, liderlik, komanda işi və öz peşə sahələrində təşəbbüs yarada bilmə qabiliyyətlərinin təhsil prosesinə necə yerləşdirilə biləcəyinin anlaşılmasıdır.

Nikaraqua təhsil sistemi çərçivəsində Programa Educativo Nacional para Aprender, Emprender, Prosperar (PAEP), tələbələrdə koqnitiv səriştələri və sahibkarlıq bacarıqlarını inkişaf etdirməyi hədəfləyən təhsil proqramı kimi nəzərdən keçirilir. Mənbə 2016-dan etibarən bu proqramın təhsil siyasəti daxilində inkişaf etdirildiyini; 2017-dən sonra isə milli təhsil sistemində ənənəvi modeldən səriştələrin inkişafına fokuslanan təhsil yanaşmasına keçidin gücləndiyini bildirir.

UNAN-Managua bu yanaşmanı öz tədris proqramlarına, tədqiqat, innovasiya, sahibkarlıq və cəmiyyətlə əlaqə fəaliyyətlərinə inteqrasiya edir. Tədqiqat bu institusional quruluşun CUR-Estelí-də real təcrübələrdə necə qarşılıq tapdığını anlamağa çalışır.

Səriştə Əsaslı Kurikulum Bu Tədqiqatda Sahibkarlıqla Necə Əlaqələndirilir?

Səriştə əsaslı kurikulum bu tədqiqatda tələbələrin müxtəlif fənlərdə əldə etdikləri bilik, bacarıq və münasibətləri inteqrativ layihələr, tədqiqat, innovasiya, tətbiqi iş və sosial kontekstlə əlaqələndirərək konkret sahibkarlıq ideyalarına çevirməsini təmin edən təhsil çərçivəsi kimi nəzərdən keçirilir; mənbə bu əlaqənin xüsusilə “eje integrador”, yəni inteqrativ ox vasitəsilə görünən hala gəldiyini bildirir.

İnteqrativ ox nə işə yarayır?

Mənbədə eje integrador adlandırılan inteqrativ ox, müxtəlif fənlərdə əldə olunan konseptual və tətbiqi biliklərin eyni tələbə layihəsində bir araya gətirildiyi kurikulum mexanizmidir.

Bu ox:

• tədrisi,
• tədqiqatı,
• universitet-cəmiyyət əlaqəsini,
• innovasiyanı,
• sahibkarlığı,
• insani/humanist təhsili

bir-birindən müstəqil sahələr kimi deyil, tələbənin tətbiqi öyrənməsi daxilində qarşılıqlı əlaqəli sahələr kimi ele alır.

Mənbə inteqrativ oxda tələbələrin semestr və ya akademik il boyunca öyrəndikləri bilikləri bir məhsula, layihəyə və ya sahibkarlıq ideyasına çevirdiyini; bu prosesdə təhlil, refleksiya və təcrübə paylaşımının peşəkar səriştələri dəstəklədiyini bildirir.

Təcrübəvi öyrənmə nəzəriyyəsi ilə əlaqə

Tədqiqatın nəzəri əsaslarından biri Kolb və Kolb-un təcrübəvi öyrənmə yanaşmasıdır. Bu yanaşmada öyrənmə yalnız biliyi dinləmək və ya əzbərləmək kimi görülmür; birbaşa təcrübə, təcrübə üzərində düşünmə, konseptuallaşdırma və biliyi yeni vəziyyətlərdə istifadə etmə prosesləri əhəmiyyətlidir.

Mənbə sahibkarlıq layihələri, innovasiya fəaliyyəti, cəmiyyətlə əlaqə işləri və tələbə müsabiqələrinin bu təcrübəvi öyrənmə anlayışı ilə uyğun olduğunu müzakirə edir. Lakin tədqiqat Kolb modelinin təsirini ayrıca eksperimental qruplarla sınamamışdır; nəzəriyyə tədqiqat nəticələrini şərh etmək üçün istifadə olunan çərçivədir.

Tədqiqatın məqsədləri

Ümumi məqsəd PAEP təcrübələrini səriştə əsaslı kurikulum kontekstində CUR-Estelí müəllimləri və tələbələrinin fikirləri əsasında təhlil etməkdir.

