Avropa Həbs Orderi (European Arrest Warrant, EAW), bir Avropa İttifaqına üzv dövlətin məhkəmə orqanının cinayət təqibini həyata keçirmək və ya azadlıqdan məhrumetmə cəzasının, yaxud həbs qərarının icrasını təmin etmək məqsədilə başqa bir üzv dövlətdən axtarışda olan şəxsin tutulmasını və təhvil verilməsini tələb etdiyi məhkəmə əməkdaşlığı vasitəsidir. Y. Shyshatska-nın tədqiqatı EAW-nin hüquqi xarakterini, 13 iyun 2002-ci il tarixli Aİ Şurasının Çərçivə Qərarındakı əsas quruluşunu, qarşılıqlı tanınma prinsipini, klassik ekstradisiyadan fərqlərini, müddət və cəza hədlərini, imtina əsaslarını və tətbiqdəki problemləri doktrinal baxımdan araşdırır. Tədqiqat yeni empirik məlumat yaratmır; Çərçivə Qərar, akademik ədəbiyyat və müqayisəli hüquq qiymətləndirmələri əsasında irəliləyir.

Mənbənin əsas nəticəsi budur ki, EAW ənənəvi hökumətlərarası ekstradisiya sisteminin diplomatik və inzibati mərhələlərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldaraq üzv dövlətlərin məhkəmə orqanları arasında birbaşa əməkdaşlığa əsaslanan daha sürətli təhvil modelini formalaşdırmışdır. Bu quruluşun mərkəzində qarşılıqlı tanınma prinsipi dayanır: bir üzv dövlətin səlahiyyətli məhkəmə orqanının verdiyi qərarın Çərçivə Qərarda və icra edən dövlətin hüququnda nəzərdə tutulan məhdudiyyətlər çərçivəsində başqa bir üzv dövlət tərəfindən tanınması və icra olunması gözlənilir.

Mənbə EAW-nin klassik ekstradisiyadan əhəmiyyətli dərəcədə daha sürətli olduğunu; qərar müddətlərinin açıq şəkildə məhdudlaşdırıldığını; müəyyən ağır cinayətlərdə ikili cinayətkarlıq yoxlamasının tətbiq edilməyə biləcəyini və vətəndaşlığa əsaslanan klassik imtina anlayışının daraldığını müdafiə edir. Bununla yanaşı milli hüquq sistemləri arasındakı fərqlər, əlavə məlumat tələbləri, təhvilin təşkilində gecikmələr, şəxslərin prosessual hüquqlarının qorunması və mümkün sui-istifadə riskləri sistemin problemli cəhətləri sırasında müzakirə olunur.

Ən mühüm şərh sərhədi: Tədqiqat EAW-nin səmərəliliyini iş materialları, təhvil sayları və ya müddət statistikaları əsasında empirik şəkildə ölçmür. “Səmərəli”, “mütərəqqi” və “daha sürətli” qiymətləndirmələri mənbə müəllifinin hüquqi və doktrinal təhlilinin nəticələridir. Bundan başqa, tədqiqatın vətəndaşların təhvil verilməsi barədə bəzi güclü ifadələri, yenə tədqiqatın qeyd etdiyi şərtli, fakultativ imtina müddəaları ilə birlikdə oxunmalıdır.

1. Avropada klassik ekstradisiya sistemindən fərqli mexanizm niyə axtarıldı?

Ənənəvi ekstradisiya hüququ tarixən dövlətlərin suveren səlahiyyətləri ilə sıx bağlı hökumətlərarası mexanizm kimi inkişaf etmişdir. Bir şəxsin başqa dövlətə təhvil verilməsi yalnız məhkəmələrin texniki hüquqi qərarı kimi deyil, diplomatik və inzibati orqanların da iştirak etdiyi dövlətlərarası proses kimi həyata keçirilə bilər.

Mənbə tədqiqat şəxslərin dövlətlər arasında daha asan hərəkət etməsi və sərhədlərarası cinayətlərlə mübarizənin sürətlənməsi nəticəsində bu modelin Avropa İttifaqı daxilində cinayət işləri üzrə əməkdaşlıq baxımından yavaş və ağır hala gəldiyini müdafiə edir.

Tədqiqatçının təqdim etdiyi hüquqi inkişaf iki əsas meyllə əlaqələndirilir:

• təhvil verilə bilən cinayətlərin dairəsinin genişlənməsi və ənənəvi ekstradisiya məhdudiyyətlərinin azalması,
• beynəlxalq cinayət-hüquqi əməkdaşlığın daha sürətli və operativ hala gətirilməsi.

