Süni intellekt dəstəkli dizayn düşüncəsi, bu tədqiqatda vətəndaşlıq təhsilindəki real ictimai problemləri anlamaq, müəyyənləşdirmək, alternativ həll ideyaları inkişaf etdirmək, həll dizaynları yaratmaq və onları qiymətləndirmək üçün dizayn düşüncəsinin mərhələlərini süni intellekt dəstəkli məlumat araşdırması və refleksiya prosesləri ilə birləşdirən pedaqoji modeldir. Tədqiqatçılar modeli Yava adasındakı üç dövlət universitetinin Vətəndaşlıq Təhsili proqramlarında, təxminən 90 bakalavr tələbəsinin iştirak etdiyi üç sinifdə keyfiyyət xarakterli Design-Based Research (DBR) yanaşması ilə araşdırmışdır. Nəticələr tələbələrin sosial problemləri daha çoxsaylı baxış bucağından nəzərdən keçirməyə, səbəb-nəticə əlaqələrini sistemli şəkildə qurmağa, alternativ həllər inkişaf etdirməyə və öz həll təkliflərini tənqidi şəkildə qiymətləndirməyə yönəldiyini göstərir. Bununla belə, tədqiqat süni intellektin təkbaşına tənqidi düşünmə yaratdığını iddia etmir; tələbənin məlumatı yoxlama, qiymətləndirmə və refleksiya etmə qabiliyyəti ilə tədris dizaynının keyfiyyəti mərkəzi əhəmiyyət daşıyır.

Tədqiqatın mühüm şərh sərhədi onun metodundan irəli gəlir. Tədqiqat keyfiyyət xarakterli DBR araşdırmasıdır; kəmiyyət xarakterli randomizə edilmiş nəzarətli eksperiment, standartlaşdırılmış ilkin test/son test müqayisəsi və ya statistik təsir ölçüsü təhlili deyil. Buna görə mənbədə təsvir edilən müsbət dəyişikliklər araşdırılan siniflərdəki müşahidələr, müsahibələr, qrup müzakirələri, tələbə məhsulları, reflektiv yazılar və digər keyfiyyət məlumatları əsasında qiymətləndirilməlidir. Mənbədə olmayan uğur faizi, p dəyəri və ya səbəbli təsir ölçüsü bu tədqiqatdan çıxarıla bilməz.

Modelin əsas ideyası süni intellekti tələbənin əvəzinə qərar verən bir hakimiyyətə çevirmək deyil. Süni intellekt; məlumata çıxış, fərqli fikirlərin müqayisəsi, ideya seçimlərinin genişləndirilməsi, həll nümunələrinin araşdırılması və təkliflərin qiymətləndirilməsi zamanı istifadə olunan idraki və reflektiv dəstək vasitəsidir. Mənbənin təkrar-təkrar vurğuladığı məqam süni intellekt nəticələrinin sorğulanmadan qəbul edilməsinin tənqidi düşünmə ilə eyni olmadığıdır.

Tədqiqatın əsas problemi

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi universitet təhsilinin yalnız məlumat ötürən proses olmamalı olduğu düşüncəsidir. Tələbələrdən məlumatı təhlil edə bilmək, arqumentləri qiymətləndirmək, sübuta əsaslanan qərarlar formalaşdırmaq və mürəkkəb ictimai problemləri bir neçə baxış bucağından araşdırmaq gözlənilir. Bu tələb Vətəndaşlıq Təhsili baxımından xüsusilə vacibdir; çünki fənnin mövzusu yalnız anlayış və qaydaların öyrənilməsi deyil, sosial, siyasi və demokratik problemlərin tənqidi şəkildə araşdırılmasıdır.

Tədqiqatçılar ənənəvi, məzmun ötürülməsinə üstünlük verən tədrisin tələbəni çox vaxt məlumatın passiv qəbuledicisi vəziyyətinə gətirdiyini müzakirə edirlər. Belə mühitdə müzakirə, təhlil, müstəqil məlumat araşdırması, refleksiya və arqument inkişaf etdirmək üçün lazım olan məkan məhdudlaşa bilər. Tədqiqatın hazırladığı pedaqoji model bu problemə dizayn düşüncəsinin problem həlli strukturunu və süni intellektin məlumat/ideya kəşfi imkanını birləşdirərək cavab verməyi hədəfləyir.

