Hindistanın 1991 ilında başlattığı iqtisadi liberallaşma süreci çoğunlukla yüksək artım templəri, artan məhsuldarlıq və hizmet sektörünün yüksəlişi üzərindən anlatılır. Spandan Upadhyay’ın hazırladığı bu tədqiqat ise büyümenin yalnız toplam iqtisadi üretimle dəyərlendirilmemesi gerektiğini müdafiə edir. Araşdırma, 1991-2016 dövrindeki dönüşümü Amartya Sen’in “bacarıqlar” və “azadlıq kimi inkişaf” yaklaşımından hareketle; istihdam yapısı, işçi başına istehsal, doğurganlıq, səhiyyə, kənd təsərrüfatı səmərəsizliyi və təhsilli işsizlik üzərindən yorumluyor.

Tədqiqat, Dünya Bankı’nın Dünya İnkişaf Göstəriciləri məlumat setinden alınan 26 illık müşahidəi kullanıyor. Hindistanda kənd təsərrüfatı məşğulluğuın payı təxminən yüzde 64’ten yüzde 44’e gerilərken xidmətlərde işçilərın payının təxminən yüzde 22’den yüzde 33’e yüksəldiği gösteriliyor. Sənaye istihdamı da artıyor; ancaq kənd təsərrüfatından ayrılan işçi qüvvəsinün büyük bölməü sənaye yerine birbaşa xidmətləre yöneliyor. Yazar, bu yapıyı Hindistanın klasik “kənd təsərrüfatıdan sənayeye, ardından xidmətləre” uzanan inkişaf yolunu kısmen atlaması olaraq yorumluyor.

Grafikler eyni zamanda kənd təsərrüfatının iqtisadi payı ilə kənd təsərrüfatıda işçi əhali arasındaki büyük fərqı görünür kılıyor. 2016’ya düzgün işçi qüvvəsinün təxminən yüzde 44’ü kənd təsərrüfatıda çalışirqen kənd təsərrüfatıın ümumi daxili məhsuldaki payı təxminən yüzde 17 səviyyəsine düşüyor. Tədqiqat bu aralığı kənd təsərrüfatısal məlumatmsizliğin və gizli işsizliğin göstergesi olaraq dəyərlendiriyor.

Araşdırmada iki çoxlu xətti reqressiya modeli kuruluyor. Birinci model, işçi başına ÜDM’yi hizmet sektöründeki istihdam payı və inflyasiyala izah etməyə çalışır. İkinci model ise doğurganlıq nisbətını hizmet istihdamı və işçi başına ÜDM ilə ilişkiləndiriyor. Bu modeller daha sonra hizmet istihdamının 2030’a kadar düzgünsal bdaxiliimde ilərleyeceği varsayımıyla iyimser, əsas və pessimist ssenarilar üretmek üçün kullanılıyor. Temel senaryoda işçi başına ÜDM’nin 2030’da təxminən 20.486 dolara ulaşacağı öngörülüyor.

Bununla belə tədqiqat önemli metodolojik məhdudiyyətlər taşıyor. Yalnızca 26 illık zaman serisi kullanılıyor; stasionarlıq, avtokorrelyasiya, kointeqrasiya, endogenlik və struktur qırılması testleri raporlanmıyor. Doğrusal reqressiya nəticəları nedensellik qanıtı olaraq sunulsa da istifadə olunan metod tek başına nedensel etkiyi belirleyemez. Ayrıca Şəkil 3’teki qələviı əmsalların yönü və etimad aralıkları, metindeki izahlarla açık bdaxiliimde çelişiyor. Bu səbəbdən tədqiqat Hindistanın dönüşümüne ilişkin düşündürücü bir khəyat yoldaşıifsel analiz sunmakta; ancaq qəti nedensel nəticə və ya etimadilir uzun vadeli iqtisadi tahmin olaraq dəyərlendirilməməlidir.

