Kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturi, ushbu tadqiqot kontekstida talabaning faqat nazariy bilim olishini emas; bilim, ko‘nikma, munosabat, muammo yechish, ijodkorlik, innovatsiya va amaliyotga tatbiq etish qobiliyatini haqiqiy yoki haqiqatga yaqin o‘quv vaziyatlarida birlashtirishini ko‘zlaydigan ta’lim yondashuvidir. Tadqiqot Nikaraguadagi Universidad Nacional Autónoma de Nicaragua, Managua universitetining Centro Universitario Regional de Estelí bo‘linmasida mazkur o‘quv dasturi yondashuvining tadbirkorlik ta’limida qanday namoyon bo‘lishini rahbar, bo‘lim boshliqlari, o‘qituvchilar va talabalar tajribasi hamda idroklari orqali o‘rgangan. Tadqiqot o‘zini sifat, tavsifiy va retrospektiv deb belgilaydi; chuqurlashtirilgan intervyu, fokus-guruh, yarim tuzilgan talabalar so‘rovnomasi, kontent tahlili, SPSS 20 yordamida tavsifiy tahlil va ishtirokchi-manba-usul triangulyatsiyasidan birgalikda foydalanadi. Natijalar tadbirkorlik integratsiyalashgan o‘quv dasturi komponentlari, amaliy loyihalar, tadqiqot va innovatsion faoliyatlar, talabalar yarmarkalari, tanlovlar, jamoaviy ish va turli o‘qitish usullari orqali ta’lim jarayoniga bog‘langanini ko‘rsatadi. Biroq tadqiqot eksperimental emas va kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturi tadbirkorlikka sabab bo‘lishini isbotlamaydi.

Manbada 72 nafar shtatdagi o‘qituvchining barchasi tanlanmaga kiritilgani; talabalar bosh to‘plami 4.151, talabalar tanlanmasi esa 371 ekani bildiriladi. Talabalarning %72-i universitetning tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlovchi institutsional strategiyalarini mazmunli va foydali deb hisoblaydi; %66,3-i universitet inson resurslari, moliyaviy imkoniyatlar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va jismoniy makonlarni tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash uchun yetarli darajada ta’minlaydi deb o‘ylaydi. Shu bilan birga manba moliyalashtirish imkoniyatlari tashabbuslarning barqarorligi nuqtai nazaridan asosiy cheklovlardan biri ekanini ham qayd etadi.

O‘qitish-o‘rganish metodologiyasining tadbirkorlik salohiyatini rivojlantirishdagi samaradorligiga oid Figure 1-da talabalarning %31,71-i usulni “samarali”, %40,65-i esa “to‘liq samarali” deb baholagan; manba matni ushbu ikki guruhni taxminan %72,3 ijobiy baho sifatida umumlashtiradi. Figure 2-da talabalarning %63,24-i bitirgandan keyin o‘z kasbiy sohasida o‘zini tadbirkor sifatida ko‘ra olishini bildirgan, %32,97 “balki”, %3,78 esa “yo‘q” javobini bergan. Figure 3-da talabalarning %34,42-i madaniy o‘zlik va ijtimoiy-iqtisodiy kontekst tadbirkorlik ta’limida hisobga olinishini, %38,48-i esa har doim hisobga olinishini bildirgan.

Tadqiqot natijalari CUR-Estelí-da tadbirkorlik ta’limi faqat alohida fan sifatida emas; tadqiqot, innovatsiya, jamiyat bilan aloqalar, integratsiyalashgan loyihalar va amaliy o‘rganish orqali turli dasturlarga yoyilgan ta’lim yondashuvi sifatida ko‘rilishini ko‘rsatadi. Biroq natijalarni boshqa universitetlar, mamlakatlar yoki barcha universitet talabalariga bevosita umumlashtirish uchun turli institutsional va ijtimoiy-iqtisodiy kontekstlarda qo‘shimcha tekshiruv talab etiladi.

Batafsil Tushuntirish

Tadqiqotning asosiy muammosi

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi universitet ta’limida tadbirkorlikni faqat korxona tashkil etish haqidagi bilimga qisqartirmaslik hamda talabalarning ijodkorlik, muammo yechish, innovatsiya ishlab chiqish, yetakchilik, jamoaviy ish va o‘z kasbiy sohalarida tashabbus yaratish qobiliyatlarini ta’lim jarayoniga qanday joylashtirish mumkinligini tushunishdir.

Nikaragua ta’lim tizimi doirasida Programa Educativo Nacional para Aprender, Emprender, Prosperar (PAEP) talabalarda kognitiv kompetensiyalar va tadbirkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirishni maqsad qilgan ta’lim dasturi sifatida ko‘riladi. Manba 2016-dan boshlab ushbu dastur ta’lim siyosati doirasida rivojlantirilganini; 2017-dan keyin esa milliy ta’lim tizimida an’anaviy modeldan kompetensiyalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan ta’lim yondashuviga o‘tish kuchayganini bayon qiladi.

