Bu tədqiqatın əsas analitik fərqləndirməsi, Pakistanda feminist diskurs müzakirəsində tarixən sənədləşdirilmiş faktlarla daha geniş və mübahisəli geosiyasi şərhləri bir-birindən ayırmaqdır. Muhammad Irfan Haroon İkinci Dalğa feminizmin bəzi aktorlarının Soyuq Müharibə dövründə CIA ilə əlaqəli mədəni fəaliyyətlərlə təmasının tarixi qeydlərdə yer aldığını, lakin bu faktın qlobal feminizmin bütövlükdə hazırlanmış geosiyasi alət olduğu nəticəsini təkbaşına sübut etmədiyini müdafiə edir. Pakistan xüsusi halda isə Aurat March-ın birbaşa xarici maliyyələşdirmə ilə həyata keçirildiyi iddiasının mövcud qeydlərlə qəti şəkildə dəstəklənmədiyini, bunun əvəzində daha geniş qadın QHT ekosisteminin Qərb donorları ilə tarixi münasibətlərinin daha güclü şəkildə sənədləşdirildiyini irəli sürür.

Məqalə Aurat March ətrafındakı mübahisənin sadəcə “dini” və “sekulyar” iki düşərgə arasındakı sadə qarşıdurma olmadığını vurğulayır. Hərəkatı tənqid edənlər arasında da qadınların ailədaxili zorakılıq, erkən yaşda evlilik, iş yerində təcavüz, mirasdan məhrum edilmə və məcburi evləndirilmə kimi real problemlərlə üzləşdiyini qəbul edən aktorlar var. Müəllifin qiymətləndirməsinə görə əsas fikir ayrılığının mühüm hissəsi bu problemlərin mövcudluğundan çox, onların hansı dil, şüar, mədəni çərçivə və hüquqi vasitələrlə həll ediləcəyi ilə bağlıdır.

Tədqiqat alternativ olaraq Ḥanafī fiqhini və Qurandakı qadın-kişi ləyaqəti anlayışını önə çıxarır. Müəllif qadınların müqavilə bağlaya bilməsi, mülk əldə etməsi və sərəncam verməsi, ticarətlə məşğul ola bilməsi və ailə hüququnda müəyyən hüquqi müdafiə vasitələrinə müraciət edə bilməsi kimi məsələlərin İslam hüququnun öz daxilindən əsaslandırıla biləcəyini müdafiə edir. Buna görə Pakistanda qadınların maddi problemlərini həll etmək üçün ya idxal olunmuş sekulyar feminist dili bütövlükdə qəbul etmək, ya da qadınların şikayətlərini tamamilə rədd etmək məcburi deyil.

Pakistandakı mübahisənin iki qütbü

Mənbə Pakistanda qadın hüquqları və xüsusilə Aurat March ətrafındakı ictimai mübahisənin 2018-ci ildən etibarən əsasən iki uclu narrativ arasında dəyişdiyini bildirir.

Birinci narrativ hərəkatı qadınların üzləşdiyi struktur problemlərə verilən yerli və təbii reaksiya kimi görür. İkinci narrativ isə hərəkatı Qərbdən idxal edilmiş, Soyuq Müharibə dövrünün geosiyasi strategiyalarına qədər gedib çıxan və bu gün beynəlxalq maliyyə şəbəkələri tərəfindən davam etdirilən ideoloji struktur kimi qiymətləndirir.

Məqalə bu iki narrativdən heç birini bütövlükdə qəbul etmir. Müəllifin əsas üsulu tarixən nəyin sənədləşdirildiyini, nəyin isə şərh və ümumiləşdirmə səviyyəsində qaldığını ayırmaqdır.

Məqalə “Sənədləşdirilmiş Tarixi Fakt” ilə “Mübahisəli Tezis” Arasında Necə Fərq Qoyur?

Tədqiqat müəyyən şəxslərin və qurumların CIA ilə əlaqəli mədəni fəaliyyətlərlə münasibətinin tarixi qeydlərdə təsdiqlənmiş ola biləcəyini, lakin bu əlaqənin İkinci Dalğa feminizmin tamamının vahid mərkəzdən hazırlanmış geosiyasi layihə olduğu nəticəsini avtomatik sübut etmədiyini müdafiə edir.