Tədqiqatnın əsas sualsu

Araşdırmanın çıkış noktası, Hindistanın 1991 sonrasında yaşadığı iqtisadi büyümenin insanların real həyat seçeneklerini ne ölçüde genişlettiği sualsudur. Tədqiqat yalnız “ekonomi ne kadar büyüdü?” sualsuna değil, aşağıdaki daha insani suallara fokuslanmaktadır:

• İnsanlar gecimlerini hangi sektörlerden sağlamaya başladı?
• Kənd təsərrüfatıdan ayrılan işçi qüvvəsi sənaye tarafından mı, hizmet sektörü tarafından mı emildi?
• Büyüme, işçilərın məhsuldarliği və iqtisadi qazanc elde etme qabiliyyətiyle nasıl ilişkiləndi?
• Eğitim səviyyəsindeki artım, keyfiyyətikli istihdama dönüşebildi mi?
• Pasiyentlık və ölüm səbəbləri iqtisadi dönüşümle birlikte nasıl dəyişti?
• Ekonomik büyümenin xariciında kalan və ya dönüşümden yeterince yararlanamayan gruplar kimlerdi?

Yazar, Amartya Sen’in inkişafyı yalnız gelir artımı değil, insanların dəyər verdikleri həyatları sürdürebilme qabiliyyətinin genişlemesi olaraq gören yaklaşımını əsas alıyor. Bu baxımdan istihdam yalnız bir üretim girdisi olaraq değil; ərzaq, barınma, səhiyyə hizmeti və toplumsal katılım kimi olanaklara erişimin əsas aracı olaraq ele alınıyor.

Hindistanın klassik inkişaf yolundan ayrılması

Tədqiqatnın mərkəzindeki görüşlerden biri, Hindistanın struktur dönüşümünün klasik sənayelhəyat yoldaşıme sırasını tam olaraq izlemediğidir. Geleneksel inkişaf anlatısında işçi qüvvəsi əvvəl düşük məlumatmli kənd təsərrüfatıdan imalat sənayesine, ardından daha gelişmiş hizmet sektörlerine gecer. Hindistanda ise kənd təsərrüfatıın payı azalirqen hizmet sektörü hızla büyümüş, sənaye istihdamındaki artım daha sərhədlı kalmıştır.

Şəkil 1’in orta panelinde 1991-2016 dövrindeki təxminən eğilimler şöyle görünmektedir:

Bu məlumatler, Hindistanın sənayeyi bütünüyle atladığı mənasına gəlmir. Sənaye istihdamı təxminən dokuz puan artmaktadır. Ancaq kənd təsərrüfatıdaki təxminən yirmi puanlık azalmaün tamamı sənaye tarafından qarşılanmamış; xidmətlər dönüşümün daha güclü ikinci ayağı olmuştur. Dolayısıyla tədqiqatnın “sənaye inqilabını atlama” ifadesi, qəti bir tarihsel yokluktan çok xidmətlərin alışılmadık derecede erkən və güclü yüksəlişini anlatan yorumlayıcı bir ifadedir.

Demografik fırsat penceresi

Şəkil 1’in sol paneli, Hindistan əhaliunun yaş gruplarına göre dəyişimini göstərir. Grafikten təxminən olaraq:

• 15-64 yaşındaki işləmə yaşındakı əhaliun təxminən 520 milyondan 870 milyon civarına yüksəldiği,
• 0-14 yaş grubunun təxminən 340 milyondan 380 milyon civarına çıktıktan sonra yataylaştığı,
• 65 yaş və üzərindeki əhaliun təxminən 30 milyondan 80-90 milyon aralığına yüksəldiği görülmektedir.

Tədqiqat, işləmə yaşındakı əhaliun hızlı büyümesini “demoqrafik dividend” olaraq yorumlamaktadır. Ancaq büyük bir işləmə yaşındakı əhaliun özliğinden iqtisadi qazanc oluşturmadığı vurgulanıyor. Bu əhaliun məlumatmli və yeterli haqq sağlayan işlere yerlhəyat yoldaşıebilmesi gerekir. Aksi hâlde demografik fırsat, işsizlik və düşük məlumatmli istihdam baskısına dönüşebilir.