UNAN-Managua ushbu yondashuvni o‘z o‘quv dasturlari, tadqiqot, innovatsiya, tadbirkorlik va jamiyat bilan aloqalar faoliyatlariga integratsiya qiladi. Tadqiqot ushbu institutsional tuzilma CUR-Estelí-dagi real tajribalarda qanday aks etishini tushunishga harakat qiladi.

Kompetensiyaga Asoslangan O‘quv Dasturi Ushbu Tadqiqotda Tadbirkorlik Bilan Qanday Bog‘lanadi?

Kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturi ushbu tadqiqotda talabalarning turli fanlarda olgan bilim, ko‘nikma va munosabatlarini integratsiyalashgan loyihalar, tadqiqot, innovatsiya, amaliy ish va ijtimoiy kontekst bilan bog‘lab, aniq tadbirkorlik g‘oyalariga aylantirishini ta’minlaydigan ta’lim doirasi sifatida ko‘riladi; manba ushbu bog‘liqlik ayniqsa “eje integrador”, ya’ni integratsiyalovchi o‘q orqali ko‘rinadigan bo‘lishini bildiradi.

Integratsiyalovchi o‘q nima vazifa bajaradi?

Manbada eje integrador deb ataladigan integratsiyalovchi o‘q turli fanlarda olingan konseptual va amaliy bilimlar bir xil talabalar loyihasida birlashtiriladigan o‘quv dasturi mexanizmidir.

Ushbu o‘q:

• o‘qitishni,
• tadqiqotni,
• universitet-jamiyat aloqasini,
• innovatsiyani,
• tadbirkorlikni,
• insoniy/gumanistik ta’limni

bir-biridan mustaqil sohalar sifatida emas, balki talabaning amaliy o‘rganishi ichida o‘zaro bog‘langan sohalar sifatida ko‘radi.

Manba integratsiyalovchi o‘q doirasida talabalar semestr yoki akademik yil davomida o‘rgangan bilimlarini mahsulot, loyiha yoki tadbirkorlik g‘oyasiga aylantirishini; bu jarayonda tahlil, refleksiya va tajriba almashinuvi kasbiy kompetensiyalarni qo‘llab-quvvatlashini bildiradi.

Tajribaviy o‘rganish nazariyasi bilan bog‘liqlik

Tadqiqotning nazariy asoslaridan biri Kolb va Kolbning tajribaviy o‘rganish yondashuvidir. Bu yondashuvda o‘rganish faqat ma’lumotni tinglash yoki yodlash deb qaralmaydi; bevosita tajriba, tajriba ustida fikrlash, konseptuallashtirish va bilimni yangi vaziyatlarda qo‘llash jarayonlari muhim hisoblanadi.

Manba tadbirkorlik loyihalari, innovatsion faoliyatlar, jamiyat bilan aloqalar ishlari va talabalar tanlovlari ushbu tajribaviy o‘rganish tushunchasiga mos kelishini muhokama qiladi. Biroq tadqiqot Kolb modelining ta’sirini alohida eksperimental guruhlarda sinamagan; nazariya tadqiqot natijalarini talqin qilish uchun ishlatilgan doiradir.

Tadqiqot maqsadlari

Umumiy maqsad PAEP tajribalarini kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturi kontekstida CUR-Estelí o‘qituvchilari va talabalarining fikrlari asosida tahlil qilishdir.

Manba uchta asosiy maqsad yo‘nalishini ko‘rsatadi:

• dasturni amalga oshirishda qo‘llanilgan strategiyalarni aniqlash,
• tadbirkorlik bilan bog‘liq o‘rganish tajribalarini tushuntirish,
• kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturi talabalarning tadbirkorlik ko‘nikmalari, innovatsiya va ijtimoiy bog‘liqlik nuqtai nazaridan qanday baholanishini o‘rganish.

Tadqiqot qayerda o‘tkazildi?

Tadqiqot Nikaraguaning shimolida joylashgan Universidad Nacional Autónoma de Nicaragua, Managua tarkibidagi Centro Universitario Regional de Estelí-da, ya’ni UNAN-Managua/CUR-Estelí-da o‘tkazilgan.

Tadqiqot dizayni

Manba tadqiqotni:

• sifat,
• tavsifiy,
• retrospektiv

deb tasniflaydi.

Sifat yondashuvi bu yerda ishtirokchilar ta’lim jarayonini qanday boshdan kechirishi, qanday talqin qilishi va tadbirkorlik ta’limiga qanday ma’no berishini tushunishga qaratilgan.