Tədqiqat boşluğu

Mənbədə təqdim olunan ədəbiyyata görə dizayn düşüncəsinin yaradıcılıq, problem həlli və əməkdaşlığa əsaslanan öyrənmə üzərindəki potensialı əvvəlki müxtəlif tədqiqatlarda araşdırılmışdır. Lakin tədqiqatçılar ali təhsildə Vətəndaşlıq Təhsili kontekstində dizayn düşüncəsinin mərhələlərini, süni intellekt dəstəyini və tənqidi mühakimənin inkişafını eyni pedaqoji model daxilində açıq şəkildə birləşdirən tədqiqatların məhdud olduğunu bildirirlər. Tədqiqatın orijinallıq iddiası bu üç komponentin DBR yanaşması daxilində inteqrasiyasına əsaslanır.

Süni İntellekt Dəstəkli Dizayn Düşüncəsi Nədir?

Süni intellekt dəstəkli dizayn düşüncəsi bu tədqiqatda tələbələrin ictimai problemi əvvəlcə müxtəlif tərəflərin təcrübələri və baxış bucaqları əsasında anlamasını, daha sonra əsas problemi müəyyənləşdirməsini, alternativ həllər istehsal etməsini, həll dizaynları hazırlamasını və bu dizaynları qiymətləndirməsini təmin edən dizayn düşüncəsi prosesinə süni intellekti məlumat kəşfi, perspektiv müqayisəsi, ideya inkişafı və reflektiv qiymətləndirmə dəstəyi kimi əlavə edən pedaqoji yanaşmadır.

Dizayn düşüncəsinin beş mərhələsi

Model dizayn düşüncəsinin beş əsas mərhələsindən ibarətdir: empathise, define, ideate, prototype və test. Azərbaycan dilində bunlar müvafiq olaraq empatiya qurma/anlama, problemi müəyyənləşdirmə, ideya yaratma, prototip və ya həll dizaynı hazırlama və sınaqdan keçirmə/qiymətləndirmə kimi düşünülə bilər. Lakin bu mərhələlər tədqiqatda mexaniki tapşırıq siyahısı kimi deyil, tələbənin düşünmə tərzini mərhələli şəkildə inkişaf etdirən öyrənmə prosesi kimi nəzərdən keçirilir.

1. Empatiya mərhələsi: Problemi yalnız öz baxış bucağından görməmək

Empatiya mərhələsində tələbələrdən dərhal həll yaratmaları istənilməmişdir. Əvvəlcə ictimai problemdən təsirlənən şəxslərin və qrupların təcrübələrini, sosial konteksti və fərqli baxış bucaqlarını anlamaları gözlənilmişdir. Bunun üçün rəqəmsal məlumat araşdırması, sosial müşahidə, qrup müzakirəsi və süni intellekt dəstəkli perspektiv araşdırması istifadə edilmişdir.

Tədqiqatda verilən nümunələrdən biri rəqəmsal dözümsüzlükdür. Tələbələrin əvvəlcə problemi yalnız sosial mediada şəxslərarası münaqişə kimi nəzərdən keçirməyə meyilli olduqları; proses irəlilədikcə sosial media alqoritmləri, siyasi mədəniyyət, informasiya qütbləşməsi və rəqəmsal savadlılıq kimi bir-biri ilə əlaqəli amilləri də nəzərə almağa başladıqları bildirilir. Buradakı öyrədici məqam mürəkkəb ictimai problemlərin çox vaxt tək səbəbli olmamasıdır.

Süni intellekt bu mərhələdə tələbələrə əvvəllər nəzərə almadıqları məlumat mənbələrini, fikirləri və ya alternativ baxış bucaqlarını tapmağa kömək etmişdir. Lakin mənbə mühüm fərq qoyur: daha reflektiv tələbələr süni intellektdən təhlillərini genişləndirmək üçün istifadə edərkən, daha az reflektiv tələbələrin süni intellekt tərəfindən yaradılan məlumatı yetərincə qiymətləndirmədən qəbul etməyə meyl göstərə bildiyi qeyd olunur.

2. Müəyyənləşdirmə mərhələsi: Əlamətlə kök problemi ayırmaq

Empatiya mərhələsindən sonra tələbələrdən əsas problemi daha sistemli şəkildə müəyyənləşdirmələri istənilmişdir. Məqsəd yalnız “nə baş verir?” sualını cavablandırmaq deyil; problemin altında hansı səbəblərin, əlaqələrin, maraq toqquşmalarının və ya kontekstual şərtlərin olduğunu təhlil etməkdir.