Sağlık yükündeki dönüşüm

Şəkil 1’in sağ panelinde yoluxucu xəstəliklərla yoluxucu olmayan xəstəliklərın toplam ölümlər üçündəki payları qarşılaştırılıyor. Grafikte yalnız birkaç il üçün məlumat noktası bulunmaktadır; dolayısıyla bu panel illık və qətitisiz bir zaman serisi deyil.

Grafikten okunan təxminən dəyərler şöyledir:

Tədqiqat bu dəyişimi, yoxsulluqla ilişkiləndirilən enfeksiyon pasiyentlıklarının göreli ağırlığının azalması və ürək-damar xəstəlikləri, diabet, xərçəng və diğer xroniki xəstəliklərın ağırlığının artması olaraq yorumluyor. Ancaq istifadə olunan grafik, hizmet sektöründeki tədqiqat və ya hareketsiz həyatın bu pasiyentlıklara birbaşa neden olduğunu göstərmir. Sağlık xidmətlərine erişim, həyat beklentisinin uzaması, yaşlanan əhali, kentlhəyat yoldaşıme, qidalanma, tütün istifadəı və tanı sistemleri kimi çok sayıda unsur eyni dönüşüme katkıda bulunabilir.

Kənd təsərrüfatısal kapan: İstihdam ilə iqtisadi dəyər arasındaki ayrışma

Şəkil 2’nin sol paneli, kənd təsərrüfatıda işçilərın toplam işçi qüvvəsindeki payı ilə kənd təsərrüfatının ÜDM-dəki payını birlikte göstərir. Her iki gösterge de düşmekle birlikte, istihdam payı iqtisadi üretim payından çok daha yüksek kalmaktadır.

Yaklaşık olaraq:

• 1991’de işçi qüvvəsinün yüzde 64’ü kənd təsərrüfatıda çalışirqen kənd təsərrüfatı ÜDM’nin təxminən yüzde 30’unu üretmektedir.
• 2016’da kənd təsərrüfatı məşğulluğu təxminən yüzde 44’e inerkən kənd təsərrüfatıın ÜDM payı təxminən yüzde 17’ye geriləmektedir.

Grafikte iki eğri arasındaki kölgəli alan “səmərəsizlik açığı” olaraq gösterilmektedir. Yazar bu fərqı gizli işsizlik və kullanılmayan insan qabiliyyətiyle ilişkiləndiriyor. Bunun əsas mantığı, çok sayıda insanın iqtisadi üretimde görece küçük bir pay yaratan sektörde yoğunlaşmasıdır.

Ancaq iki yüzde arasındaki fərq tek başına gizli işsizliğin birbaşa və qəti ölçməü deyil. Kənd təsərrüfatısal məlumatmlilik; çalışılan saatler, arazi büyüklüğü, kapital istifadəı, ürün desenleri, bölgesel fiyatlar, haqqsiz ailə emeği və mevsimsellik kimi etkenlere bağlıdır. Grafik struktur sualnu güclü bdaxiliimde görünür kılmakta, fakat gizli işsiz kalan kişi sayısını hesaplamamaktadır.

Eğitim yanılsaması olaraq adlandırılan sualn

Şəkil 2’nin sağ paneli belirli illarda yüksək təhsilli kişilərin işçi qüvvəsindeki payı ilə təhsilli əhali üçündeki işsizlik nisbətını müqayisəktadır. Grafikte istifadə olunan illar 1994, 2000, 2005, 2010 və 2012’dir.

Yazar, təhsil sisteminin keyfiyyətik və beklenti ürettiğini; fakat ekonominin bu insanlara qarşılık gelen işleri yeterince sunamadığını müdafiə edir. Buna “yapabilirliğin iqtisadi hakka dönüştürülememesi” anlamını məlumatyor.

Grafik təhsilli işsizliğin yüksek kaldığını desteklemekle birlikte, eyni zamanda 2005 sonrasında belirgin bir azalma de göstərir. Bu səbəbdən durum tamamen dəyişmeyen bir işsizlik nisbətı olaraq değil, səviyyəsi hâlâ yüksek olmasına rağmen son müşahidəlerde azalan bir sualn olaraq okunmalıdır. Ayrıca yüksək təhsilli işçi qüvvəsi nisbətı ilə təhsillilər arasındaki işsizlik fərqlı paydalara sahip göstergelerdir; iki sütunun yüksekliği birbaşa birbirinden çıkarılmamalıdır.