Mənbə üç əsas məqsəd istiqamətini göstərir:

• proqramın tətbiqində istifadə olunan strategiyaları müəyyənləşdirmək,
• sahibkarlıqla əlaqəli öyrənmə təcrübələrini izah etmək,
• səriştə əsaslı kurikulumun tələbələrin sahibkarlıq bacarıqları, innovasiya və sosial bağlılıq baxımından necə qiymətləndirildiyini araşdırmaq.

Tədqiqat harada aparılıb?

Tədqiqat Nikaraquanın şimalında yerləşən Universidad Nacional Autónoma de Nicaragua, Managua nəzdindəki Centro Universitario Regional de Estelí-də, yəni UNAN-Managua/CUR-Estelí-də aparılmışdır.

Tədqiqat dizaynı

Mənbə tədqiqatı:

• keyfiyyət,
• təsviri,
• retrospektiv

kimi təsnif edir.

Keyfiyyət yanaşması burada iştirakçıların təhsil prosesini necə yaşadığını, necə şərh etdiyini və sahibkarlıq təhsilinə hansı mənaları verdiyini anlamağa yönəlib.

Təsviri dizayn mövcud tətbiqlərin və iştirakçı qavrayışlarının xüsusiyyətlərini ortaya qoymağı hədəfləyir.

Retrospektiv xüsusiyyət artıq baş vermiş təhsil təcrübələrinin geriyə dönük şəkildə araşdırılmasını ifadə edir.

Mənbə xüsusilə bu dizaynın səbəb-nəticə əlaqəsi qurmağı hədəfləmədiyini bildirir.

Seçmə və iştirakçılar

Tələbə seçmə meyarları:

• aktiv tələbə olmaq,
• tədris proqramının səriştə yanaşmasına əsaslanması,
• müxtəlif akademik səviyyələrdən tələbə olmaq.

Mənbə ştatlı müəllimlərin %58-nin qadın olduğunu bildirir. Tələbə seçməsində qadın nisbətini isə %6 kimi hesabat verir. Mənbədə tələbə cinsiyyət nisbəti üçün başqa düzəldici dəyər olmadığından %6 dəyəri olduğu kimi qorunmuşdur.

Hansı məlumat toplama üsullarından istifadə edilib?

Müsahibələr necə aparıldı?

Dərin müsahibələr CUR-Estelí rəhbəri və kafedra rəhbərləri ilə fərdi şəkildə aparılmışdır. Müsahibə bələdçisi səriştə əsaslı kurikulumun tətbiqi və sahibkarlığa töhfəsi barədə iştirakçıların təcrübələrini ətraflılaşdırmağa yönəlmiş sualları ehtiva etmişdir.

Fokus qrup necə aparıldı?

Fokus qruplar müəllimlərlə keçirilmiş və səriştə əsaslı kurikulumun sahibkarlığa töhfəsinə dair ümumi təcrübə və qiymətləndirmələr müzakirə edilmişdir.

Fokus qrupa qatılan müəllimlərin sahələri arasında:

• Təhsil, İncəsənət və Humanitar Elmlər,
• İqtisadi və İnzibati Elmlər,
• Fundamental Elmlər və Texnologiya

yer alır.

Seanslar qeydə alınmış, iştirakçı ifadələri ayrıca qeyd edilmiş və mənbə fikirlərin məxfiliyini və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan müzakirə mühitini qorumağı hədəflədiyini bildirmişdir.

Tələbə sorğusu necə tətbiq edildi?

Sorğu Google Forms vasitəsilə paylanmışdır. Forma həm açıq, həm qapalı suallar daxil edilmiş və tələbələrin:

• sahibkarlıq təşəbbüslərində iştirak təcrübəsini,
• kurikulum daxilində sahibkarlığın inteqrasiyasını,
• tətbiqlərin əhəmiyyətini və tətbiq oluna bilməsini,
• öyrənmə prosesində əldə etdiklərini düşündükləri səriştələri

qiymətləndirməyə yönəlmişdir.

Məlumat toplama alətləri necə doğrulandı?

Müsahibə, fokus qrup və sorğu alətləri ekspert rəyi ilə doğrulanmışdır. Mənbə ekspert qiymətləndirməsində üç meyar göstərir:

• məzmun etibarlılığı,
• ifadələrin aydınlığı,
• sualların istiqamətləndirici/qərəzli qurulub-qurulmaması.