Avropa İttifaqının yüksək dərəcədə inteqrasiya olunmuş hüquq məkanı bu dəyişiklik üçün fərqli modelin hazırlanmasına imkan vermişdir.

Avropa Həbs Orderi Nədir?

Avropa Həbs Orderi, Aİ-yə üzv dövlətin səlahiyyətli məhkəmə orqanı tərəfindən başqa bir üzv dövlətdə olan şəxsin cinayət təqibi məqsədilə və ya verilmiş azadlıqdan məhrumetmə cəzasının, yaxud həbs qərarının icrası üçün tutulub təhvil verilməsini təmin etmək məqsədilə çıxarılan məhkəmə qərarıdır. Mənbə tədqiqatda EAW-nin müəyyənedici xüsusiyyəti təhvil tələbinin əsasən hökumətlər arasında deyil, orderi verən və icra edən məhkəmə orqanları arasında həyata keçirilməsidir.

2. EAW-nin hüquqi əsası

Tədqiqatın nəzərdən keçirdiyi əsas hüquqi mənbə 13 iyun 2002-ci il tarixli European Arrest Warrant and the surrender procedures between Member States adlı Çərçivə Qərardır.

Mənbə bu tənzimləməni Aİ daxilində klassik ekstradisiya mexanizmlərinin mühüm hissəsini daha inteqrasiya olunmuş məhkəmə təhvil sistemi ilə əvəz edən hüquqi dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirir.

Tədqiqatçı bu inkişafın əvvəllər 1999-cu il Tampere Avropa Şurasında müəyyən edilmiş qarşılıqlı tanınma yanaşmasının davamı olduğunu bildirir.

Qarşılıqlı Tanınma Prinsipi EAW Sistemində Nə Deməkdir?

Qarşılıqlı tanınma prinsipi bir üzv dövlətin səlahiyyətli məhkəmə orqanının verdiyi qərarın başqa bir üzv dövlət tərəfindən eyni əsaslarla yenidən başlanğıcdan mühakimə olunması əvəzinə, Aİ hüququnun müəyyən etdiyi imtina və təminat sərhədləri daxilində tanınaraq icra edilməsini əsas götürən əməkdaşlıq məntiqidir. EAW sistemində bu yanaşma diplomatik danışıqlar əvəzinə məhkəmə orqanları arasında etimada əsaslanan birbaşa proseduru mümkün edən əsas mexanizmdir.

3. Qarşılıqlı tanınma “avtomatik təhvil” deməkdirmi?

Xeyr. Mənbə EAW-ni güclü qarşılıqlı tanınmaya əsaslanan sistem kimi təsvir etsə də, təhvilin heç bir hüquqi araşdırma aparılmadan həyata keçirildiyini söyləmir.

İcra edən dövlətdəki səlahiyyətli məhkəmə orqanı:

• EAW-nin formal və maddi şərtlərini,
• məcburi imtina əsaslarını,
• tətbiq oluna bilən fakultativ imtina əsaslarını,
• ikili cinayətkarlıq yoxlamasının lazım olub-olmadığını,
• axtarılan şəxsin prosessual hüquqlarını

qiymətləndirə bilər.

Qarşılıqlı tanınmanın məqsədi ikinci bir mahiyyət üzrə məhkəmə araşdırması yaratmaq deyil, sərhədlərarası cinayət-hüquqi əməkdaşlığı daha birbaşa hala gətirməkdir.

Avropa Həbs Orderi Klassik Ekstradisiya Prosedurundan Necə Fərqlənir?

EAW, mənbə tədqiqatın müqayisəsinə görə, klassik ekstradisiyadan ilk növbədə qərarın xarakteri və kommunikasiya kanalı baxımından fərqlənir: ənənəvi ekstradisiya hökumətlərarası və diplomatik elementləri güclü proses olduğu halda, EAW birbaşa məhkəmə orqanları arasında əməkdaşlığa, müəyyən edilmiş icraat müddətlərinə, məhdud imtina əsaslarına və müəyyən cinayətlərdə ikili cinayətkarlıq yoxlamasının aradan qaldırılmasına əsaslanır. Buna görə mənbə EAW-ni klassik ekstradisiyanın sadəcə daha sürətli forması kimi deyil, Avropa İttifaqı daxilində təhvil hüququnun fərqlənmiş modeli kimi nəzərdən keçirir.