Tavsifiy dizayn mavjud amaliyotlar va ishtirokchi idroklari xususiyatlarini ochib berishni maqsad qiladi.

Retrospektiv xususiyat allaqachon sodir bo‘lgan ta’lim tajribalarini orqaga qarab o‘rganishni anglatadi.

Manba ayniqsa ushbu dizayn sabab-oqibat munosabatini o‘rnatishni maqsad qilmasligini bildiradi.

Tanlanma va ishtirokchilar

Talabalarni tanlash mezonlari:

• faol talaba bo‘lish,
• o‘quv dasturi kompetensiya yondashuviga asoslangan bo‘lishi,
• turli akademik bosqichlardan talaba bo‘lish.

Manba shtatdagi o‘qituvchilarning %58-i ayollar ekanini bildiradi. Talabalar tanlanmasida ayollar ulushi esa %6 deb qayd etilgan. Manbada talabalar jinsi nisbati uchun boshqa tuzatuvchi qiymat bo‘lmagani sababli %6 qiymati o‘z holicha saqlangan.

Qaysi ma’lumot to‘plash usullari qo‘llanildi?

Intervyular qanday o‘tkazildi?

Chuqurlashtirilgan intervyular CUR-Estelí rahbari va bo‘lim boshliqlari bilan individual ravishda o‘tkazilgan. Intervyu qo‘llanmasida kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturining amalga oshirilishi va tadbirkorlikka qo‘shgan hissasi bo‘yicha ishtirokchilar tajribasini batafsil yoritishga qaratilgan savollar bo‘lgan.

Fokus-guruh qanday o‘tkazildi?

Fokus-guruhlar o‘qituvchilar bilan o‘tkazilgan va kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturining tadbirkorlikka qo‘shgan hissasi bo‘yicha umumiy tajriba va baholar muhokama qilingan.

Fokus-guruhda qatnashgan o‘qituvchilar sohalari orasida:

• Ta’lim, San’at va Gumanitar fanlar,
• Iqtisodiy va Ma’muriy fanlar,
• Fundamental fanlar va Texnologiya

bor.

Seanslar yozib olingan, ishtirokchilar fikrlari alohida qayd etilgan va manba fikrlarning maxfiyligini hamda o‘zaro hurmatga asoslangan muhokama muhitini saqlashga intilganini bildirgan.

Talabalar so‘rovi qanday o‘tkazildi?

So‘rov Google Forms orqali tarqatilgan. Shakl ochiq va yopiq savollarni o‘z ichiga olgan hamda talabalarning:

• tadbirkorlik tashabbuslarida qatnashish tajribasini,
• o‘quv dasturida tadbirkorlikning integratsiyasini,
• amaliyotlarning ahamiyati va qo‘llash mumkinligini,
• o‘rganish jarayonida egallagan deb hisoblagan kompetensiyalarini

baholashga qaratilgan.

Ma’lumot to‘plash vositalari qanday tasdiqlandi?

Intervyu, fokus-guruh va so‘rov vositalari ekspert fikri bilan tasdiqlangan. Manba ekspert baholashida uch mezonni ko‘rsatadi:

• mazmun validligi,
• ifodalarning aniqligi,
• savollar yo‘naltiruvchi/xolis bo‘lmagan tarzda tuzilgan-tuzilmagani.

Ekspert baholashidan keyin vositalar qayta ko‘rib chiqilgan va tuzatilgan.

Kontent Tahlili va Triangulyatsiya Ushbu Tadqiqotda Nima Uchun Ishlatiladi?

Kontent tahlili intervyu va fokus-guruh yozuvlaridan olingan matnlarni muayyan tushunchalar va mavzularga ko‘ra tizimli ravishda tartibga solish va talqin qilish uchun ishlatilgan; triangulyatsiya esa rahbar, bo‘lim boshlig‘i, o‘qituvchi va talaba kabi turli ishtirokchilar, shuningdek intervyu, fokus-guruh, so‘rov va hujjat kabi turli ma’lumot manbalaridan kelgan axborotni birgalikda baholash orqali tadqiqot mavzusini bitta ma’lumot manbasiga bog‘lanib qolmasdan talqin qilishga imkon bergan.

Kontent tahlilining uch darajasi

Manba uchta tahlil darajasini ko‘rsatadi:

1. Tavsiflash: Olingan ma’lumotlar nimani aytishini tartibga solish.
2. Kesishma tahlil: Turli texnikalar va ma’lumot manbalari orasidagi umumiylik va farqlarni solishtirish.
3. Talqin: Olingan natijalarni tadqiqot konteksti doirasida ma’nolantirish.

Qo‘llanilgan tahlil kodlari

Manbada keltirilgan kodlash sarlavhalari:

• tadbirkorlikni rag‘batlantirish,
• makon sharoitlari,
• o‘rganish muhiti,
• o‘qitish strategiyalari,
• tadbirkorlik qarashi,
• qiyinchiliklar va istiqbollar.