Ekspert qiymətləndirməsindən sonra alətlər nəzərdən keçirilmiş və düzəliş edilmişdir.

Məzmun Təhlili və Üçbucaqlama Bu Tədqiqatda Nə İşə Yarayır?

Məzmun təhlili müsahibə və fokus qrup qeydlərindən əldə edilən mətnləri müəyyən anlayış və mövzular üzrə sistemli şəkildə təşkil edib şərh etmək üçün istifadə edilmiş; üçbucaqlama isə rəhbər, kafedra rəhbəri, müəllim və tələbə kimi müxtəlif iştirakçıların, həmçinin müsahibə, fokus qrup, sorğu və sənəd kimi müxtəlif məlumat mənbələrindən gələn məlumatların birlikdə qiymətləndirilməsi ilə tədqiqat mövzusunun yalnız bir məlumat mənbəyindən asılı qalmadan şərh edilməsini təmin etmişdir.

Məzmun təhlilinin üç səviyyəsi

Mənbə üç təhlil səviyyəsini göstərir:

1. Təsvir: Əldə olunan məlumatların nə dediyinin təşkil edilməsi.
2. Çarpaz təhlil: Müxtəlif texnikalar və məlumat mənbələri arasında ortaq və fərqli cəhətlərin müqayisəsi.
3. Şərh: Əldə olunan nəticələrin tədqiqat konteksti daxilində mənalandırılması.

İstifadə olunan təhlil kodları

Mənbədəki kodlaşdırma başlıqları:

• sahibkarlığın təşviqi,
• məkan şəraiti,
• öyrənmə mühiti,
• tədris strategiyaları,
• sahibkar vizyonu,
• çətinliklər və perspektivlər.

Məlumatların təşkilində iki girişli matrislərdən istifadə edilmişdir.

Sorğu nəticələri necə təhlil edildi?

Sorğu nəticələri SPSS version 20 ilə təsviri şəkildə işlənmişdir. Mənbə inferential hypothesis test, p-dəyəri, etibar intervalı və ya effekt ölçüsü bildirmir.

İnstitusional strategiyalar

Müəllimlər və kafedra rəhbərləri sahibkarlığın müxtəlif proqramlarda üfüqi mövzu kimi və xüsusilə inteqrativ ox vasitəsilə nəzərdən keçirildiyini bildirmişlər.

Mənbədə sahibkarlıq təhsili aşağıdakı tətbiqlərlə əlaqələndirilir:

• inteqrativ layihələr,
• müəllim məsləhətçiliyi,
• komanda işi,
• çoxşaxəli komandalar,
• sahibkarlıq yarmarkaları,
• müsabiqələr,
• elmi inkişaf tədbirləri,
• tədqiqat və innovasiya fəaliyyəti.

Tələbələrin %72-si bu cür institusional strategiyaları öyrənmək, təcrübə paylaşmaq və müsbət öyrənmə mühiti yaratmaq üçün əhəmiyyətli hesab etmişdir.

Mənbədə verilən mükafatlı sahibkarlıq nümunələri

El Doradito, düyü, plantain/banan, amarant və ədviyyat kimi yerli xammalları emal edərək funksional unlar və örtük qarışıqları istehsalına yönəlmiş aqrar-sənaye təşəbbüsüdür. Mənbə bu təşəbbüsün Eva Challenge-ın IV. buraxılışında birinci yer qazandığını bildirir.

GEXA Proteína Deportiva, bitki mənşəli xammalları daha yüksək əlavə dəyərli idman/qidalanma məhsuluna çevirməyi hədəfləyən tələbə təşəbbüsüdür. Mənbə layihənin Emprende+Allá 2025 Milli Biznes Sürətləndirmə Müsabiqəsinin “Transformación Creativa” kateqoriyasında birinci yer qazandığını bildirir.

Birinci kursdan başlayan sahibkarlıq yanaşması

Mənbə UNAN-Managua-nın 2021-dən etibarən “Introducción a los Desempeños Ciudadanos y Profesionales” oxundan birinci kurs tələbələrinin peşə profillərini, bacarıqlarını və qabiliyyətlərini tanımalarını dəstəkləmək üçün istifadə etdiyini bildirir.