Tədqiqatda gənclərin siyasi iştirak səviyyəsinin aşağı olması nümunə kimi müzakirə edilmişdir. Tələbələrin ilkin yanaşmada “gənclər siyasətlə maraqlanmır” kimi ümumi izahla kifayətlənə bildikləri; müəyyənləşdirmə prosesində isə siyasi savadlılığın aşağı olması, siyasi institutlara etimadsızlıq, kimlik siyasətinin təsirləri və rəqəmsal medianın siyasi qavrayış üzərindəki rolu kimi bir neçə amili əlaqələndirməyə başladıqları bildirilir.

Bu mərhələdə süni intellekt məlumat araşdırmaq, siyasət mənbələrini nəzərdən keçirmək, fərqli arqumentləri müqayisə etmək və problem haqqında müxtəlif perspektivlər toplamaq üçün istifadə edilmişdir. Lakin tədqiqatçılar yenə eyni sərhədi vurğulayırlar: süni intellektdən cavab almaq tənqidi düşünmənin özü deyil. Tələbə məlumatı şərh etməli, etibarlılığını qiymətləndirməli və onu əsaslandırılmış arqumentə çevirməlidir.

3. İdeya yaratma mərhələsi: Tək düzgün cavab axtarışından alternativlərə keçmək

İdeya yaratma mərhələsində tələbələr qrup müzakirələri, beyin fırtınası və süni intellekt dəstəkli ideya araşdırması vasitəsilə bir problem üçün bir neçə həll alternativi inkişaf etdirmişdir. Buradakı məqsəd ilk tapılan cavabı qəbul etmək əvəzinə həll məkanını genişləndirməkdir.

Mənbə bu prosesin tələbələrin intellektual yaradıcılıq və idraki çeviklik nümayiş etdirməsini dəstəklədiyini bildirir. Tələbələr müxtəlif ideyalar irəli sürmüş, öz fikirlərini müdafiə etmiş və digər qrup üzvlərinin təkliflərini tənqidi şəkildə qiymətləndirmişdir. Beləliklə, qrup müzakirəsi yalnız ideya paylaşımından ibarət qalmamış; arqumentlərin qarşılaşdırıldığı refleksiya mühitinə çevrilmişdir.

Süni intellekt bu mərhələdə müxtəlif kontekstlərdəki siyasət nümunələrinə, sosial proqramlara və problem həlli yanaşmalarına çıxışı asanlaşdıran vasitə kimi istifadə edilmişdir. Tələbələr bu nümunələri araşdırdıqları sosial kontekstə uyğunlaşdırmağa çalışmışdır. Bununla belə, mənbə ideyanın keyfiyyətinin tələbənin qiymətləndirmə və refleksiya etmə qabiliyyətindən asılı qaldığını xüsusi vurğulayır.

4. Prototip və 5. test mərhələləri: İdeyanı tətbiq oluna bilmə baxımından sınamaq

Prototip mərhələsindəki “prototip” anlayışı burada mütləq fiziki məhsul demək deyil. Tələbələrin hazırladığı nəticələr sosial proqram, rəqəmsal kampaniya, sadə siyasət modeli və ya başqa növ sosial müdaxilə dizaynı ola bilər. Beləliklə, abstrakt təklif daha konkret, müzakirə edilə bilən və qiymətləndirilə bilən hala gətirilir.

Test mərhələsində bu həll təklifləri müzakirələr, simulyasiyalar, qrup refleksiyası və geribildirim yolu ilə qiymətləndirilmişdir. Məqsəd konseptual baxımdan yaxşı görünən həllin real ictimai kontekstdə hansı çətinliklərlə qarşılaşa biləcəyini düşünməkdir.

Mənbədə anti-hoax, yəni yanlış məlumatla mübarizə məqsədli rəqəmsal kampaniyalar nümunə kimi göstərilir. Tələbələrin kampaniyanın uğurunun yalnız məzmun keyfiyyətindən asılı olmadığını; rəqəmsal mədəniyyət, media savadlılığı və gənclərin məlumat istehlakı vərdişləri kimi kontekstual amillərin də nəzərə alınmalı olduğunu anladıqları bildirilir. Bu nümunə prototip və test mərhələlərinin həllin fərziyyələrini və mümkün zəifliklərini yenidən nəzərdən keçirmək funksiyasını göstərir.