Birinci Dalğa feminizm

Mənbə Qərb feminizminin Birinci Dalğasını 1848 Seneca Falls Convention və Elizabeth Cady Stanton-un Declaration of Sentiments sənədi ilə əlaqələndirir. Bu dövrün əsas tələblərinin qadınların səsvermə, mülkiyyət sahibi olma və məhkəmələrdə hüquqi qabiliyyətdən istifadə etmə kimi konkret hüquqi maneələrinin aradan qaldırılması olduğunu bildirir.

Tədqiqat bu ilk dalğanı real və açıq hüquqi təcridə qarşı inkişaf etdirilmiş hüquq əsaslı hərəkat kimi qiymətləndirir.

İkinci Dalğa və Soyuq Müharibə əlaqəsi

Məqalənin daha mübahisəli tarixi hissəsi İkinci Dalğa feminizm və Gloria Steinem ətrafında qurulur.

Mənbəyə görə Steinem Independent Research Service adlı qurumda çalışmış və bu təşkilatın CIA maliyyələşdirməsi aldığı 1967-ci ildə Ramparts tərəfindən ictimaiyyətə açıqlanmışdır. Müəllif Steinem-in sözügedən əlaqəni tamamilə inkar etmədiyini və belə tələbə-mədəniyyət proqramlarının Soyuq Müharibə dövründə daha geniş mədəni rəqabət strategiyasının bir hissəsi olduğunu bildirir.

Lakin tədqiqat burada mühüm sərhəd qoyur. Bu əlaqəni təsdiqlənmiş tarixi fakt kimi qəbul etməklə “İkinci Dalğa feminizm CIA tərəfindən yaradıldı” nəticəsinə gəlmək eyni şey deyil.

Müəllif əsas axın tarixşünaslığının İkinci Dalğa feminizmin yüksəlişini ABŞ vətəndaş hüquqları hərəkatı, müharibədən sonrakı əmək bazarının dönüşümü, Simone de Beauvoir kimi müstəqil intellektual mənbələr və başqa sosial amillərlə birlikdə izah etdiyini bildirir.

Mənbə İkinci Dalğa Feminizmin CIA Tərəfindən Yaradıldığını İddia Edirmi?

Xeyr. Mənbə müəyyən aktorların və mədəni təşkilatların CIA maliyyələşdirməsi ilə əlaqəsinin tarixən sənədləşdirildiyini qəbul etsə də, bu əlaqənin İkinci Dalğa feminizmin bütün mənşəyini, inkişafını və qlobal yayılmasını təkbaşına izah etdiyi tezisini mübahisəli və mövcud sübutların hüdudlarını aşan ümumiləşdirmə kimi qiymətləndirir.

Beynəlxalq institusionallaşma

Tədqiqat 1975-ci il Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dünya Qadın Konfransını feminist və gender bərabərliyi diskursunun beynəlxalq siyasət sahəsində daha institusional hala gəldiyi mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi nəzərdən keçirir.

Bundan sonra gender siyasətlərinin inkişaf yardımları, beynəlxalq təşkilatlar və QHT maliyyələşdirmə mexanizmləri daxilində daha görünən hala gəldiyi ifadə edilir.

Pakistan baxımından mənbə xüsusilə 1990-cı illərdə böyüyən qadın QHT sektorunun USAID və digər xarici donorlardan əhəmiyyətli resurslar aldığını bildirən ədəbiyyata istinad edir. Müəllif bu maliyyələşdirmə strukturunun təşkilatların istifadə etdiyi “gender” dilinə və institusional prioritetlərinə təsir etdiyini müdafiə edir.

Lakin bu iddia ilə Aurat March-ın birbaşa xaricdən maliyyələşdirildiyi iddiası eyni deyil.

Aurat March-ın Birbaşa Xarici Maliyyələşdirmə Aldığı Mənbədə Sübut Olunurmu?

Xeyr. Məqalə Aurat March təşkilatçılarının hərəkatın müstəqil şəkildə maliyyələşdirildiyini və beynəlxalq QHT-lərlə rəsmi tərəfdaşlığın və ya siyasi partiya ittifaqının olmadığını dəfələrlə açıqladıqlarını; mövcud qeydlərin yürüşün birbaşa xarici sponsorlu əməliyyat olduğu nəticəsini qəti şəkildə dəstəkləmədiyini bildirir.