Bu quruluşda xüsusilə məntiqi düşünmə, yaradıcılıq, innovasiya, problem həlli və informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından istifadə vurğulanır.

İnstitusional imkanlar tələbələr tərəfindən necə qiymətləndirildi?

Mənbədə sadalanan infrastruktur və resurslar arasında:

• aqrar-sənaye laboratoriyası,
• təbiət elmləri və təbii resurslar laboratoriyası,
• bərpa olunan enerji laboratoriyası,
• dörd kompüter laboratoriyası,
• aqrometeorologiya stansiyası,
• kənd təsərrüfatı təcrübə sahələri,
• günəş enerjisi/prototip sahəsi,
• auditoriya,
• mədəniyyət və idman binası,
• yarmarka sahələri,
• kitabxana,
• biblioqrafik məlumat bazaları,
• sinif otaqları,
• yaşıl sahələr

yer alır.

Buna baxmayaraq rəhbərlik və müəllimlər təşəbbüslərin maliyyələşdirilməsi üçün iqtisadi resursların məhdud olduğunu bildirmişlər. Mənbə buna görə davamlı sahibkarlıq layihələri üçün maliyyələşdirmə strategiyalarının gücləndirilməsini əhəmiyyətli hesab edir.

Tələbələrin hazırladığı layihə nümunələri

Müəllimlərin qeyd etdiyi sahibkarlıq və innovasiya nümunələri arasında:

• rozmarin, evkalipt və kokos yağı olan məlhəm,
• işlənmiş yemək yağından sabun istehsalı,
• təbii xammallardan broyler yemi/konsentratı,
• şprislər və ətraf mühit materiallarından hazırlanmış “Mano hidráulica” hidravlik əl prototipi,
• pomidor və digər tərəvəzlərdən sofrito,
• kakao törəməsi Cocagua,
• lobya ununa əsaslanan Quick Been,
• kokos unu və vegan pendirlə əlaqəli Nancoco,
• meyvə və qaymaqdan ibarət Rellenitas adlı əl işi dondurma,
• marakuya əsaslı Zeltrix,
• C vitamini ilə zənginləşdirilmiş çuğundur qəlyanaltıları və manqo qəlyanaltıları,
• qida qalıqları və ot yarpaqlarından ev kompostu,
• təbii komponentlərdən, asan yuyulan tempera/boya

yer alır.

Mənbə bu layihələrin universitetdaxili yarmarkalarda təqdim edildiyini, tələbələrin təşəbbüslərini və öyrənmə təcrübələrini paylaşdığını və bəzi məhsulları sata bildiyini bildirir.

Tədris-öyrənmə üsulları

Müəllimlərin istifadə etdiklərini bildirdiyi üsullar:

• kontekstin öyrənilməsi,
• layihə əsaslı öyrənmə,
• diaqnostik tədqiqatlar,
• problem əsaslı öyrənmə,
• tədqiqat əsaslı öyrənmə,
• təhlil və refleksiya prosesləri,
• xüsusilə sahibkarlıq və innovasiya layihələrində Design Thinking.

Mənbə Figure 1: Tədris-öyrənmə metodologiyasının effektivliyi

Tələbələrin sahibkar vizyonu

Mənbə Figure 2 tələbələrin məzuniyyətdən sonra öz peşə sahələrində özlərini sahibkar kimi görüb-görmədiklərini göstərir.

Mənbə bu sahibkar vizyonunu liderlik, yaradıcılıq, proaktivlik, ünsiyyət, komanda işi və dəyişikliyə açıqlıq kimi inkişaf etdirilməsi lazım olan tələbə xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirir.

Bununla belə, tələbələrin gələcəkdə özlərini sahibkar kimi görməsi faktiki müəssisə qurma nisbəti deyil. Tədqiqat tələbələri məzuniyyətdən sonra izləməmiş və müəssisə qurulması, müəssisənin yaşama müddəti və ya gəlir kimi nəticələri ölçməmişdir.