Süni İntellekt Bu Modeldə Tələbənin Əvəzinə Düşünürmü?

Xeyr. Mənbə tədqiqatda süni intellekt tələbənin əvəzinə tənqidi qərar verən sistem kimi deyil, məlumat araşdırması, perspektiv müqayisəsi, ideya istehsalı və həllin qiymətləndirilməsini dəstəkləyən vasitə kimi yerləşdirilmişdir. Tədqiqatçılar süni intellektdən istifadənin tənqidi düşünməni avtomatik inkişaf etdirmədiyini və tələbələrin süni intellekt nəticəsini yoxlama, qiymətləndirmə və refleksiya etmə qabiliyyətinin müəyyənedici olduğunu açıq şəkildə vurğulayırlar.

Süni intellekt dəstəyinin dörd əsas funksiyası

• Məlumat kəşfi: Tələbələrin sosial problem haqqında fərqli mənbələrə və fikirlərə çıxışına kömək etmək.
• Perspektivin genişləndirilməsi: Tələbənin əvvəlcə düşünmədiyi alternativ izahları və ya maraqlı tərəflərin baxış bucaqlarını görməsini asanlaşdırmaq.
• İdeya istehsalını dəstəkləmə: Alternativ siyasət, proqram və ya həll nümunələrini araşdıraraq ideya sahəsini genişləndirmək.
• Reflektiv qiymətləndirmə: Həll alternativlərinin mümkün nəticələrini, tətbiq nümunələrini və təsirlərini müzakirə edərkən əlavə təhlil dəstəyi vermək.

Bu dörd funksiyanın heç biri süni intellekt nəticəsinin doğru qəbul edilməsi demək deyil. Mənbənin pedaqoji modeli tələbəni məlumatın qiymətləndiricisi və yekun düşünmə prosesinin subyekti kimi saxlayır.

Andragoji ilə əlaqə

Tədqiqatçılar modeli yetkinlərin öyrənməsi ilə bağlı andragoji prinsipləri ilə də əlaqələndirirlər. Andragoji yetkin öyrənənlərin muxtariyyətinə, təcrübələrinin əhəmiyyətinə və real problemlərə əsaslanan öyrənməyə vurğu edən yanaşmadır. Universitet tələbələrinin yalnız hazır məlumatı almaq əvəzinə real sosial problemləri araşdırması, tədqiq etməsi, müzakirə etməsi və öz həll təkliflərini qiymətləndirməsi bu çərçivə ilə uyğundur.

Bu əlaqə tədqiqatın pedaqoji məntiqini izah edir: dizayn düşüncəsi yalnız yaradıcı ideya istehsal etmək üçün deyil, tələbənin öz təcrübəsi, problem konteksti və tənqidi refleksiyası arasında əlaqə qurmaq üçün istifadə olunur.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Design-Based Research (DBR) Bu Tədqiqatda Nəyi İfadə Edir?

Design-Based Research bu tədqiqatda təhsil modelinin real öyrənmə mühitində dizayn edilməsi, tətbiq olunması, müşahidə edilməsi, qiymətləndirilməsi və əldə edilən nəticələr əsasında yenidən inkişaf etdirilməsi üçün istifadə edilən dövri tədqiqat yanaşmasıdır. Model bir dəfə tamamlanan sabit məhsul kimi qəbul edilməmiş; təhlil, dizayn, tətbiq, qiymətləndirmə və təkmilləşdirmə prosesləri bir-birini bəsləyən tədqiqat dövrü kimi nəzərdən keçirilmişdir.

Tədqiqat dizaynı

Məqsədli seçmə nə deməkdir?

Məqsədli seçmə iştirakçıların tamamilə təsadüfi seçilməsi əvəzinə tədqiqat sualı ilə əlaqəli müəyyən xüsusiyyətlərə görə seçilməsidir. Bu tədqiqatda tələbələrin sosial problem təhlili, vətəndaşlıq öyrənməsi və layihə əsaslı fəaliyyətlərlə əlaqəli dərslərdə iştirak etməsi seçim prosesində nəzərə alınmışdır. Hər universitetdən AI dəstəkli dizayn düşüncəsi modelinin tətbiqinə uyğun bir sinif tədqiqata daxil edilmişdir.