Mənbənin daha məhdud və müdafiəolunan hesab etdiyi nəticə budur ki, Aurat March daha geniş transmilli vətəndaş cəmiyyəti və qadın QHT çevrəsi ilə eyni konseptual mühitdə fəaliyyət göstərir və bu ekosistemin maliyyələşdirmə tarixi mürəkkəbdir.

Maliyyələşdirmə ilə diskursiv təsir eyni şey deyil

Burada mühüm konseptual fərq qoyulmalıdır. Bir hərəkatın müəyyən sözləri, şüarları və ya nəzəri anlayışları beynəlxalq feminist ədəbiyyatdan götürməsi həmin hərəkatın maliyyə baxımından xarici aktor tərəfindən idarə edildiyi demək deyil.

Eyni şəkildə müəyyən QHT-lərin xarici donorlardan maliyyə alması da bu QHT-lərlə əlaqə quran bütün ictimai hərəkatların eyni maliyyələşdirmə mexanizmi ilə idarə edildiyini sübut etmir.

Məqalənin öz arqumentinin ən güclü tərəfi bu müxtəlif iddia səviyyələrini bir-birinə qarışdırmamağa çalışmasıdır.

Pakistan daxilində sinfi və mədəni tənqidlər

Mənbə Aurat March tənqidlərinin yalnız mühafizəkar və ya dini çevrələrdən gəlmədiyini bildirir. Liberal meylli bəzi mədəni aktorların da müəyyən şüar və plakatların kənd, işçi sinfi və ya əyalətlərdə yaşayan qadınların prioritetlərini nə dərəcədə təmsil etdiyi barədə suallar qaldırdığını qeyd edir.

Bu tənqidin mərkəzində hərəkatın xüsusilə şəhərli, ingilisdilli orta və yuxarı siniflərin dili ilə eyniləşdirilməsi dayanır.

Müdafiəçilər isə yürüşlərin son illərdəki mövzularında ailədaxili zorakılıq, nikahdaxili cinsi zorakılıq, namus zəminində qətllər və digər konkret hüquq pozuntularının mərkəzi yer tutduğunu bildirirlər.

Mənbə beləliklə mübahisəni “qadınların problemi gerçəkdirmi?” sualından çox “bu problem hansı mədəni və hüquqi dillə ifadə edilməlidir?” sualına keçirir.

Məqalənin Qiymətləndirməsinə Görə Əsas Mübahisə Qadınların Problemlərinin Gerçəkliyi Üzərindədir?

Böyük ölçüdə xeyr. Mənbə ailədaxili zorakılıq, erkən yaşda evlilik, iş yerində təcavüz, miras hüququnun əngəllənməsi və məcburi evləndirilmə kimi əsas problemlərin gerçəkliyinin ciddi aktorlar arasında bütövlükdə inkar edilmədiyini; əsas qarşıdurmanın çox vaxt bu problemlərin hansı diskurs, şüar və mədəni-hüquqi çərçivədə ifadə edilməli olduğu üzərində cəmləşdiyini müdafiə edir.

Ḥanafī fiqhi niyə alternativ kimi təqdim olunur?

Məqalənin ikinci yarısı mübahisəni Qərb feminizminin mənşəyindən çıxarıb İslam hüququnun öz daxili mənbələrinə daşıyır.

Müəllifin əsas tezisi qadın ləyaqəti və hüquqi şəxsiyyətinin İslam hüququna kənardan idxal edilməli anlayışlar olmadığıdır.

Quran 33:35 qadın və kişinin Allah qarşısındakı əxlaqi və mənəvi məsuliyyətini paralel şəkildə ifadə edən əsas istinadlardan biri kimi istifadə olunur.

Məqalə klassik Ḥanafī fiqhinin qadınların müqavilə bağlama, mülk sahibi olma, öz malı üzərində sərəncam vermə və ticarət etmə qabiliyyətini tanıdığını müdafiə edir.

Həzrət Xədicənin müstəqil tacir kimi tarixi mövqeyi də qadının iqtisadi şəxsiyyətinin İslami ənənə daxilində yad fikir olmadığını göstərmək üçün nümunə kimi istifadə olunur.