Mədəni kimlik və sosial-iqtisadi kontekst

Tədqiqat sahibkarlığın yalnız iqtisadi fəaliyyət olmadığını; tələbənin yaşadığı sosial və mədəni kontekstin də sahibkarlıq ideyasının formalaşmasında nəzərə alınmalı olduğunu müzakirə edir.

Sahibkarlıq təhsilində altı əsas çətinlik və gələcək istiqaməti

Rəhbərliyin, kafedra rəhbərlərinin, müəllimlərin və tələbələrin fikirlərindən çıxarılan altı əsas sahə bunlardır:

1. Sahibkarlıq ideyalarının gücləndirilməsi: Tələbə ideyalarının layihə mərhələsindən həyata keçirilə bilən təşəbbüslərə daşınması.
2. Təbliğat və görünürlük: Universitet daxilində yaradılan işlərin xarici mühitdə daha güclü şəkildə tanıdılması.
3. Rəsmiləşdirmə, qeydiyyat və patentlər: Təşəbbüslərin hüquqi və əqli mülkiyyət aspektlərinin inkişaf etdirilməsi.
4. Universitetin mövcud potensialı: İnfrastruktur, avadanlıq və iş sahələrinin inkişaf etdirilməsi.
5. Müəllim hazırlığı: Tədqiqat, innovasiya və sahibkarlıq mövzularında davamlı peşəkar inkişaf.
6. Kurikulumun inkişafı: Sahibkarlıq fəaliyyətlərinə akademik kredit verilməsi, seçmə sahibkarlıq fənlərinin əlavə olunması və biznes imkanlarının müəyyənləşdirilməsi, biznes planı, marketinq, əsas maliyyə və resursların idarə olunması mövzularının müxtəlif proqramlara əlavə edilməsi.

Nəticə bölməsində bunlara əlavə olaraq biznes idarəçiliyi, maliyyə idarəçiliyi, rəqəmsal marketinq, təşkilati texnikalar, müştəri xidmətləri və hüquqi rəsmiləşdirmə sahələrində davamlı təhsilin əhəmiyyəti vurğulanır.

Bu Tədqiqat Səriştə Əsaslı Kurikulumun Sahibkarlığa Səbəb Olduğunu Sübut Edirmi?

Xeyr. Tədqiqat keyfiyyət, təsviri və retrospektiv dizayna malikdir; eksperimental nəzarət qrupu, təsadüfi təyinat, müdaxilədən əvvəl-sonra müqayisə və ya səbəb-nəticə təsir modeli istifadə edilməmişdir. Nəticələr CUR-Estelí-də iştirakçıların təcrübələrini və tələbə sorğusundakı təsviri qavrayışları göstərir, səriştə əsaslı kurikulumun sahibkarlığa təkbaşına səbəb olduğunu sübut etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Metodun texniki xülasəsi

Əsas kəmiyyət təsviri nəticələri

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• CUR-Estelí-də sahibkarlıq səriştə əsaslı kurikulumun müxtəlif komponentləri daxilində nəzərdən keçirilir.
• İnteqrativ ox sahibkarlıq, tədqiqat, innovasiya və tətbiqi öyrənməni bir-birinə bağlayan əsas kurikulum mexanizmlərindən biridir.
• Tələbələrin əksəriyyəti institusional sahibkarlıq strategiyalarını müsbət qiymətləndirir.
• Tələbələrin əksəriyyəti istifadə olunan tədris-öyrənmə metodologiyasının sahibkarlıq qabiliyyətlərinin inkişafında effektiv olduğunu düşünür.
• Tələbələrin %63,24-ü öz peşə sahəsində gələcəkdə özünü sahibkar kimi görə biləcəyini bildirib.
• Tələbələrin %72,9-u mədəni kimlik və sosial-iqtisadi xüsusiyyətlərin sahibkarlıq təhsilində nəzərə alındığını düşünür.
• Müəllimlər layihə əsaslı öyrənmə, problem əsaslı öyrənmə, tədqiqat əsaslı öyrənmə və Design Thinking kimi tətbiqlərdən istifadə etdiklərini bildiriblər.
• Maliyyələşdirmə, təşəbbüslərin davamlılığı və institusional potensial mənbə tərəfindən mühüm inkişaf sahələri kimi göstərilib.
• Təşəbbüslərin rəsmiləşdirilməsi, qeydiyyat/patent, təbliğat, müəllim hazırlığı və kurikulumun biznes-maliyyə-marketinq ölçülərinin gücləndirilməsi gələcək prioritetlər arasındadır.