Bu seçim formasının mühüm şərh nəticəsi vardır: tədqiqatın məqsədi statistik baxımdan bütün universitet tələbələrini təmsil edən təsadüfi nümunə yaratmaq deyil. Tədqiqatçılar modelin fərqli universitet mühitlərində necə tətbiq edildiyini ətraflı anlamağa və nəticələrin digər oxşar kontekstlərə ötürülə bilməsini gücləndirməyə çalışmışdır.

DBR tədqiqat dövrü

Birinci DBR mərhələsi: təhlil

Birinci mərhələdə tələbələrin tənqidi mühakimə bacarıqları ilə bağlı öyrənmə problemləri və pedaqoji ehtiyaclar müəyyən edilmişdir. Tədqiqatçılar ədəbiyyat icmalından, sinif müşahidələrindən və tələbə/müəllim görüşlərindən yararlanaraq mövcud öyrənmə şərtlərini və qarşıya çıxan çətinlikləri anlamağa çalışmışdır.

İkinci DBR mərhələsi: dizayn

İkinci mərhələdə empatiya, müəyyənləşdirmə, ideya yaratma, prototip və test addımları öyrənmə prosesinə yerləşdirilmişdir. Süni intellekt isə məlumat araşdırması, ideya inkişafı, refleksiya və həllin qiymətləndirilməsinə dəstək verəcək şəkildə modelə daxil edilmişdir. Tədqiqatçılar bu mərhələdə öyrənmə ssenarilərini, tələbə fəaliyyətlərini, tədris materiallarını və inkişaf etdirilməsi hədəflənən tənqidi mühakimə göstəricilərini hazırlamışdır.

Üçüncü DBR mərhələsi: tətbiq

Model real sinif mühitində tətbiq edilmişdir. Tələbələr sosial problemləri araşdırmış, qruplarda müzakirə etmiş, həll təklifləri inkişaf etdirmiş və dizayn düşüncəsi boyunca tənqidi refleksiya etmişdir. Tədqiqatçılar sinif dinamikasını, tələbə qarşılıqlı əlaqələrini, süni intellektin problem təhlilində necə istifadə edildiyini və öyrənmə zamanı yaranan qərarvermə proseslərini müşahidə etmişdir.

Dördüncü DBR mərhələsi: qiymətləndirmə və refleksiya

Modelin tətbiqdən sonrakı qiymətləndirilməsi tələbələrin öyrənmə təcrübələri, qrup müzakirələrinin dinamikası, istehsal edilən həllərin keyfiyyəti və tələbə/müəllim geribildirimləri əsasında həyata keçirilmişdir. Əldə olunan qiymətləndirmələr sonrakı dövrlərdə modelin təkmilləşdirilməsinə giriş vermişdir. DBR-nin fərqləndirici xüsusiyyəti burada üzə çıxır: model bir dəfə dizayn edilərək dəyişməz saxlanılmır.

Keyfiyyət məlumatları necə təhlil edildi?

Mənbə tədqiqat riyazi qiymətləndirmə düsturu bildirmir. Məlumatlar kodlaşdırma, kateqoriyalaşdırma və nümunələrin müəyyənləşdirilməsi prosesləri ilə araşdırılmışdır. Tədqiqatçılar tələbələrin tənqidi mühakiməsini xüsusilə dörd davranış üzrə qiymətləndirmişdir:

1. Problemi müəyyən edə bilmək,
2. Məlumatı təhlil edə bilmək,
3. Arqumentləri qiymətləndirə bilmək,
4. Məntiqli və sübuta əsaslanan həllər inkişaf etdirə bilmək.

Təhlil prosesi məlumatların ixtisarı, məlumatların təqdimatı və reflektiv nəticə çıxarma ilə qarşılıqlı şəkildə aparılmışdır. Buna görə burada “bal yüksəldi” formasında kəmiyyət ölçməsi əvəzinə tələbələrin düşünmə proseslərində və məhsullarında ortaya çıxan keyfiyyət nümunələri araşdırılmışdır.

Etibarlılıq necə təmin edilməyə çalışıldı?

Keyfiyyət tədqiqatlarında araşdırmanın keyfiyyəti yalnız ənənəvi statistik etibarlılıq əmsalları ilə qiymətləndirilmir. Bu tədqiqatda tədqiqatçılar credibility, transferability, dependability və confirmability olmaqla dörd etibarlılıq meyarından istifadə etmişdir.