Ḥanafī Hüquq Çərçivəsi Məqalədə Hansı Funksiyanı Yerinə Yetirir?

Ḥanafī hüquq çərçivəsi tədqiqatda qadınların mülkiyyət, müqavilə, ailə hüququ və şəxsi ləyaqət sahəsindəki müdafiələrinin yalnız Qərb mənşəli sekulyar feminist diskurs vasitəsilə əsaslandırıla bilməyəcəyini, Pakistanın öz İslami hüquq ənənəsi daxilində də güclü hüquqi və əxlaqi lüğətin mövcud olduğunu göstərmək üçün istifadə olunur.

Yerli hüquq dili və islahat

Müəllifin normativ təklifi budur ki, Pakistanda qadın hüquqları islahatı həm hüquqi, həm də mədəni legitimlik qazana bilməsi üçün cəmiyyətin öz dini və hüquqi istinadları ilə danışa bilməlidir.

Mənbə buna görə aşağıdakı problemlərin Ḥanafī və Pakistan hüququnun öz dili ilə həll edilə biləcəyini irəli sürür:

• ailədaxili zorakılıq,
• məcburi evləndirmə,
• erkən yaşda evlilik,
• iş yerində təcavüz,
• miras hüququnun əngəllənməsi,
• boşanma və ailə hüququ problemləri.

Məqalə Pakistandakı Family Courts, Protection Against Harassment of Women at the Workplace Act 2010 və Child Marriage Restraint Act 1929 kimi mövcud hüquqi kanallara da işarə edir.

Bu yanaşma bütün feminist düşüncənin rəddini deyil, qadınların real problemlərini yerli hüquq və mədəniyyət daxilində daha effektiv həll edə biləcək bir narrativ axtarışını təmsil edir.

“Mera Jism Meri Marzi” mübahisəsi

Mənbə “Mera Jism Meri Marzi” kimi şüarları Pakistanın dini, hüquqi və mədəni dilindən uzaq görülən idxal olunmuş diskurs nümunəsi kimi nəzərdən keçirir.

Bu, şüarın bütün mümkün mənalarının empirik şəkildə təhlil edildiyi demək deyil. Müəllifin normativ qiymətləndirməsi sözügedən ifadənin yerli ictimai legitimlik yaratmaqda qeyri-kafi qala biləcəyi və əsas hüquq tələblərinin qəbulunu çətinləşdirə biləcəyi yönündədir.

Verianla baxımından burada vacib olan bu fikrin mənbə müəllifinin qiymətləndirməsi olduğunun aydın saxlanılmasıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Metod

Tədqiqat kəmiyyət sosial elmlər araşdırması deyil. Əsas metod tarixi sənəd və ədəbiyyatın, Pakistandakı cari diskurs mübahisəsinin və Ḥanafī fiqhinə dair doktrinal şərhin müqayisəli sintezidir.

Mənbənin əsas nəticələri

1. İkinci Dalğa feminizmin bəzi aktorlarının Soyuq Müharibə dövründə CIA ilə əlaqəli fəaliyyətlərlə təması tarixi qeydlərlə dəstəklənə bilər.
2. Bu təmas feminizmin tamamının vahid mərkəzdən hazırlanmış geosiyasi layihə olduğunu sübut etmir.
3. Pakistandakı qadın QHT sektorunun beynəlxalq donorlarla əlaqəsi Aurat March-ın birbaşa xaricdən maliyyələşdirildiyi iddiasından daha yaxşı sənədləşdirilib.
4. Aurat March təşkilatçıları xarici maliyyələşdirmə iddialarını açıq şəkildə rədd edirlər.
5. Qadınların ailədaxili zorakılıq, məcburi evləndirilmə, təcavüz və miras kimi əsas problemləri şüar mübahisələrindən asılı olmayaraq real hüquqi məsələlərdir.
6. Ḥanafī fiqhi və Qurani qadın ləyaqəti yanaşması Pakistanda bu problemləri həll etmək üçün yerli normativ çərçivə təqdim edə bilər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi şərh

Mənbə Pakistandakı feminist mübahisələrin sağlam şəkildə qiymətləndirilə bilməsi üçün tarixi fakt, maliyyələşdirmə şəbəkəsi, ideoloji təsir və yerli sosial problemlərin bir-birindən ayrılmalı olduğunu güclü şəkildə müdafiə edir.