Məlumat dəsti və məlumat temizleme

Tədqiqatda Dünya Bankı’nın 1991-2016 dövrini kapsayan Dünya İnkişaf Göstəriciləri istifadə edilmişdir. Ham məlumat setinin:

• 26 illık müşahidə,
• 27 makroiqtisadi gösterge daxilierdiği qeyd olunur.

Veri temizleme sürecinde sütunların sayısal məlumat türüne dönüştürüldüğü, sayıya çevriləmeyen hüceyrəlerin əskik dəyər olaraq işaretlendiği açıklanmıştır.

Eksik dəyərler üçün orta dəyər imputasiyası və ya xətti interpolasiya aparılmamışdır. Bunun yerine her analizde istifadə olunan dəyişkenlerden herhangi biri eksikse ilgili il tamamen çıkarılmıştır. Bu metod “siyahı əsasında silmə” olaraq bilinir.

Liste qələviında silme yapay məlumat üretmemesi qayğıından anlaşılır bir seçimtir; ancaq özellikle yalnız 26 müşahidə bulunan bir məlumat setinde nümunəlem sayısını önemli ölçüde azaltabilir. Tədqiqat, iki reqressiya modelinin her birinde silme sonrasında tam olaraq kaç illık müşahidə kaldığını raporlamamaktadır. Bu durum əmsalların belirsizliğini və statistik gücü dəyərlendirmeyi çətinləşdirir.

Birinci OLS modeli: İşçi başına məhsuldarlıq

Birinci modelin hədəf dəyişkeni işçi başına ÜDM’dir. Açıklayıcı dəyişkenler:

• Toplam istihdam üçünde hizmet sektörünün payı,
• Enflasyon nisbətıdır.

Tədqiqatda genel OLS ilişkisi şu bdaxiliimde ifade edilmektedir:

\[ Y_i = \beta_0 + \beta_1 X_{1i} + \beta_2 X_{2i} + \varepsilon_i \]

Birinci modele uygulandığında:

\[ GDP\_PP\_EMP_t = \beta_0 + \beta_1 EMP\_SRV_t + \beta_2 INFL_t + \varepsilon_t \]

• GDP_PP_EMP: İşçi kişi başına ÜDM; grafikte dolar cinsinden gösterilmektedir.
• EMP_SRV: Toplam istihdam üçünde hizmet sektöründe işçilərın yüzdesidir.
• INFL: Enflasyon nisbətıdır.
• β₀: Açıklayıcı dəyişkenlerin sıfır olduğu varsayımsal başlanğıc dəyəridir.
• β₁: Enflasyon sabitken hizmet istihdamındaki bir puanlık dəyişimle əlaqəli işçi başına ÜDM dəyişimidir.
• β₂: Hizmet istihdamı sabitken inflyasiyadaki bir puanlık dəyişimle əlaqəli ÜDM dəyişimidir.
• ε_t: Modelin açıklayamadığı etkiləri temsil eder.

OLS əmsalları, gerçeklhəyat yoldaşıen və tahmin edilən dəyərler arasındaki artıkların kareleri toplamını en aza indirecek bdaxiliimde seçilir:

\[ \min_{\beta_0,\beta_1,\beta_2} \sum_{t=1}^{n} \left(Y_t-\hat{Y}_t\right)^2 \]

Bu ifade, modelin tahmin hatalarını pozitif və negatif yönleriyle birbirini götürmeyecek bdaxiliimde karesini alarak topladığını anlatır.