4. Birbaşa məhkəmə kommunikasiyası necə həyata keçirilir?

Mənbənin təsvir etdiyi əsas modeldə EAW-ni verən üzv dövlətin məhkəməsi və ya səlahiyyətli məhkəmə orqanı orderi birbaşa icra edən dövlətin səlahiyyətli məhkəmə orqanına göndərir.

İcra orqanı əvvəlcədən məlum deyilsə, Avropa Məhkəmə Şəbəkəsinin (European Judicial Network) uyğun orqanın müəyyən edilməsinə kömək edə biləcəyi bildirilir.

Mənbə həmçinin axtarılan şəxsin yeri bilinmədikdə Schengen Information System və Interpol kanallarından axtarış və tutulma prosesində istifadə oluna bildiyini ikinci dərəcəli ədəbiyyata əsasən qeyd edir.

5. Axtarılan şəxsin əsas prosessual hüquqları

Mənbəyə görə, EAW əsasında tutulan şəxsə tutulmanın və orderin əsası izah edilməli və əsas prosessual hüquqlar təmin edilməlidir.

Tədqiqatın xüsusilə qeyd etdiyi təminatlar:

• hüquqi yardım,
• tərcüməçi xidməti,
• təhvil barədə məhkəmə qərarının verilməsi,
• məlumat kifayət etmədikdə əlavə məlumat tələb edilə bilməsidir.

6. EAW üzrə qərar müddətləri

İkili Cinayətkarlıq Prinsipi Avropa Həbs Orderində Necə Tətbiq Olunur?

İkili cinayətkarlıq təhvil tələbinə mövzu olan əməlin həm EAW-ni verən dövlətdə, həm də icra edən dövlətdə cinayət təşkil edib-etmədiyinin yoxlanılması prinsipidir. Mənbə tədqiqata görə EAW sistemi bu prinsipi tam aradan qaldırmır; müəyyən ağır cinayət kateqoriyalarında, orderi verən dövlətin hüququnda mənbədə göstərilən ən azı üç illik cəza həddi ödənildikdə yoxlamanın aparılmamasına imkan verir, digər hallarda isə ikili cinayətkarlıq əhəmiyyətini qoruya bilər.

7. İkili cinayətkarlıq ənənəvi ekstradisiyada niyə mühüm idi?

Ənənəvi ekstradisiya hüququnda dövlətin öz hüququnda cinayət sayılmayan əmələ görə şəxsi başqa dövlətə təhvil verməyə məcbur edilməməsi mühüm suverenlik və hüquqi təhlükəsizlik mexanizmi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Buna görə əməlin həm tələb edən, həm də təhvil verən dövlətdə cinayət olması çox vaxt əsas şərt kimi tələb edilmişdir.

8. EAW bu quruluşu niyə dəyişdirdi?

Mənbənin izahına görə Aİ üzv dövlətləri arasındakı qarşılıqlı etimad müəyyən ağır cinayətlər üzrə hər bir işdə iki ölkənin cinayət tərkiblərinin sözbəsöz müqayisəsini zəruri saymayan daha inteqrasiya olunmuş modelə imkan vermişdir.

Bu yanaşma milli cinayət qanunlarının tamamilə eyni olması demək deyil. Məqsəd müəyyən ağır cinayətlərdə təhvilin hüquqi terminologiya fərqləri səbəbindən əsassız şəkildə gecikməsini azaltmaqdır.

9. Üç il, on iki ay və dörd ay niyə fərqli hədlərdir?

Bu üç dəyər eyni şərtin müxtəlif ifadələri deyil. Hər biri fərqli hüquqi mərhələ və ya EAW-dən istifadə forması ilə əlaqəlidir.

10. Mənbə hansı ağır cinayətlərdən nümunə gətirir?

Tədqiqat üç illik hədlə əlaqələndirdiyi ağır cinayət qruplarına nümunə kimi terror fəaliyyəti, insan alveri, korrupsiya cinayətləri, cinayətkar təşkilatda iştirak, pul saxtalaşdırılması, qəsdən adam öldürmə, irqi ayrı-seçkilik, zorakılıq cinayətləri, oğurlanmış nəqliyyat vasitələri ilə bağlı qanunsuz əməliyyatlar və Aİ-nin maliyyə maraqlarına təsir göstərə bilən bəzi dələduzluq formalarını sadalayır.