Axborotni tartibga solishda ikki kirishli matritsalardan foydalanilgan.

So‘rov natijalari qanday tahlil qilindi?

So‘rov natijalari SPSS version 20 yordamida tavsifiy tarzda qayta ishlangan. Manba inferential hypothesis test, p-qiymat, ishonch oralig‘i yoki effekt kattaligini qayd etmaydi.

Institutsional strategiyalar

O‘qituvchilar va bo‘lim boshliqlari tadbirkorlik turli dasturlarda gorizontal mavzu sifatida va ayniqsa integratsiyalovchi o‘q orqali yoritilishini bildirgan.

Manbada tadbirkorlik ta’limi quyidagi amaliyotlar bilan bog‘langan:

• integratsiyalashgan loyihalar,
• o‘qituvchi maslahatchiligi,
• jamoaviy ish,
• ko‘p tarmoqli jamoalar,
• tadbirkorlik yarmarkalari,
• tanlovlar,
• ilmiy rivojlanish tadbirlari,
• tadqiqot va innovatsion faoliyatlar.

Talabalarning %72-i bunday institutsional strategiyalarni o‘rganish, tajriba almashish va ijobiy o‘quv muhitini yaratish uchun muhim deb baholagan.

Manbada berilgan mukofotli tadbirkorlik misollari

El Doradito, guruch, plantain/banan, amarant va ziravor kabi mahalliy xomashyoni qayta ishlab, funksional unlar va qoplama aralashmalari ishlab chiqarishga qaratilgan agrosanoat tashabbusidir. Manba ushbu tashabbus Eva Challenge-ning IV. nashrida birinchi o‘rin olganini bildiradi.

GEXA Proteína Deportiva, o‘simlik xomashyosini yuqori qo‘shilgan qiymatli sport/ovqatlanish mahsulotiga aylantirishni maqsad qilgan talabalar tashabbusidir. Manba loyiha Emprende+Allá 2025 Milliy Biznes Akseleratsiyasi Tanlovining “Transformación Creativa” toifasida birinchi o‘rinni olganini bildiradi.

Birinchi kursdan boshlanadigan tadbirkorlik yondashuvi

Manba UNAN-Managua 2021-dan boshlab “Introducción a los Desempeños Ciudadanos y Profesionales” o‘qidan birinchi kurs talabalarining kasbiy profillari, ko‘nikmalari va qobiliyatlarini anglashini qo‘llab-quvvatlash uchun foydalanganini bildiradi.

Ushbu tuzilma ayniqsa mantiqiy fikrlash, ijodkorlik, innovatsiya, muammo yechish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishga urg‘u beradi.

Institutsional imkoniyatlar talabalar tomonidan qanday baholandi?

Manbada sanab o‘tilgan infratuzilma va resurslar orasida:

• agrosanoat laboratoriyasi,
• tabiiy fanlar va tabiiy resurslar laboratoriyasi,
• qayta tiklanuvchi energiya laboratoriyasi,
• to‘rtta kompyuter laboratoriyasi,
• agrometeorologiya stansiyasi,
• qishloq xo‘jaligi tajriba maydonlari,
• quyosh energiyasi/prototip maydoni,
• auditoriya,
• madaniyat va sport binosi,
• yarmarka maydonlari,
• kutubxona,
• bibliografik ma’lumotlar bazalari,
• sinfxonalar,
• yashil hududlar

mavjud.

Shunga qaramay, rahbariyat va o‘qituvchilar tashabbuslarni moliyalashtirish uchun iqtisodiy resurslar cheklanganini bildirgan. Manba shu sababli barqaror tadbirkorlik loyihalari uchun moliyalashtirish strategiyalarini kuchaytirishni muhim deb hisoblaydi.

Talabalar ishlab chiqqan loyiha misollari

O‘qituvchilar keltirgan tadbirkorlik va innovatsiya misollari orasida:

• rozmarin, evkalipt va kokos moyi tarkibli malham,
• ishlatilgan ovqat yog‘idan sovun ishlab chiqarish,
• tabiiy xomashyodan broyler yemi/konsentrat,
• shpritslar va atrof-muhit materiallaridan tayyorlangan “Mano hidráulica” gidravlik qo‘l prototipi,
• pomidor va boshqa sabzavotlardan sofrito,
• kakao hosilasi Cocagua,
• loviya uniga asoslangan Quick Been,
• kokos uni va vegan pishloq bilan bog‘liq Nancoco,
• meva va qaymoqdan tayyorlangan Rellenitas nomli qo‘lbola muzqaymoq,
• marakuya asosidagi Zeltrix,
• C vitamini bilan boyitilgan lavlagi gazaklari va mango gazaklari,
• oziq-ovqat qoldiqlari va maysa barglaridan uy komposti,
• tabiiy komponentlardan, oson yuviladigan tempera/bo‘yoq

mavjud.