İkinci OLS modeli: Doğurganlıq nisbətı

İkinci modelin hədəf dəyişkeni qadın başına doğum sayıyla ifade edilən doğurganlıq nisbətıdır. Açıklayıcı dəyişkenler hizmet istihdamının payı və işçi başına ÜDM’dir:

\[ FRTL_t = \alpha_0 + \alpha_1 EMP\_SRV_t + \alpha_2 GDP\_PP\_EMP_t + u_t \]

• FRTL: Qadın başına doğum sayı olaraq toplam doğurganlıq nisbətıdır.
• EMP_SRV: Hizmet sektöründe işçilərın toplam istihdam üçündeki yüzdesidir.
• GDP_PP_EMP: İşçi başına ÜDM’dir.
• α₁: İşçi başına ÜDM sabitken hizmet istihdamı dəyişiminin doğurganlıqla ilişkisini göstərir.
• α₂: Hizmet istihdamı sabitken işçi başına ÜDM dəyişiminin doğurganlıqla ilişkisini göstərir.

Yazar, hizmet ekonomisine gecişin kentlhəyat yoldaşıme, qadınların tədqiqat hayatındaki rolü və uşaq böyütmənin iqtisadi maliyyəti üzərindən doğurganlığın düşmesini açıklayabiləceğini tartımmaktadır. Ancaq modelde kentlhəyat yoldaşıme, qadın təhsili, qadın məşğulluğu, evlenme yaşı, uşaq ölümleri, doğum kontrolüne erişim və ya səhiyyə altyapısı kimi dəyişkenler mövcud deyil. Dolayısıyla bu meqanizmalar birbaşa test edilmemiştir.

Şəkil 3’teki əmsallar və metinle tutarsızlıklar

Şəkil 3, reqressiya əmsallarını yatay çubuklar və yüzde 95 etimad aralıklarıyla göstərir. Tədqiqatnın izahsına göre etimad aralığı şu bdaxiliimde hesaplanmaktadır:

\[ CI_{95\%} = \hat{\beta} \pm 1.96 \times SE(\hat{\beta}) \]

Burada β̂ tahmin edilən əmsalyı, SE əmsalnın standart xətasını göstərir.

Ancaq şəkil ilə metin arasında kritik uyumsuzluklar bulunmaktadır:

1. Enflasyon əmsalsı: Mətn inflyasiyaun işçi başına ÜDM üzərinde negatif bir yük və ya “drag” oluşturduğunu söylemektedir. Buna qarşılık Şəkil 3’te inflyasiya çubuğu sıfırın sağında, yani pozitif tarafta görünmektedir. Grafikten təxminən olaraq pozitif 100-150 dolar aralığında bir əmsal okunmaktadır.
2. Xidmətlər və doğurganlıq: Mətn hizmet istihdamının doğurganlıq üzərinde güclü negatif etkisi olduğunu müdafiə edir. Şəkil 3’teki hizmet istihdamı əmsalsı ise sıfırın sağında, təxminən +0,05 səviyyəsinde görünmektedir.
3. Güven aralığı: Mətn hdaxilibir hata çubuğunun sıfırı kesmediğini söylemektedir. Buna qarşılık doğurganlıq modelindeki hizmet istihdamı etimad aralığı təxminən -0,09 ilə +0,18 arasında uzanarak sıfırı açıkça kesmektedir.
4. İşçi başına ÜDM əmsalsı: Doğurganlıq modelindeki bu əmsal grafikte sıfıra çok yakın görünmekte və ölçek səbəbiyle qəti dəyəri seçiləmemektedir.

Bu tutarsızlıklar səbəbiyle, metinde öne sürülen “xidmətləre geciş doğurganlığı gelirden daha güclü bdaxiliimde düşürmektedir” sonucu Şəkil 3 üzərindən düzgünlanamamaktadır. Katsayı tablosu, qəti standart xətalar, p dəyərleri və model çıktıları sunulmadığı üçün düzgün işaretin grafikte mi yoxsa izah metninde mi olduğu belirlenememektedir.

Regresyon neden tek başına nedensellik kurmaz?

Tədqiqatda OLS’nin “neden və sonucu ayırmak” amacıyla kullanıldığı və əmsalların “nedensel etki xəritələrı” olduğu qeyd olunur. Ancaq çoxlu xətti reqressiya, başka bir tanımlama stratejisi bulunmadığında yalnız dəyişkenler arasındaki koşullu ilişkiyi tahmin eder.