Member checking, tədqiqatçının şərhlərinin iştirakçıların təcrübələrini yanlış təmsil etmə riskini azaltmaq üçün nəticələrin və ya şərhlərin iştirakçılarla yenidən yoxlanmasını ifadə edir. Triangulyasiya isə eyni hadisənin tək məlumat mənbəyindən asılı qalmadan müxtəlif mənbələr və ya metodlar vasitəsilə yoxlanılmasıdır. Bu tədqiqatda həm mənbə, həm də metod triangulyasiyasından danışılır.

Əsas nəticə: Öyrənmə prosesi daha fəal və reflektiv hala gəldi

Tədqiqatçılar modelin tətbiqi zamanı tələbələrin passiv məlumat təkrarına əsaslanan öyrənmədən daha fəal, əməkdaşlığa və problem araşdırmasına əsaslanan öyrənmə formasına yönəldiyini bildirir. Tələbələr ictimai problemləri müəyyənləşdirmək, fərqli perspektivləri araşdırmaq, alternativ həllər inkişaf etdirmək və hazırladıqları ideyaların təsirlərini qiymətləndirmək proseslərində daha intensiv iştirak etmişdir.

Araşdırılan sosial problemlər arasında dözümsüzlük, rəqəmsal qütbləşmə, yanlış məlumat, gənclərin siyasi iştirakı, sosial bərabərsizlik və müxtəlif demokratik problemlər vardır. Bu yanaşma tələbələrə vətəndaşlıqla bağlı nəzəri anlayışları real ictimai kontekstlərlə əlaqələndirməyə imkan vermişdir.

Empatiya mərhələsində müşahidə edilən dəyişiklik

Mənbəyə görə tələbələr əvvəlcə bəzi sosial problemləri şəxsi və ya normativ izahlarla nəzərdən keçirməyə meyilli olarkən, empatiya mərhələsindən sonra sosial, mədəni, iqtisadi və siyasi amilləri birlikdə düşünməyə daha çox yönəlmişdir. Tələbələrin fərqli qrupların təcrübələrini nəzərə alması problemləri çoxsəbəbli sosial hadisələr kimi qiymətləndirmələrinə töhfə vermişdir.

Müəyyənləşdirmə mərhələsində müşahidə edilən dəyişiklik

Müəyyənləşdirmə prosesində tələbələr ümumi problem təsvirlərindən səbəb-nəticə əlaqələrini və əsas problem strukturlarını daha sistemli şəkildə müzakirə etməyə keçmişdir. Bu mərhələ xüsusilə məlumatın təşkil edilməsi, səbəbli əlaqələrin qurulması və sübuta əsaslanan arqument inkişaf etdirilməsi ilə əlaqələndirilmişdir.

İdeya yaratma mərhələsində müşahidə edilən dəyişiklik

Tələbələrin tək bir “düzgün cavab” axtarmaq əvəzinə müxtəlif həll seçimləri yaratması təşviq edilmişdir. Qrup müzakirələrində tələbələr yalnız ideya irəli sürməmiş, bir-birinin təkliflərinə qarşı arqumentlər inkişaf etdirmiş və alternativləri qiymətləndirmişdir. Mənbə bu prosesi idraki çeviklik və intellektual yaradıcılıqla əlaqələndirir.

Prototip və test mərhələlərində müşahidə edilən dəyişiklik

Tələbələr həll təkliflərini proqram, kampaniya və ya sadə siyasət modeli kimi daha konkret strukturlara çevirmiş; daha sonra bu təklifləri müzakirə, simulyasiya, qrup geribildirimi və refleksiya yolu ilə araşdırmışdır. Bu mərhələlərin əsas öyrədici funksiyası nəzəri baxımdan cəlbedici görünən təklifin sosial kontekstdə tətbiq edildikdə müxtəlif məhdudiyyət və arzuolunmaz nəticələrlə qarşılaşa biləcəyini tələbələrin qiymətləndirməsidir.

Süni intellektin müsbət rolu və əsas sərhədi

Tədqiqatda süni intellekt məlumat və perspektiv müxtəlifliyini genişləndirməkdə funksional hesab olunur. O, tələbələrə fərqli məlumat mənbələrinə çıxış, arqumentləri müqayisə etmək, siyasət və ya sosial proqram nümunələri tapmaq və alternativ həllər inkişaf etdirməkdə kömək etmişdir.