Manba ushbu loyihalar universitet ichidagi yarmarkalarda taqdim etilgani, talabalar tashabbuslari va o‘rganish tajribalarini ulashgani va ayrim mahsulotlarni sota olganini bildiradi.

O‘qitish-o‘rganish usullari

O‘qituvchilar qo‘llaganini bildirgan usullar:

• kontekstni o‘rganish,
• loyihaga asoslangan o‘rganish,
• diagnostik tadqiqotlar,
• muammoga asoslangan o‘rganish,
• tadqiqotga asoslangan o‘rganish,
• tahlil va refleksiya jarayonlari,
• ayniqsa tadbirkorlik va innovatsiya loyihalarida Design Thinking.

Manba Figure 1: O‘qitish-o‘rganish metodologiyasining samaradorligi

Talabalarning tadbirkorlik qarashi

Manba Figure 2 talabalar bitirgandan keyin o‘z kasbiy sohalarida o‘zlarini tadbirkor sifatida ko‘rish-ko‘rmasligini ko‘rsatadi.

Manba ushbu tadbirkorlik qarashini yetakchilik, ijodkorlik, proaktivlik, muloqot, jamoaviy ish va o‘zgarishga ochiqlik kabi rivojlantirilishi kerak bo‘lgan talaba xususiyatlari bilan bog‘laydi.

Biroq talabalar kelajakda o‘zlarini tadbirkor sifatida ko‘rishi haqiqiy korxona tashkil etish darajasi emas. Tadqiqot talabalarni bitirgandan keyin kuzatmagan va korxona tashkil etilishi, korxonaning faoliyatda qolish muddati yoki daromad kabi natijalarni o‘lchamagan.

Madaniy o‘zlik va ijtimoiy-iqtisodiy kontekst

Tadqiqot tadbirkorlik faqat iqtisodiy faoliyat emasligini; talaba yashaydigan ijtimoiy va madaniy kontekst ham tadbirkorlik g‘oyasining shakllanishida hisobga olinishi kerakligini muhokama qiladi.

Tadbirkorlik ta’limidagi oltita asosiy qiyinchilik va kelajak yo‘nalishi

Rahbariyat, bo‘lim boshliqlari, o‘qituvchilar va talabalar fikrlaridan ajratilgan oltita asosiy soha quyidagilardir:

1. Tadbirkorlik g‘oyalarini kuchaytirish: Talaba g‘oyalarini loyiha bosqichidan amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan tashabbuslarga olib chiqish.
2. Targ‘ibot va ko‘rinuvchanlik: Universitet ichida yaratilgan ishlarni tashqi muhitda kuchliroq tanitish.
3. Rasmiylashtirish, ro‘yxatdan o‘tkazish va patentlar: Tashabbuslarning huquqiy va intellektual mulk jihatlarini rivojlantirish.
4. Universitetning mavjud salohiyati: Infratuzilma, uskunalar va ish joylarini rivojlantirish.
5. O‘qituvchilar tayyorligi: Tadqiqot, innovatsiya va tadbirkorlik mavzularida uzluksiz kasbiy rivojlanish.
6. O‘quv dasturini rivojlantirish: Tadbirkorlik faoliyatlariga akademik kredit berish, tanlov tadbirkorlik fanlarini qo‘shish va biznes imkoniyatlarini aniqlash, biznes-reja, marketing, asosiy moliya va resurslarni boshqarish mavzularini turli dasturlarga kiritish.

Xulosa bo‘limida bundan tashqari biznes boshqaruvi, moliyaviy boshqaruv, raqamli marketing, tashkiliy texnikalar, mijozlarga xizmat ko‘rsatish va huquqiy rasmiylashtirish sohalarida uzluksiz ta’limning ahamiyati ta’kidlanadi.

Ushbu Tadqiqot Kompetensiyaga Asoslangan O‘quv Dasturi Tadbirkorlikka Sabab Bo‘lishini Isbotlaydimi?