Bu siyahı Verianla tərəfindən genişləndirilməmişdir; mənbədəki nümunələrlə məhdudlaşır.

Avropa Həbs Orderindən Hansı Hallarda İmtina Edilə Bilər?

Mənbə tədqiqat EAW-nin tətbiqində məcburi və fakultativ imtina əsaslarını bir-birindən ayırır. Məcburi əsaslar arasında eyni əməl haqqında qəti hökmün mövcudluğu mənasını verən ne bis in idem, icra edən dövlətdə tətbiq edilə bilən amnistiya və şəxsin cinayət məsuliyyəti yaşına çatmamış olması; fakultativ əsaslar arasında isə davam edən yerli cinayət təqibi, iddia müddətinin keçməsi, müəyyən üçüncü dövlət qərarları, vətəndaşlıq/yaşayış və cəzanın icra edən dövlət tərəfindən icrasının üzərinə götürülməsi, ərazi prinsipi və bəzi hallarda ikili cinayətkarlığın olmaması göstərilir.

11. Məcburi imtina əsasları

12. Mənbənin göstərdiyi fakultativ imtina əsasları

Tədqiqat fakultativ imtina əsasları arasında aşağıdakı halları müzakirə edir:

• eyni əmələ görə icra edən dövlətdə davam edən cinayət təqibi,
• icra edən dövlətdə səlahiyyətli orqanların cinayət təqibinə başlamamaq və ya onu dayandırmaq barədə qərarı,
• iddia müddətinin keçməsi və icra edən dövlətin hadisə üzərində yurisdiksiyasının olması,
• Aİ-dən kənar dövlət tərəfindən eyni əməllərlə bağlı verilmiş və icra baxımından müəyyən şərtlərə cavab verən qəti qərar,
• axtarılan şəxsin icra edən dövlətdə yaşaması və ya onun vətəndaşı olması və dövlətin cəzanı öz hüququna uyğun icra etməyi üzərinə götürməsi,
• cinayətin tamamilə və ya qismən icra edən dövlətin ərazisində törədilməsi,
• ölkə xaricində törədilən oxşar əməllər üzrə icra edən dövlətin hüququnun cinayət təqibinə yol verməməsi,
• ikili cinayətkarlıq yoxlamasının hələ də tələb olunduğu hallarda müvafiq şərtin ödənilməməsi.

13. Vətəndaşların təhvil verilməsi barədə mənbədəki mühüm nüans

Məqalənin problem təhlili EAW-nin klassik ekstradisiya sistemindəki “öz vətəndaşını təhvil verməmək” yanaşmasını böyük ölçüdə aradan qaldırdığını müdafiə edir.

Bununla belə, eyni məqalə şəxsin icra edən dövlətin vətəndaşı olması və ya orada yaşaması və icra edən dövlətin cəzanı öz hüququna uyğun icra etməyi üzərinə götürməsi halını fakultativ imtina əsasları arasında göstərir.

Buna görə mənbənin iki bölməsi birlikdə oxunduqda daha düzgün ifadə belədir: EAW vətəndaşlığa əsaslanan ümumi və avtomatik imtina anlayışını məhdudlaşdırır; lakin vətəndaşlıq və ya yaşayışla bağlı bütün imtina imkanlarını mütləq şəkildə aradan qaldırdığı deyilə bilməz.

14. EAW yalnız şəxsin təhvil verilməsini əhatə edirmi?

Mənbə EAW ilə əlaqəli olaraq cinayət araşdırması baxımından mühüm olan bəzi əşyaların da ötürülə biləcəyini bildirir.

Bunlara xüsusilə:

• sübut xarakterli əşyalar,
• cinayət fəaliyyətindən əldə edildiyi göstərilən əmlak elementləri

daxil ola bilər.

Bundan əlavə, orderin icra edən dövlətin rəsmi dilinə tərcümə olunması və sənədin həqiqiliyinin yoxlanılmasına imkan verən üsulla göndərilməsi lazım olduğu qeyd olunur.

15. Avropa Məhkəmə Şəbəkəsinin rolu

Mənbəyə görə, orderi verən orqan icra edən dövlətdə düzgün məhkəmə orqanını bilmirsə, European Judicial Network uyğun qəbul edən orqanın müəyyən edilməsinə kömək edə bilər.

Bu mexanizm EAW-nin əsas “məhkəmədən məhkəməyə” modelini dəyişmir; düzgün məhkəmə ünvanının tapılmasını asanlaşdıran dəstək şəbəkəsi kimi fəaliyyət göstərir.