Lakin tədqiqatın ən mühüm sərhəd mesajlarından biri budur: AI istifadəsi tənqidi düşünmə bacarığını avtomatik yaratmır. Süni intellektdən gələn məlumat yoxlanılmadıqda, müqayisə edilmədikdə və refleksiya olunmadıqda tələbə yalnız yeni məlumat mənbəyinin passiv istifadəçisinə çevrilə bilər. Tədqiqatçılar buna görə müəllimin rolunu məlumat ötürəndən daha çox refleksiya və qiymətləndirmə proseslərinin fasilitatoru kimi yerləşdirirlər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Araşdırılan sinif tətbiqlərində AI dəstəkli dizayn düşüncəsi daha fəal, əməkdaşlığa əsaslanan və reflektiv öyrənmə prosesləri ilə əlaqələndirilmişdir.
• Tələbələrin sosial problemləri fərqli perspektivlərdən nəzərdən keçirmə tərzlərində keyfiyyət dəyişiklikləri müşahidə edilmişdir.
• Müəyyənləşdirmə mərhələsində kök səbəblər, səbəbli əlaqələr və kontekstual amillər daha sistemli şəkildə nəzərdən keçirilmişdir.
• İdeya yaratma mərhələsi alternativ həll istehsalını və qrupdaxili arqumentasiyanı dəstəkləmişdir.
• Prototip və test mərhələləri tələbələrin həll təkliflərinin tətbiq oluna bilməsini və mümkün nəticələrini yenidən qiymətləndirməsini təmin etmişdir.
• Süni intellekt məlumat kəşfi və ideya genişləndirmə vasitəsi kimi faydalı hesab edilmiş, lakin tələbənin tənqidi qiymətləndirməsini əvəz etmədiyi açıq şəkildə vurğulanmışdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Tədqiqat süni intellektin tənqidi düşünməni təkbaşına və ya avtomatik şəkildə inkişaf etdirdiyini sübut etmir.
• Randomizə edilmiş nəzarət qruplu eksperiment olmadığı üçün mənbədə modelin təsirinə dair statistik səbəblilik qiymətləndirməsi yoxdur.
• Mənbədə standartlaşdırılmış ilkin test/son test balları, p dəyərləri və ya təsir ölçüləri bildirilmir.
• Təxminən 90 tələbədən əldə edilən keyfiyyət nəticələri bütün universitet tələbələrinə birbaşa statistik olaraq ümumiləşdirilə bilməz.
• Tədqiqat bütün süni intellekt sistemlərinin və ya bütün Vətəndaşlıq Təhsili kontekstlərinin eyni nəticəni verəcəyini göstərmir.
• Tədqiqat süni intellekt nəticələrinin avtomatik olaraq doğru və ya etibarlı olduğunu göstərmir.

Metodoloji şərh sərhədi

Mənbə mətndə ayrıca və geniş “limitations” bölməsi təqdim edilmir. Buna görə tədqiqata mənbədə olmayan məhdudiyyətlər aid etmək düzgün deyil. Bununla belə, metodun öz əhatəsi aydındır: tədqiqat keyfiyyət DBR yanaşmasındadır; iştirakçılar məqsədli seçmə ilə seçilmiş təxminən 90 bakalavr tələbəsidir; tədqiqat Yava adasındakı üç dövlət universitetinin üç sinfində aparılmışdır. Bu xüsusiyyətlər nəticələrin necə şərh edilməli olduğunu müəyyən edir.

Xüsusilə “model effektivdir” ifadəsi kəmiyyət təsir ölçüsü ilə eyni mənada oxunmamalıdır. Mənbədə göstərilən effektivlik tədqiqatçıların keyfiyyət məlumat mənbələrindən çıxardığı pedaqoji qiymətləndirmədir. Modelin başqa ölkələrdə, fərqli universitet sistemlərində, müxtəlif tələbə qruplarında və ya başqa fənlərdə eyni şəkildə nəticə verib-verməyəcəyi ayrıca araşdırılmalıdır.

Tədqiqatda niyə düstur yoxdur?