Nedensel yorum üçün en azından açıklayıcı dəyişkenlerin hata terimiyle ilişkisiz olduğu varsayımı gerekir:

\[ E(\varepsilon_t \mid X_t) = 0 \]

Bu varsayım, model xariciında bırakılan hdaxilibir etkenin hem hizmet istihdamını hem məhsuldarliği və ya doğurganlığı etkiləmediğini gerektirir. Hindistanın iqtisadi dönüşümünde bu oldukça güclü bir varsayımdır.

Örneğin aşağıdaki dəyişkenler eyni anda hizmet istihdamını və işçi başına istehsali etkiləyebilir:

• Teknolojik ilərleme,
• Yabancı yatırımlar,
• Eğitim səviyyəsi,
• Altyapı yatırımları,
• Kentlhəyat yoldaşıme,
• Ticaret açıklığı,
• Döviz kuru,
• Maliye və para politikası,
• Küresel iqtisadi koşullar.

Aynı şəkilde doğurganlıq nisbətındaki dəyişim hizmet sektörüne gecişi de etkiləyebilir. Daha düşük doğurganlıq qadınların işçi qüvvəsine katılımını artırabilir; dolayısıyla nedensellik iki yönde işleyebilir. Bu durum həyat yoldaşıanlılık və ya endogenlik sualnudur.

Tədqiqatda təbiətl təcrübə, alət dəyişən, fərqlərin fərqi, kəsikkli reqressiya, gecikmeli yapı və ya başka bir nedensel tanımlama stratejisi kullanılmamıştır. Bu səbəbdən nəticəlar “hizmet istihdamı artımı işçi başına ÜDM və doğurganlıqla əlaqəlidir” bdaxiliiminde okunmalı; “artım qəti olaraq bu nəticəlara neden olmuştur” bdaxiliiminde yorumlanmamalıdır.

Gerçeklhəyat yoldaşıen və tahmin edilən dəyərlerin qarşılaştırılması

Şəkil 4’te her iki model üçün gerçeklhəyat yoldaşıen dəyərler yatay eksende, model tahminleri dikey eksende gösterilmektedir. Kırmızı kəsikkli çizgi kusursuz tahmini, yani:

\[ \hat{Y}_t = Y_t \]

durumunu temsil eder.

İşçi başına məhsuldarlıq modelinde noktaların önemli bölməü diyagonal çizgiye yakın görünmektedir. Özellikle düşük və orta məhsuldarlıq səviyyəlerinde tahminler gerçeklhəyat yoldaşıen dəyərleri yakından izləmə etmektedir. En yüksek dəyərlerde qələviı sapmalar büyümektedir; ancaq genel düzgünsal ilişki güclü görünmektedir.

Doğurganlıq modelinde ise daha sistematik bir eğrilik diqqət çekmektedir:

• Düşük gerçeklhəyat yoldaşıen doğurganlıq dəyərlerinde tahminler daha da düşük kalmaktadır.
• Orta dəyərlerde tahminler çoğunlukla kusursuz tahmin çizgisinin üzərindedir.
• Yüksek doğurganlıq dəyərlerinde tahminler çizginin altında kalmaktadır.

Bu desen, düzgünsal modelin doğurganlıq ilişkisindeki eğriselliği tam olaraq yakalayamadığına işaret edebilir. Tədqiqatda model qələviında sayısal R-kvadrat, düzeltilmiş R-kvadrat, artık dağılımı və ya tahmin hatası ölçüleri məlumatlmediği üçün grafiklerin “neredeyse bütün tarihsel dəyişimi açıkladığı” iddiası sayısal olaraq denetlenememektedir.

Aynı məlumat üzərinde kurulmuş modelin yine eyni məlumat üzərinde gerçeklhəyat yoldaşıen-tahmin edilən müqayisəsı, nümunədaxili uyğunluqu göstərir. Bu metod aşırı uyum bulunmadığını tek başına qanıtlamaz. Aşırı uyumu dəyərlendirmek üçün ayrı test məlumatsi, çarpaz düzgünlama və ya zaman sıralı geriye dönük tahmin sınaması gerekir.