16. Schengen Information System və Interpol

Mənbənin istinad etdiyi ikinci dərəcəli ədəbiyyat axtarılan şəxsin yeri bilinmədikdə tutulma və axtarış məlumatlarının Schengen Information System və ya Interpol vasitəsilə dövriyyəyə buraxıla bildiyini bildirir.

Bu izah EAW-nin özü ilə polis məlumat sistemlərinin eyni hüquqi vasitə olması demək deyil. EAW məhkəmə təhvil qərarıdır; məlumat sistemləri isə şəxsin tapılması və tutulması üçün istifadə oluna bilən operativ vasitələrdir.

17. Mənbədə vurğulanan EAW üstünlükləri

18. Mənbədə müzakirə olunan EAW problem sahələri

19. Mənbə “siyasi sui-istifadə” məsələsində nə qədər irəli gedir?

Məqalə bəzi ikinci dərəcəli müəlliflərin EAW-nin siyasi məqsədlərlə istifadə oluna bilməsi və ya polis nəzarət səlahiyyətlərinin sərhədləri barədə narahatlıq ifadə etdiyini qeyd edir.

Bu ifadələr hazırkı tədqiqatın aşkar etdiyi sənədləşdirilmiş sistemli sui-istifadə göstəricisi deyil.

Tədqiqatçı öz qiymətləndirməsində sözügedən problemləri EAW dizaynının tamamilə uğursuz olduğunu göstərən qüsurlar kimi deyil, ümumi Avropa cinayət hüququ məkanının inkişaf mərhələsindəki uyğunlaşma problemləri kimi görür.

20. İnsan hüquqları ilə səmərəlilik arasındakı tarazlıq

Mənbənin nəticə hissəsindəki ən mühüm normativ mesaj sərhədlərarası cinayət-hüquqi əməkdaşlığın yalnız sürətli olması ilə qiymətləndirilə bilməyəcəyidir.

EAW-nin uğuru eyni zamanda:

• şəxsin müdafiə hüquqlarının qorunması,
• tərcüməçi və hüquqi yardımın təmin edilməsi,
• imtina əsaslarının düzgün tətbiqi,
• milli hüquq fərqlərinin hüquq pozuntusuna çevrilməməsi,
• qarşılıqlı etimadın insan hüquqları təminatları ilə birlikdə davam etdirilməsi

ilə əlaqələndirilir.

21. Niyə daha çox uyğunlaşdırma təklif olunur?

Mənbə müəllifinə görə EAW-nin praktiki problemlərinin mühüm hissəsi sistemin əsas ideyasından deyil, müxtəlif üzv dövlətlərin prosedur və hüquq anlayışlarının tam üst-üstə düşməməsindən qaynaqlanır.

Buna görə tədqiqat:

• milli EAW tətbiq prosedurlarının daha çox uyğunlaşdırılmasını,
• qarşılıqlı tanınma mexanizminin inkişaf etdirilməsini,
• məlumat çatışmazlıqlarının azaldılmasını,
• təhvil prosedurunun insan hüquqları ilə daha uyğun aparılmasını

gələcək inkişaf istiqamətləri kimi qiymətləndirir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

22. Mənbədə ayrıca metod bölməsi varmı?

Xeyr. Tədqiqat klassik empirik araşdırma arxitekturasına malik deyil və ayrıca “Methods” bölməsi təqdim etmir.

Məqalənin quruluşundan görünən tədqiqat yanaşması Aİ hüquq mətnlərinin, akademik ədəbiyyatın və EAW ilə bağlı hüquqi qiymətləndirmələrin doktrinal şəkildə araşdırılması və klassik ekstradisiya ilə müqayisə edilməsidir.

Buna görə tədqiqatın metodunu “hüquqi sənəd və ədəbiyyata əsaslanan doktrinal-analitik araşdırma” kimi xarakterizə etmək daha təhlükəsizdir.

23. Tədqiqatın məqsədi

Mənbənin açıq şəkildə ifadə etdiyi məqsəd üç hissədən ibarətdir:

1. Avropa Həbs Orderinin hüquqi xarakterini hərtərəfli təhlil etmək,
2. Avropa İttifaqı hüquq sistemində onun fəaliyyət xüsusiyyətlərini araşdırmaq,
3. praktiki tətbiqdəki əsas problemləri və onların həlli ilə bağlı mümkün inkişaf istiqamətlərini müəyyən etmək.