Yo‘q. Tadqiqot sifat, tavsifiy va retrospektiv dizaynga ega; eksperimental nazorat guruhi, tasodifiy taqsimlash, aralashuvdan oldingi-keyingi taqqoslash yoki sababiy ta’sir modeli qo‘llanmagan. Natijalar CUR-Estelí-dagi ishtirokchilar tajribalarini va talabalar so‘rovidagi tavsifiy idroklarni ko‘rsatadi, kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturi tadbirkorlikka o‘z-o‘zidan sabab bo‘lishini isbotlamaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Usulning texnik xulosasi

Asosiy miqdoriy tavsifiy natijalar

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• CUR-Estelí-da tadbirkorlik kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturining turli komponentlari doirasida yoritiladi.
• Integratsiyalovchi o‘q tadbirkorlik, tadqiqot, innovatsiya va amaliy o‘rganishni o‘zaro bog‘laydigan asosiy o‘quv dasturi mexanizmlaridan biridir.
• Talabalarning ko‘pchiligi institutsional tadbirkorlik strategiyalarini ijobiy baholaydi.
• Talabalarning ko‘pchiligi qo‘llanilgan o‘qitish-o‘rganish metodologiyasi tadbirkorlik salohiyatini rivojlantirishda samarali deb hisoblaydi.
• Talabalarning %63,24-i o‘z kasbiy sohasida kelajakda o‘zini tadbirkor sifatida ko‘ra olishini bildirgan.
• Talabalarning %72,9-i madaniy o‘zlik va ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlar tadbirkorlik ta’limida hisobga olinadi deb o‘ylaydi.
• O‘qituvchilar loyihaga asoslangan o‘rganish, muammoga asoslangan o‘rganish, tadqiqotga asoslangan o‘rganish va Design Thinking kabi amaliyotlardan foydalanganini bildirgan.
• Moliyalashtirish, tashabbuslarning davomiyligi va institutsional salohiyat manba tomonidan muhim rivojlanish sohalari sifatida ko‘rsatilgan.
• Tashabbuslarni rasmiylashtirish, ro‘yxatdan o‘tkazish/patent, targ‘ibot, o‘qituvchilar tayyorligi va o‘quv dasturining biznes-moliya-marketing jihatlarini kuchaytirish kelajak ustuvorliklari qatoriga kiradi.

Tadqiqot bevosita qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturi tadbirkorlikka sabab bo‘lishi isbotlanmagan.
• Talabalarning %63,24-i kelajakda haqiqatan korxona tashkil etishi ko‘rsatilmagan.
• Talabalar tashabbuslarining uzoq muddatli yashab qolish darajasi o‘lchanmagan.
• Tashabbuslarning daromad, bandlik, foydalilik yoki mintaqaviy iqtisodiyotga ta’siri o‘lchanmagan.
• CUR-Estelí natijalarini barcha Nikaragua universitetlariga avtomatik tarzda umumlashtirish mumkinligi ko‘rsatilmagan.
• Boshqa mamlakatlarda ayni o‘quv dasturi tuzilmasi xuddi shunday natijalarni berishi sinovdan o‘tkazilmagan.
• Muayyan o‘qitish usuli boshqalaridan ustunligini ko‘rsatuvchi nazoratli taqqoslash o‘tkazilmagan.
• Design Thinking o‘zi alohida tadbirkorlik ko‘nikmalarini oshirishi eksperimental tarzda sinovdan o‘tkazilmagan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

Ko‘p ma’lumot manbasi: Rahbar, bo‘lim boshliqlari, o‘qituvchilar va talabalar fikrlari bir tadqiqot doirasida baholangan.

Ko‘p ma’lumot to‘plash texnikasi: Intervyu, fokus-guruh va so‘rovni birgalikda qo‘llash ta’lim tajribasining turli jihatlarini ko‘rinadigan qilgan.

Triangulyatsiya: Ishtirokchilar, manbalar va texnikalar orasidagi taqqoslash bitta fikr yoki bitta o‘lchash vositasiga qaramlikni kamaytirishni maqsad qilgan.

Amaliy misollar: Tadqiqot tadbirkorlik ta’limini faqat mavhum talaba idroki bilan izohlamagan; talabalar loyihalari, yarmarkalar, tanlovlar va mukofot olgan tashabbuslardan misollar bergan.

Madaniy kontekst: Talabalarning madaniy o‘zligi va ijtimoiy-iqtisodiy muhiti tadbirkorlik ta’limida alohida baholash o‘lchovi sifatida ko‘rilgan.

Asosiy metodologik cheklovlar

Bitta muassasa/kampus konteksti: Tadqiqot CUR-Estelí tajribasiga asoslangan.

Tavsifiy dizayn: Sababiylikni o‘rnatmaydi.

O‘z-o‘zini bildirish ma’lumotlari: Talabalar so‘rovidagi ulushlar ishtirokchilarning idrok va kutishlarini aks ettiradi; xulqiy yoki iqtisodiy natija o‘lchovi emas.

Texnika bo‘yicha ishtirokchilar soni: Intervyu va fokus-guruhlarda aniq nechta kishi qatnashgani alohida raqam bilan berilmagan.

Nazariy tanlanma tafsiloti: Abstract “theoretical sampling” deb ko‘rsatsa-da, to‘yinganlik va iterativ tanlash jarayoni tafsilotlari qayd etilmagan.