R-kvadrat formülü

Tədqiqatda açıklanan R-kvadrat ilişkisi şöyledir:

\[ R^2 = 1 - \frac{\sum_{t=1}^{n}(Y_t-\hat{Y}_t)^2}{\sum_{t=1}^{n}(Y_t-\bar{Y})^2} \]

• Paydaki ifade modelin açıklayamadığı artık kareleri toplamıdır.
• Paydadaki ifade hədəf dəyişkenin ortalamasına göre toplam dəyişimidir.
• R-kvadrat 1’e yaklaştıkça model nümunəlem üçündeki dəyişimin daha büyük bölməünü izahktadır.

Ancaq yüksek R-kvadrat nedensellik, düzgün model yapısı və ya gələcəkdə başarılı tahmin mənasına gəlmir. Özellikle zaman üçünde birlikte yüksəlen və ya düşen iqtisadi serilər, aralarında gerçek bir iqtisadi meqanizma bulunmasa bilə yüksek R-kvadrat üretebilir.

Zaman serisi keyfiyyətiğinden qaynaqlanan sualnlar

Verilər birbirinden müstəqil 26 müşahidə değil, arka arkaya gelen 26 ildır. Bu səbəbdən klasik kəsikt reqressiyaundan fərqlı zaman serisi sualnları ortaya çıkabilir:

• Durağan olmama: Hizmet istihdamı və işçi başına ÜDM zaman üçünde trend göstərir.
• Sahte reqressiya: Birlikte trend gösteren iki dəyişken gerçekte əlaqəli olmasa bilə yüksek uyum üretebilir.
• Otokorelasyon: Bir ildaki hata sonraki ilın hatasıyla əlaqəli ola bilər.
• Yapısal kırılma: Küresel krizler, politika dəyişiklikleri və ya iqtisadi reformlar ilişkiyi dövrlər arasında dəyiştirebilir.
• Değişen varyans: Tahmin hatalarının büyüklüğü iqtisadi ölçek büyüdükçe artabilir.

Tədqiqatda vahid kök, kointeqrasiya, Durbin-Watson, Breusch-Godfrey, heteroskedastiklik və ya struktur qırılması testleri raporlanmamaktadır. Bu eksiklik, standart xətaların və statistik əhəmiyyətlilık dəyərlendirmesinin etimadilirliğini sərhədlamaktadır.

2030 xidmət məşğulluğu ssenariləri

Gelecek senaryosunun ilk adımında hizmet istihdamının tarihsel eğimi hesaplanmaktadır. Tədqiqatda məlumatlen ilişki şöyledir:

\[ Slope = \frac{EMP\_SRV_{2016}-EMP\_SRV_{1991}}{2016-1991} \]

Bu eğim kullanılarak 2017-2030 ilları üçün düzgünsal bir əsas ssenari üretilmektedir:

\[ EMP\_SRV_t^{base} = EMP\_SRV_{2016} + Slope \times (t-2016) \]

Daha sonra üç senaryo tanımlanmaktadır:

\[ EMP\_SRV_t^{optimistic} = EMP\_SRV_t^{base} + 3 \]

\[ EMP\_SRV_t^{pessimistic} = EMP\_SRV_t^{base} - 3 \]

Mətnde bu fərq “+3%” və “-3%” bdaxiliiminde yazılmıştır. Grafikte ise senaryolar əsas çizginin təxminən üç faiz bəndi üstünde və altında görünmektedir. Bu səbəbdən uygulamanın göreli yüzde dəyişiminden çok üç mutlak faiz bəndilık bant kullandığı anlaşılmaktadır; ancaq metin bu ayrımı açıkça belirtmemektedir.

Şəkil 5’ten təxminən 2030 dəyərleri:

Grafikte tarihsel hizmet istihdamı 2016’da təxminən yüzde 33’e ulaşirqen əsas ssenari 2017’de təxminən yüzde 31’den başlamaktadır. Bu, tarihsel seriyle əsas tahmin arasında aşağı yönlü bir kopukluk təşkil edir. Verilən eğim formülü düzgün bdaxiliimde 2016 dəyərinden başlatılmış olsaydı əsas proyeksiyaun 2017’de 2016’nın pivəz üzərinde olması beklenirdi. Bu görsel kopukluğun məlumat işleme, grafikleme və ya senaryo tanımından hangisinden mənbəlandığı izah edilməmişdir.