24. Tədqiqatın ilkin hüquqi mənbəyi

Məqalənin mərkəzində duran ilkin hüquqi mətn 13 iyun 2002-ci il tarixli Avropa Həbs Orderi və üzv dövlətlər arasında təhvil prosedurlarına dair Çərçivə Qərardır.

Tədqiqat həmçinin klassik ekstradisiya sisteminin tarixi kontekstini izah etmək məqsədilə:

• 1957 European Convention on Extradition,
• 1978 European Convention on the Suppression of Terrorism,
• 1989 extradition requests agreement,
• 1995 simplified extradition procedure convention,
• 1996 extradition convention,
• Schengen tənzimləmələri

kimi hüquqi vasitələrə istinad edir.

25. Akademik ədəbiyyat

Mənbənin istinad siyahısı on iki mənbədən ibarətdir və EAW-nin hüquqi xarakterini, ekstradisiya hüququnu, Ukrayna və Avropa ədəbiyyatını, eləcə də Aİ təhvil mexanizmlərini araşdıran işlərdən istifadə edilmişdir.

Lakin məqalə sistemli ədəbiyyat icmalı deyil. Mənbə:

• axtarış verilənlər bazalarını,
• axtarış tarixlərini,
• daxiletmə/xaricetmə meyarlarını,
• tapılmış ümumi nəşr sayını,
• mənbələrin keyfiyyət qiymətləndirilməsini

hesabat etmir.

26. Tədqiqatın əsas nəticələri

27. Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr

28. Mənbədəki vətəndaşlıq–imtina nüansı

Tədqiqatın tənqid bölməsində EAW-nin üzv dövlətlərə öz vətəndaşını təhvil verməmək istiqamətində ümumi hüquq saxlamadığı barədə güclü ifadə vardır.

Bunun əksinə, mənbə eyni zamanda şəxsin icra edən dövlətin vətəndaşı olması və ya orada yaşaması və həmin dövlətin cəzanı öz hüququna uyğun icra etməyi üzərinə götürməsi halını fakultativ imtina səbəblərindən biri kimi göstərir.

Verianla bu iki ifadəni sanki bir-birinə zidd deyilmiş kimi gizlətmir. Mənbədən çıxarıla bilən daha dar və təhlükəsiz nəticə vətəndaşlığın klassik ekstradisiya hüququndakı mütləq və ya ümumi imtina funksiyasının EAW sistemində ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldığı istiqamətindədir.

29. Mənbədəki 48 saat məlumatının statusu

Məqalə ikinci dərəcəli Ukrayna hüquq mənbəsinə əsaslanaraq EAW çərçivəsində tutulan şəxsin 48 saat ərzində məhkəmə qarşısına çıxarılmalı olduğunu qeyd edir.

Lakin tədqiqat bu 48 saatlıq həddin Çərçivə Qərarın hansı maddəsinə əsaslandığını ayrıca təhlil etmir.

Buna görə 48 saat dəyəri burada “mənbənin ikinci dərəcəli ədəbiyyatdan aktardığı müddət” kimi qorunur və bütün Aİ hüquq sistemi üçün mənbə tərəfindən müstəqil şəkildə təsdiqlənmiş ümumi hökm kimi təqdim edilmir.

30. Mənbənin tətbiqin başlanması barədə izahı

Tədqiqat 13 iyun 2002-ci il tarixli Çərçivə Qərarın qəbulundan sonra EAW-nin klassik ekstradisiya sənədlərinin mühüm hissəsini əvəz etdiyini və mətndə 1 iyul 2004 tarixini tətbiq baxımından mühüm tarix kimi istifadə etdiyini bildirir.

Verianla bu tarix məlumatını mənbədən götürdüyü formada təqdim edir və əlavə olaraq yeni Aİ qanunvericilik xronologiyası yaratmır. Müəyyən aktual hüquqi EAW mübahisəsi baxımından EAW-nin qüvvəyə minmə və milli tətbiq tarixləri müvafiq rəsmi hüquq mənbələrindən ayrıca yoxlanılmalıdır.

31. Tədqiqatın güclü tərəfləri

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri EAW-ni yalnız təsvir etməklə kifayətlənməməsi, onu klassik ekstradisiya hüququ ilə müqayisə edərək institusional dəyişimin məntiqini izah etməsidir.