Tədqiqatın birbaşa dəstəkləmədiyi nəticələr

• Səriştə əsaslı kurikulumun sahibkarlığa səbəb olduğu sübut edilməmişdir.
• Tələbələrin %63,24-ünün gələcəkdə həqiqətən müəssisə quracağı göstərilməmişdir.
• Tələbə təşəbbüslərinin uzunmüddətli yaşama nisbəti ölçülməmişdir.
• Təşəbbüslərin gəlir, məşğulluq, mənfəətlilik və ya regional iqtisadiyyata təsiri ölçülməmişdir.
• CUR-Estelí nəticələrinin bütün Nikaraqua universitetlərinə avtomatik ümumiləşdirilə biləcəyi göstərilməmişdir.
• Başqa ölkələrdə eyni kurikulum strukturunun eyni nəticələri yaradacağı sınaqdan keçirilməmişdir.
• Müəyyən bir tədris metodunun digərlərindən üstün olduğunu göstərən nəzarətli müqayisə aparılmamışdır.
• Design Thinking-in təkbaşına sahibkarlıq bacarıqlarını artırdığı eksperimental olaraq sınaqdan keçirilməmişdir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Çoxsaylı məlumat mənbəyi: Rəhbər, kafedra rəhbərləri, müəllimlər və tələbələrin fikirləri eyni tədqiqat daxilində qiymətləndirilmişdir.

Çoxsaylı məlumat toplama texnikası: Müsahibə, fokus qrup və sorğunun birlikdə istifadə edilməsi təhsil təcrübəsinin müxtəlif tərəflərinin görünməsini təmin etmişdir.

Üçbucaqlama: İştirakçılar, mənbələr və texnikalar arasında müqayisə bir fikrə və ya bir ölçmə alətinə asılılığı azaltmağı hədəfləmişdir.

Tətbiq nümunələri: Tədqiqat sahibkarlıq təhsilini yalnız mücərrəd tələbə qavrayışı ilə izah etməmiş; tələbə layihələri, yarmarkalar, müsabiqələr və mükafatlı təşəbbüslərdən nümunələr vermişdir.

Mədəni kontekst: Tələbələrin mədəni kimlikləri və sosial-iqtisadi mühitləri sahibkarlıq təhsilində ayrıca qiymətləndirmə ölçüsü kimi nəzərdən keçirilmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

Tək müəssisə/yerləşmə konteksti: Tədqiqat CUR-Estelí təcrübəsinə əsaslanır.

Təsviri dizayn: Səbəb-nəticə əlaqəsi qurmur.

Öz-bildirim məlumatları: Tələbə sorğusundakı nisbətlər iştirakçıların qavrayış və gözləntilərini əks etdirir; davranış və ya iqtisadi nəticə ölçümü deyil.

Texnika üzrə iştirakçı sayları: Müsahibə və fokus qruplarda konkret olaraq neçə nəfərin iştirak etdiyi ayrı-ayrılıqda rəqəmsal şəkildə verilməmişdir.

Nəzəri seçmə təfərrüatı: Abstract “theoretical sampling” göstərsə də doyma və iterativ seçmə prosesi ətraflı hesabat verilmir.

Sorğu psixometriyası: Ekspert rəyi ilə məzmun və sual strukturu doğrulanıb; lakin mənbə Cronbach alpha, test-retest reliability və ya bənzər psychometric coefficient hesabat vermir.

Statistik sərhəd: SPSS 20 ilə təsviri təhlil var; p-dəyəri, etibar intervalı və ya effekt ölçüsü bildirilməyib.

Uzunmüddətli izləmə yoxdur: Tələbələr məzuniyyətdən sonra izlənməyiblər.

Etik hesabat: Mənbə fokus qruplarda məxfiliyin və fikirlərə hörmətin təmin edildiyini bildirir, lakin ayrıca etik komitə və ya məlumatlandırılmış razılıq bəyanatı təqdim etmir.