Tədqiqat həmçinin qadın hüquqlarını müdafiə etməyin avtomatik olaraq Qərb feminist nəzəriyyəsinin hamısını qəbul etməyi tələb etmədiyi və İslam hüququ daxilindən də hərtərəfli qadın hüquqi şəxsiyyəti arqumentinin qurula biləcəyi tezisini inkişaf etdirir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi şərh

• Aurat March-ın xarici dövlət tərəfindən idarə edildiyi sübut olunmur.
• İkinci Dalğa feminizmin bütövlükdə CIA tərəfindən yaradıldığı sübut olunmur.
• Pakistandakı bütün qadın QHT-lərinin eyni maliyyələşdirmə və ya ideoloji quruluşa malik olduğu göstərilmir.
• Beynəlxalq maliyyə alan hər vətəndaş cəmiyyəti təşkilatının xarici siyasi nəzarət altında olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz.
• Pakistandakı bütün qadınların eyni tələbləri və ya eyni mədəni yanaşmanı mənimsədiyi göstərilmir.
• Ḥanafī çərçivənin bütün qadın hüquqları problemlərini praktikada avtomatik həll etdiyi empirik olaraq göstərilmir.

Məqalənin Əsas Nəticəsi “Feminizm Bir Komplodur” Şəklində Xülasə Edilə Bilərmi?

Xeyr. Məqalənin öz nəticəsi daha məhduddur: Soyuq Müharibə dövrünə aid müəyyən əlaqələr tarixən sənədləşdirilə bilər, lakin bunlardan çıxış edərək müasir Pakistan feminizminin hamısını xaricdən hazırlanmış komplo kimi izah etmək mövcud sübutların sərhədini aşır; müəllif əsasən qadınların real problemlərinin yerli Ḥanafī hüququ və Qurani ləyaqət dili daxilində daha effektiv həll edilə biləcəyini müdafiə edir.

Metodoloji məhdudiyyətlər

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyəti maliyyələşdirmə iddialarının sistemli maliyyə qeydləri və ya mühasibat auditi ilə araşdırılmamış olmasıdır.

İkincisi, feminist hərəkat daxilindəki müxtəlif ideoloji, regional və sinfi meyllər dörd səhifəlik tədqiqatda ətraflı şəkildə ayrılmayıb.

Üçüncüsü, Ḥanafī fiqhinin müxtəlif alt baxışları, Pakistan məhkəmələrinin ətraflı presedentləri və digər məzhəblərlə müqayisə sistemli şəkildə nəzərdən keçirilməyib.

Dördüncüsü, məqalənin yerli hüquq dilinin daha təsirli olacağına dair normativ tezisi müqayisəli ictimai rəy və ya siyasət nəticələri ilə empirik olaraq sınaqdan keçirilməyib.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq:The Genealogy and Reception of Feminist Discourse in Pakistan: A Critical, Comparative, and Ḥanafī Jurisprudential Analysis

Müəllif: Muhammad Irfan Haroon.

Peşəkar kimlik: Advocate, Supreme Court of Pakistan; Senior Partner, Irfan Haroon & Associates, Karachi, Pakistan.

Mənbə növü: Hüquqi-doktrinal, tarixi və müqayisəli təhlil.

DOI: Yüklənmiş mənbədə göstərilməyib.

Rəyçilik: Mənbə mətnində resenziyalı nəşr statusuna dair məlumat verilmir.

Əsas mənbələr: Simone de Beauvoir, Betty Friedan, Daniel Horowitz, Ayesha Jafar, Ramparts Magazine, Aurat March haqqında müxtəlif ikinci dərəcəli mənbələr və Quran 33:35.

AI istifadəsi açıqlaması: Müəllif tədqiqat sintezi və qaralamanın bəzi hissələrində AI dil modelindən istifadə etdiyini; fiqhi təhlil, mənbə doğrulaması və yekun nəticələrin özünə aid olduğunu bildirir.

Metodoloji sərhəd: Tədqiqat maliyyə auditi, kəmiyyət sahə araşdırması və ya təmsilçi ictimai rəy sorğusu deyil. Tarixi əlaqələr, diskurs təhlili və Ḥanafī hüquq çərçivəsi üzərindən normativ qiymətləndirmə təqdim edir.