İkinci güclü tərəf üstünlükləri birtərəfli şəkildə sadalamaması, məlumat çatışmazlığı, milli hüquq fərqləri, təhvilin təşkili və insan hüquqları kimi problem sahələrini də müzakirə etməsidir.

Üçüncü güclü tərəf təhvil müddətləri, ikili cinayətkarlıq və imtina əsasları kimi tətbiqi müəyyən edən konkret hüquqi ünsürləri nəzərdən keçirməsidir.

Dördüncü güclü tərəf qarşılıqlı tanınma ilə qarşılıqlı etimad arasındakı münasibətin EAW sisteminin əsas məntiqində necə işlədiyini görünən hala gətirməsidir.

32. Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət: Məqalə empirik EAW işləri üzrə məlumat dəstindən istifadə etmir. Neçə orderin verildiyi, neçəsinin rədd edildiyi və ya orta icraat müddəti kimi sayısal performans məlumatları yoxdur.

İkinci məhdudiyyət: Mənbədə ayrıca metod bölməsi olmadığı üçün istifadə olunan hüquqi tədqiqat metodu və mənbə seçimi meyarları ətraflı şəkildə hesabat edilmir.

Üçüncü məhdudiyyət: İnsan hüquqları problemləri sistemli AİHM/ABAD presedent hüququ təhlili vasitəsilə araşdırılmır; daha çox akademik ədəbiyyatda göstərilən ümumi problem sahələri əsasında nəzərdən keçirilir.

Dördüncü məhdudiyyət: Mənbə bəzi hüquqi tənqidləri istinad etdiyi ikinci dərəcəli işlərdən aktarır; bunlar hazırkı məqalənin müstəqil empirik nəticələri deyil.

Beşinci məhdudiyyət: Vətəndaşların təhvil verilməsi barədə işlədilən mütləq ifadələr məqalənin yenə özündə təqdim etdiyi vətəndaşlıq/yaşayışla bağlı fakultativ imtina müddəası ilə birlikdə şərh olunmalıdır.

Altıncı məhdudiyyət: Mənbədəki 48 saat ərzində məhkəmə qarşısına çıxarılma ifadəsi ikinci dərəcəli ədəbiyyatdan götürülmüş və ayrıca Çərçivə Qərar müddəası kimi əsaslandırılmamışdır.

Yeddinci məhdudiyyət: Mənbə EAW-nin daha çox uyğunlaşdırılmalı olduğunu müdafiə edir, lakin təklif olunan islahatların ətraflı qanun layihəsini və ya empirik təsir təhlilini təqdim etmir.

33. Ümumi hüquqi qiymətləndirmə

Shyshatska-nın tədqiqatı Avropa Həbs Orderini yalnız texniki tutulma sənədi kimi deyil, Avropa İttifaqındakı cinayət-hüquqi məhkəmə əməkdaşlığının struktur dəyişikliyini təmsil edən hüquq institutu kimi nəzərdən keçirir.

Bu dəyişikliyin mərkəzində cinayət ittihamının mahiyyətini yenidən mühakimə edən ikinci dövlətlərarası proses yaratmaq əvəzinə, bir üzv dövlətin məhkəmə orqanının qərarının başqa bir üzv dövlətin məhkəmə orqanı tərəfindən müəyyən edilmiş hüquqi sərhədlər daxilində tanınması dayanır.

Buna görə EAW-nin yeniliyi yalnız daha qısa qərar müddətləri deyil. Daha əsas dəyişiklik hökumətlərarası ekstradisiya məntiqindən məhkəmə qarşılıqlı tanınma məntiqinə keçiddir.

Mənbə eyni zamanda bu sistemin qarşılıqlı etimada bağlı olduğunu göstərir. Üzv dövlətlərin cinayət hüququ, prosessual hüququ və saxlama rejimləri arasında mühüm fərqlər olduqda sürətli təhvil ilə fərdi hüquqların qorunması arasında gərginlik yarana bilər.

Müəyyən cinayətlərdə ikili cinayətkarlığın aradan qaldırılması, ümumi vətəndaşlıq imtina mexanizminin daralması və məhkəmə orqanlarının birbaşa kommunikasiyası təhvil prosesinin səmərəliliyini artırmaq məqsədi daşıyır. Bununla yanaşı eyni ünsürlər milli suverenlik və fərdi təminatlar barədə müzakirələri də gücləndirir.