Gələcək tədqiqat sahələri

Mənbə aşağıdakı mövzularda daha ətraflı tədqiqata ehtiyac olduğunu bildirir:

• mədəni kimliyin sahibkarlıq təhsilində rolu,
• müxtəlif akademik sahələrin innovasiya və sahibkarlıq proseslərində iştirakı,
• xüsusilə Təhsil və Humanitar Elmlər sahəsinə uyğun sahibkarlıq metodologiyaları,
• tələbə təşəbbüslərinin iqtisadi performansı və yaşaya bilməsi,
• infrastruktur və avadanlıq şəraitinin sahibkarlığa təsiri,
• sahibkarlığın fərdi, ailəvi və sosial iqtisadiyyata töhfəsi.

Müxtəlif universitetlərə uyğunlaşdırma baxımından necə oxunmalıdır?

Mənbə Nikaraqua və xüsusilə CUR-Estelí-nin institusional, təhsil və sosial-iqtisadi kontekstinə əsaslanır. Başqa universitetdə və ya ölkədə bənzər model tətbiq edilərsə, kurikulum strukturu, akademik kredit sistemi, müəllim potensialı, sahibkarlıq maliyyələşdirilməsi, əqli mülkiyyət sistemi, yerli sektor əlaqələri və tələbələrin sosial-iqtisadi xüsusiyyətləri ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Contribución del currículo por competencia al emprendimiento en la UNAN-Managua, CUR-Estelí: experiencia docente y estudiantil.

Mənbədə verilən ingilis başlığı: Contribution of competency-based curricula to entrepreneurship at UNAN-Managua, CUR-Estelí: teacher and student experience.

Müəlliflər: Sonia María Orozco Hernández, Juan Alberto Betanco Maradiaga, Ana del Socorro Rizo Moreno.

Müəllif sırası: Mənbə PDF və rəsmi jurnal qeydindəki sıra qorunmuşdur.

Bərabər töhfə: Mənbədə equal-contribution/bərabər töhfə bəyanatı yoxdur.

Məsul müəllif: Sonia María Orozco Hernández.

Qurum: Universidad Nacional Autónoma de Nicaragua, Managua, Centro Universitario Regional de Estelí, Ciencias de la Educación y Humanidades, Estelí, Nicaragua.

Jurnal: Wani, Revista del Caribe Nicaragüense.

Nəşriyyatçı: Bluefields Indian & Caribbean University (BICU).

Sayı: Núm. 85, julio-diciembre 2026.

Məqalə nömrəsi: e23666.

DOI: 10.5377/wani.vi85.23666.

Mənbə bölməsi: Educación e Interculturalidad.

Mənbə növü: Elmi tədqiqat məqaləsi; keyfiyyət, təsviri və retrospektiv təhsil araşdırması.

Rəy prosesi: Wani elmi jurnalının rəsmi etik siyasətində hər tədqiqat üçün 2–3 ekspert rəyçi seçildiyi bildirilir. Bu məqalə üçün ayrıca double-blind və ya single-blind ifadəsi təsdiqlənmədiyindən əlavə təsnifat verilməmişdir.

Received: 20 Yanvar 2026.

Approved: 3 Avqust 2026.

Rəsmi veb nəşr tarixi: 30 Sentyabr 2026.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0).

Preprint: Mənbədə və ya doğrulanmış rəsmi qeyddə ayrıca preprint göstərilmir.

Açar sözlər: aprendizaje, educación integradora, emprendimiento, estrategias educativas.

Tədqiqat yeri: UNAN-Managua/CUR-Estelí, şimali Nicaragua.

Tədqiqat yanaşması: Keyfiyyət.

Dizayn: Təsviri və retrospektiv.

Səbəb-nəticə məqsədi: Yoxdur; mənbə açıq şəkildə səbəb-nəticə əlaqəsi qurmağı hədəfləmədiyini bildirir.

Müəllim populyasiyası: 72 ştatlı müəllim; mənbə seçməni %100 kimi bildirir və mərkəz rəhbəri ilə üç kafedra rəhbərini bu struktur daxilində göstərir.

Müəllimlərdə mənbədə bildirilən qadın nisbəti: %58.

Tələbə populyasiyası: 4.151.

Tələbə seçməsi: 371; mənbə təxminən %9 kimi verir.