Bu tədqiqatın analitik quruluşu riyazi modelləşdirmə və ya kəmiyyət eksperimental statistikaya əsaslanmır. Mənbə tədqiqat kodlaşdırma, kateqoriyalaşdırma, nümunələrin müəyyənləşdirilməsi, müşahidə, müsahibə, sənəd təhlili və reflektiv qiymətləndirmədən istifadə edən keyfiyyət DBR tədqiqatıdır. Buna görə mənbədə olmayan uğur düsturu, orta bal tənliyi, güvən intervalı və ya statistik test düsturu əlavə etmək tədqiqatı pozardı. Verianla təqdimatında hər hansı riyazi düstur yaradılmamasının səbəbi budur.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Integrating AI-assisted design thinking in citizenship education: Enhancing university students’ problem analysis and critical thinking skills

Müəlliflər: Novia Wahyu Wardhani; Eni Rahmawati; Ganda Febri Kurniawan.

Məsul müəllif: Novia Wahyu Wardhani.

Qurumlar: Novia Wahyu Wardhani və Eni Rahmawati — Universitas Negeri Semarang, Semarang, Indonesia. Ganda Febri Kurniawan — Eötvös Loránd University, Budapest, Hungary.

Jurnal: Jurnal Civics: Media Kajian Kewarganegaraan.

Cild / nömrə: 23(2), 2026.

DOI: 10.21831/jc.v23i2.94331

Rəsmi məqalə səhifəsi: https://journal.uny.ac.id/index.php/civics/article/view/94331

Nəşriyyatçı: Universitas Negeri Yogyakarta; jurnal Indonesia Association Profession of Pancasila and Civic Education / Asosiasi Profesi Pendidikan Pancasila dan Kewarganegaraan (AP3KnI) ilə birlikdə nəşr olunur.

Məqalə tarixçəsi: Göndərilmə 10 Aprel 2026; reviziya 29 May 2026; qəbul 28 İyun 2026. Jurnalın rəsmi onlayn qeydi nəşr tarixini 1 Oktyabr 2026 kimi göstərir.

Səhifə məlumatı haqqında biblioqrafik qeyd: Yüklənmiş PDF-in üst məlumatında 761–775 səhifə aralığı göstərildiyi halda, jurnalın cari rəsmi onlayn “How to Cite” qeydində 761–776 aralığı verilir. Bu fərq səssizcə düzəldilməmişdir.

Mənbə növü: Orijinal tədqiqat məqaləsi; keyfiyyət Design-Based Research tədqiqatı.

Rəy prosesi: Jurnal Civics cari jurnal məlumatında double-anonymous peer review istifadə etdiyini bildirir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0). Mənbənin orijinal şəkil kompozisiyaları bu Verianla təqdimatında kopyalanmamış; zəruri proses əlaqələri müstəqil sxemlərlə yenidən ifadə edilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər tədqiqatın maliyyə almadığını bildirmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan etmişdir.

Etika: Tədqiqat tibbi müdaxilə, klinik insan sınağı və ya heyvan tədqiqatı əhatə etmir. Araşdırma adi ali təhsil öyrənmə fəaliyyətləri daxilində sinif müşahidələri, tələbə tapşırıqları və akademik müzakirələr əsasında aparılmışdır. Mənbədə məlumatların həssas və ya birbaşa şəxsiyyəti müəyyən edən məlumat ehtiva etmədiyi, iştirak edən tələbə və müəllimlərdən razılıq alındığı, məxfiliyin və könüllü iştirakın qorunduğu bildirilir.

Müəllif töhfələri: Novia Wahyu Wardhani tədqiqat koordinatoru kimi tədqiqat komandasının iş bölgüsünün təşkili; Eni Rahmawati sahə koordinatoru kimi tədqiqat məlumatlarının toplanması və məlumat toplama idarəçiliyi; Ganda Febri Kurniawan isə tərcümə və məqalə redaktəsinə cavabdeh şəxs kimi bildirilmişdir. Bütün müəlliflərin yekun mətni nəzərdən keçirib təsdiqlədiyi bildirilir.

Elmi şərh sərhədi: Tədqiqatın nəticələri keyfiyyət DBR məlumatlarından gəlir. Mənbədə randomizə edilmiş nəzarətli müqayisə, kəmiyyət ilkin test/son test dizaynı, p dəyəri, güvən intervalı və ya təsir ölçüsü bildirilmədiyindən nəticələr belə kəmiyyət sübutları varmış kimi şərh edilməməlidir.