Mənbənin yekun nəticəsi EAW-nin uğursuz model olması deyil; əksinə Aİ daxilində cinayət-hüquqi məhkəmə əməkdaşlığının səmərəli və inkişaf etmiş vasitələrindən biri olması, lakin fərqli milli prosedurların daha çox uyğunlaşdırılması və insan hüquqları təminatlarının qorunması üçün sistemin inkişaf etdirilməsinin davam etməsinin zəruri olmasıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal akademik nəşrin biblioqrafik kimliyi

Orijinal başlıq: The European arrest warrant as an instrument of judicial cooperation: advantages and problematic aspects

Müəllif: Y. Shyshatska.

Akademik dərəcə: PhD in Law.

Qurum: Department of Maritime and International Law, International University, Ukraine.

ORCID: 0000-0002-4731-5769.

Jurnal: Український політико-правовий дискурс — Ukrainian Political and Legal Discourse.

Sayı: No. 23 (2026).

Bölmə: Criminal Law.

ISSN: 3041-2110.

DOI: 10.5281/zenodo.20325367.

Qəbul tarixi: 9 may 2026.

Nəşr tarixi: 21 may 2026.

Nəşriyyatçı: FOP Koshovyi Bohdan-Petro Oleh.

Jurnalın təsisçi qurumu: International Classical University named after Pylyp Orlyk.

Mənbə növü: Doktrinal/analitik hüquq araşdırması. Mənbədə ayrıca metod bölməsi, empirik nümunə və ya kəmiyyət məlumat təhlili yoxdur.

Rəyçilik: Jurnalın rəsmi siyasəti ilkin redaksiya yoxlamasından sonra ən azı iki müstəqil ekspertlə ikiqat kor rəy qiymətləndirilməsinin tətbiq olunduğunu bildirir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Məsul müəllif: Tək müəllifli tədqiqatda ayrıca “corresponding author” qeydi müəyyən edilməmişdir.

Maliyyələşdirmə: Yüklənmiş mənbədə ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı müəyyən edilməmişdir.

Maraqların toqquşması: Yüklənmiş mənbədə ayrıca maraqların toqquşması bəyanatı müəyyən edilməmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca məlumatların əlçatanlığı bölməsi yoxdur; tədqiqat yeni empirik məlumat dəsti yaratmır.

Müəllif töhfələri: Tək müəllifli tədqiqatda ayrıca CRediT töhfə bölməsi yoxdur.

Tədqiqatın mənbə və metod quruluşu

Məqalə ilkin hüquqi mənbə kimi 13 iyun 2002-ci il tarixli European Arrest Warrant Çərçivə Qərarını mərkəzə alır.

Tədqiqatda həmçinin klassik Avropa ekstradisiya hüququna dair konvensiyalar və on iki mənbədən ibarət akademik/hüquqi istinad siyahısından istifadə edilmişdir.

Mənbə seçimində sistemli ədəbiyyat icmalı protokolu, verilənlər bazası strategiyası və ya tədqiqat keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi hesabat edilmədiyi üçün araşdırmanın metodu sistemli icmal kimi xarakterizə edilməməlidir.

Mənbə daxilində mühüm şərh qeydləri

Vətəndaşların təhvil verilməsi: Mənbə bir bölmədə vətəndaşlıq səbəbilə ümumi imtina hüququnun aradan qalxdığını güclü şəkildə bildirərkən, başqa bölmədə vətəndaşlıq/yaşayış və cəzanın icra edən dövlətdə icrası şərti ilə fakultativ imtina imkanını qeyd edir. Verianla bu iki məlumatı birlikdə qorumuşdur.

48 saat: Məhkəmə qarşısına çıxarılmaya dair 48 saat məlumatı mənbə tədqiqatın istifadə etdiyi ikinci dərəcəli ədəbiyyatdan götürülmüşdür; tədqiqat bunu müstəqil Çərçivə Qərar maddəsi təhlili ilə təsdiqləmir.

Tətbiq xronologiyası: Mənbə 1 iyul 2004 tarixini EAW-nin klassik ekstradisiya sənədlərini faktiki olaraq əvəz etməyə başladığı mühüm tarix kimi istifadə edir.

Hüquqi istifadə sərhədi: Müəyyən aktual Avropa Həbs Orderi mübahisəsində tətbiq olunacaq imtina əsası, təhvil müddəti, insan hüquqları təminatı və ya milli tətbiq qaydası üçün qüvvədə olan Aİ hüququ, müvafiq üzv dövlət qanunvericiliyi və səlahiyyətli məhkəmə presedentləri ayrıca araşdırılmalıdır.