Tələbə seçməsində mənbədə bildirilən qadın nisbəti: %6. Mənbədə başqa dəyər olmadığından dəyişdirilməmişdir.

Tələbələrin daxil edilmə meyarları: Aktiv tələbə olmaq; proqramın səriştə yanaşmasına əsaslanması; müxtəlif akademik səviyyələrdən olmaq.

Seçmə ifadəsi: Abstract “muestreo teórico/theoretical sampling” bildirir; doyma və iterativ nəzəri seçmə prosesi ətraflı hesabat verilmir.

Məlumat toplama: Dərin müsahibə, fokus qrup və yarı-strukturlaşdırılmış sorğu.

Müsahibə iştirakçıları: CUR-Estelí rəhbəri və kafedra rəhbərləri.

Fokus qrup iştirakçıları: Təhsil-İncəsənət-Humanitar Elmlər, İqtisadi-İnzibati Elmlər və Fundamental Elmlər-Texnologiya sahələrindən müəllimlər.

Fokus qrup qeyd üsulu: Səs/görüş qeydləri və eyni vaxtda qeyd aparma.

Sorğu platforması: Google Forms / Google Drive.

Sorğu strukturu: Açıq və qapalı suallar.

Alətin etibarlılıq yoxlaması: Ekspert rəyi; məzmun etibarlılığı, ifadə aydınlığı və istiqamətləndiricilik baxımından qiymətləndirmə.

Keyfiyyət məlumat təhlili: Məzmun təhlili.

Təhlil səviyyələri: Təsvir; müxtəlif texnika və mənbələr arasında çarpaz təhlil; şərh.

Kodlar: Sahibkarlığın təşviqi, məkan şəraiti, öyrənmə mühiti, tədris strategiyaları, sahibkar vizyonu, çətinliklər və perspektivlər.

Təhlilin təşkil aləti: İki girişli matrislər.

Üçbucaqlama: İştirakçılar, mənbələr və texnikalar arasında.

Sorğu təhlili: SPSS version 20, təsviri təhlil.

Inferential statistics: Mənbə p-dəyəri, etibar intervalı və ya effekt ölçüsü bildirmir.

Figure 1: Tədris-öyrənmə metodologiyasının effektivliyi: %2,71; %7,05; %17,89; %31,71; %40,65.

Figure 2: Gələcəkdə özünü peşəsində sahibkar kimi görmə: Xeyr %3,78; Bəlkə %32,97; Bəli %63,24.

Figure 3: Mədəni kimliyin sahibkarlıq təhsilində nəzərə alınması: %1,90; %4,88; %20,33; %34,42; %38,48.

İnstitusional strategiyaların müsbət qiymətləndirilməsi: %72.

Resurs və mühitlərin kifayət qədər təmin edildiyini düşünən tələbələr: %66,3.

Resursların yetərliliyi barədə fikir bildirməyənlər: %23,0.

Resursların yetərli olmadığını düşünənlər: %10,5.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bəyan edir.

Funding: Mənbə məqalədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Data Availability: Mənbədə ayrıca data-availability statement yoxdur.

CRediT / Author Contributions: Mənbədə ayrıca CRediT və ya müəllif töhfəsi bölməsi yoxdur.

Etik komitə / məlumatlandırılmış razılıq: Mənbədə ayrıca etik komitə və ya informed-consent statement yoxdur. Fokus qrup tətbiqində məxfiliyin və fikirlərə hörmətin qorunmasının hədəfləndiyi bildirilir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Tək institusional kontekst; təsviri və retrospektiv dizayn; öz-bildirim ağırlıqlı tələbə məlumatları; müsahibə və fokus qrup üçün texnika üzrə tam iştirakçı saylarının verilməməsi; theoretical sampling təfərrüatlarının məhdud olması; inferential statistics olmaması; məzuniyyətdən sonra uzunmüddətli izləmə aparılmaması.

Əsas şərh sərhədi: Tədqiqat CUR-Estelí-də səriştə əsaslı kurikulumun sahibkarlıqla necə əlaqələndirildiyinə və iştirakçıların bunu necə qiymətləndirdiyinə dair sübut təqdim edir; kurikulumun sahibkarlığa səbəb təsirini və ya başqa müəssisələrdə eyni nəticələrin ortaya çıxacağını sübut etmir.