So‘rov psixometriyasi: Mazmun va savol tuzilmasi ekspert fikri bilan tekshirilgan; biroq manba Cronbach alpha, test-retest reliability yoki shunga o‘xshash psychometric coefficient haqida ma’lumot bermaydi.

Statistik chegara: SPSS 20 bilan tavsifiy tahlil mavjud; p-qiymat, ishonch oralig‘i yoki effekt kattaligi qayd etilmagan.

Uzoq muddatli kuzatuv yo‘q: Talabalar bitirgandan keyin kuzatilmagan.

Etik hisobot: Manba fokus-guruhlarda maxfiylik va fikrlarga hurmat ta’minlanganini bildiradi, ammo alohida etika kengashi yoki xabardor qilingan rozilik bayonotini taqdim etmaydi.

Kelajak tadqiqot sohalari

Manba quyidagi mavzularda batafsilroq tadqiqot zarurligini bildiradi:

• madaniy o‘zlikning tadbirkorlik ta’limidagi roli,
• turli akademik sohalarning innovatsiya va tadbirkorlik jarayonlarida ishtiroki,
• ayniqsa Ta’lim va Gumanitar fanlar sohasiga mos tadbirkorlik metodologiyalari,
• talabalar tashabbuslarining iqtisodiy samaradorligi va yashovchanligi,
• infratuzilma va uskunalar sharoitining tadbirkorlikka ta’siri,
• tadbirkorlikning shaxsiy, oilaviy va ijtimoiy iqtisodiyotga hissasi.

Turli universitetlarga moslashtirish nuqtai nazaridan qanday o‘qilishi kerak?

Manba Nikaragua va ayniqsa CUR-Estelí-ning institutsional, ta’limiy va ijtimoiy-iqtisodiy kontekstiga asoslanadi. Boshqa universitet yoki mamlakatda shunga o‘xshash model qo‘llanadigan bo‘lsa, o‘quv dasturi tuzilmasi, akademik kredit tizimi, o‘qituvchilar salohiyati, tadbirkorlikni moliyalashtirish, intellektual mulk tizimi, mahalliy sektor aloqalari va talabalarning ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlari alohida baholanishi kerak.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Contribución del currículo por competencia al emprendimiento en la UNAN-Managua, CUR-Estelí: experiencia docente y estudiantil.

Manbada berilgan inglizcha sarlavha: Contribution of competency-based curricula to entrepreneurship at UNAN-Managua, CUR-Estelí: teacher and student experience.

Mualliflar: Sonia María Orozco Hernández, Juan Alberto Betanco Maradiaga, Ana del Socorro Rizo Moreno.

Mualliflar tartibi: Manba PDF va rasmiy jurnal qaydidagi tartib saqlangan.

Teng hissa: Manbada equal-contribution/teng hissa bayonoti yo‘q.

Mas’ul muallif: Sonia María Orozco Hernández.

Muassasa: Universidad Nacional Autónoma de Nicaragua, Managua, Centro Universitario Regional de Estelí, Ciencias de la Educación y Humanidades, Estelí, Nicaragua.

Jurnal: Wani, Revista del Caribe Nicaragüense.

Nashriyotchi: Bluefields Indian & Caribbean University (BICU).

Son: Núm. 85, julio-diciembre 2026.

Maqola raqami: e23666.

DOI: 10.5377/wani.vi85.23666.

Manba bo‘limi: Educación e Interculturalidad.

Manba turi: Ilmiy tadqiqot maqolasi; sifat, tavsifiy va retrospektiv ta’lim tadqiqoti.

Taqriz: Wani ilmiy jurnalining rasmiy etika siyosatida har bir ish uchun 2–3 nafar mutaxassis taqrizchi tanlanishi bildiriladi. Ushbu maqola uchun alohida double-blind yoki single-blind iborasi tasdiqlanmagani sababli qo‘shimcha tavsif berilmagan.

Received: 20 Yanvar 2026.

Approved: 3 Avgust 2026.

Rasmiy veb nashr sanasi: 30 Sentyabr 2026.

Litsenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0).

Preprint: Manbada yoki tasdiqlangan rasmiy qaydda alohida preprint ko‘rsatilmagan.

Kalit so‘zlar: aprendizaje, educación integradora, emprendimiento, estrategias educativas.

Tadqiqot joyi: UNAN-Managua/CUR-Estelí, shimoliy Nicaragua.

Tadqiqot yondashuvi: Sifat.

Dizayn: Tavsifiy va retrospektiv.

Sababiylik maqsadi: Yo‘q; manba sabab-oqibat munosabatini o‘rnatishni maqsad qilmasligini aniq bildiradi.

O‘qituvchilar bosh to‘plami: 72 shtatdagi o‘qituvchi; manba tanlanmani %100 deb bildiradi va markaz rahbari bilan uch bo‘lim boshlig‘ini shu tuzilma ichida ko‘rsatadi.

O‘qituvchilar orasida manbada qayd etilgan ayollar ulushi: %58.

Talabalar bosh to‘plami: 4.151.

Talabalar tanlanmasi: 371; manba taxminan %9 deb beradi.

Talabalar tanlanmasida manbada qayd etilgan ayollar ulushi: %6. Manbada boshqa qiymat bo‘lmagani sababli o‘zgartirilmagan.

Talabalarni kiritish mezonlari: Faol talaba bo‘lish; dastur kompetensiya yondashuviga asoslangan bo‘lishi; turli akademik bosqichlardan bo‘lish.

Tanlanma ifodasi: Abstract “muestreo teórico/theoretical sampling” deb bildiradi; to‘yinganlik va iterativ nazariy tanlash jarayoni batafsil qayd etilmagan.

Ma’lumot to‘plash: Chuqurlashtirilgan intervyu, fokus-guruh va yarim tuzilgan so‘rov.

Intervyu ishtirokchilari: CUR-Estelí rahbari va bo‘lim boshliqlari.

Fokus-guruh ishtirokchilari: Ta’lim-San’at-Gumanitar fanlar, Iqtisodiy-Ma’muriy fanlar va Fundamental fanlar-Texnologiya sohalaridagi o‘qituvchilar.

Fokus-guruh qayd usuli: Ovoz/fikr qaydlari va bir vaqtning o‘zida yozib borish.

So‘rov platformasi: Google Forms / Google Drive.

So‘rov tuzilmasi: Ochiq va yopiq savollar.

Vosita validligini tekshirish: Ekspert fikri; mazmun validligi, ifoda aniqligi va yo‘naltiruvchanlik jihatidan baholash.

Sifat ma’lumot tahlili: Kontent tahlili.

Tahlil darajalari: Tavsiflash; turli texnika va manbalar orasida kesishma tahlil; talqin.

Kodlar: Tadbirkorlikni rag‘batlantirish, makon sharoitlari, o‘rganish muhiti, o‘qitish strategiyalari, tadbirkorlik qarashi, qiyinchiliklar va istiqbollar.

Tahlilni tartibga solish vositasi: Ikki kirishli matritsalar.

Triangulyatsiya: Ishtirokchilar, manbalar va texnikalar orasida.

So‘rov tahlili: SPSS version 20, tavsifiy tahlil.

Inferential statistics: Manba p-qiymat, ishonch oralig‘i yoki effekt kattaligini qayd etmaydi.

Figure 1: O‘qitish-o‘rganish metodologiyasining samaradorligi: %2,71; %7,05; %17,89; %31,71; %40,65.

Figure 2: Kelajakda o‘zini kasbida tadbirkor sifatida ko‘rish: Yo‘q %3,78; Balki %32,97; Ha %63,24.

Figure 3: Madaniy o‘zlikning tadbirkorlik ta’limida hisobga olinishi: %1,90; %4,88; %20,33; %34,42; %38,48.

Institutsional strategiyalarning ijobiy baholanishi: %72.

Resurs va muhitlar yetarli ta’minlangan deb o‘ylagan talabalar: %66,3.

Resurslarning yetarliligi haqida fikr bildirmaganlar: %23,0.

Resurslar yetarli emas deb o‘ylaganlar: %10,5.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradi.

Funding: Manba maqolada alohida moliyalashtirish bayonoti yo‘q.

Data Availability: Manbada alohida data-availability statement yo‘q.

CRediT / Author Contributions: Manbada alohida CRediT yoki muallif hissasi bo‘limi yo‘q.

Etika kengashi / xabardor qilingan rozilik: Manbada alohida etika kengashi yoki informed-consent statement yo‘q. Fokus-guruh amaliyotida maxfiylik va fikrlarga hurmatni saqlash maqsad qilingani bildiriladi.

Asosiy metodologik cheklovlar: Bitta institutsional kontekst; tavsifiy va retrospektiv dizayn; o‘z-o‘zini bildirishga asoslangan talabalar ma’lumotlari; intervyu va fokus-guruh uchun texnika bo‘yicha to‘liq ishtirokchi sonlarining berilmagani; theoretical sampling tafsilotlarining cheklanganligi; inferential statistics yo‘qligi; bitirgandan keyin uzoq muddatli kuzatuv o‘tkazilmagani.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqot CUR-Estelí-da kompetensiyaga asoslangan o‘quv dasturi tadbirkorlik bilan qanday bog‘lanishi va ishtirokchilar uni qanday baholashiga doir dalil beradi; o‘quv dasturining tadbirkorlikka sababiy ta’sirini yoki boshqa muassasalarda ayni natijalar paydo bo‘lishini isbotlamaydi.