2030 işçi başına ÜDM senaryosu

Gelecekteki hizmet istihdamı dəyərleri, birinci OLS modeline xarici girdilər olaraq yerlhəyat yoldaşıtirilmektedir. Enflasyonun bütün gələcək illarda yüzde 5 olacağı varsailmıştır:

\[ GDP\_PP\_EMP_t^{future} = \hat{\beta}_0 + \hat{\beta}_1 EMP\_SRV_t^{scenario} + \hat{\beta}_2 \times 5 \]

Tədqiqat bu zincire “domino təsiri” adını vermektedir. Hizmet istihdamının senaryo dəyəri dəyiştiğinde işçi başına istehsal tahmini de OLS əmsalsı aracılığıyla dəyişmektedir.

Şəkil 6’da əsas ssenarinun 2030 dəyəri açık bdaxiliimde:

20.486 dolar/işçi

olaraq etiketlenmiştir. Grafikten təxminən olaraq optimist ssenari 24.000 dolar, pessimist ssenari ise 17.000 dolar civarındadır.

Şəkil 6’da tarihsel işçi başına ÜDM 2016’da təxminən 16.000 doların üzərinde görünürken 2017 əsas ssenarisu təxminən 14.500 dolardan başlamaktadır. Hizmet istihdamı grafiğindeki kopukluk bu tahmine de aktarılmıştır. Bu səbəbdən 2017-2030 tahmin çizgisinin tarihsel seriye qətitisiz devam eden bir proyeksiya olmadığı görülmektedir.

Tahminlerin dayandığı varsayımlar

2030 nəticəları aşağıdaki varsayımlara bağlıdır:

• 1991-2016 xidmət məşğulluğu meyli 2030’a kadar düzgünsal bdaxiliimde devam edecektir.
• Enflasyon bütün proyeksiya dövrinde yüzde 5 olacaktır.
• Hizmet istihdamı ilə işçi başına ÜDM arasındaki tarihsel OLS ilişkisi dəyişmeden kalacaktır.
• Büyük savaş, pandemi, maliyyəal kriz, texnologiyak kırılma və ya başka olağanüstü xarici şok yaşanmayacaktır.
• Hizmet sektörünün daxili biləşimi və işlerin məlumatmliliği sabit ilişkiyi bozmayacaktır.

Bu səbəbdən 20.486 dolar qəti gələcək dəyəri değil, varsayımlara bağlı bir senaryo çıktısıdır. Tədqiqatnın öz ifadesiyle de bu nəticə bir kader değil, koşullu bir olasılıktır.

Tədqiqatnın güclü tərəfləri

• Ekonomik büyümeyi yalnız toplam ÜDM üzərindən değil; istihdam, səhiyyə, təhsil və insani seçimlərle birlikte ele alması,
• Amartya Sen’in yapabilirlik yaklaşımını somut iqtisadi göstergelerle ilişkiləndirmesi,
• Kənd təsərrüfatıda işçi əhali ilə kənd təsərrüfatıın iqtisadi üretim payı arasındaki fərqı açık bir grafikle görünür kılması,
• Demografik, sektörel və səhiyyə dönüşümlerini eyni anlatı üçünde dəyərlendirmesi,
• Eksik dəyərleri yapay ara dəyərlerle doldurmak yerine gözlenen məlumatlerle tədqiqat seçiminde bulunması,
• Karmaşık makine öğrenmesi yerine küçük nümunəleme uygun daha sade bir model seçmesi,
• Gelecek tahminini tek nəticə yerine iyimser, əsas və pessimist ssenarilarla sunması,
• Formülleri və hesaplama zincirini okuyucuya izahya tədqiqatsıdır.

Tədqiqatnın əsas məhdudiyyətlərı

• Nümunəlem yalnız 26 illık müşahidəden ibarətdir; eksik məlumat silindikten sonra model qələviındaki gerçek müşahidə sayısı bildirilmemiştir.
• OLS modellerinin tam əmsal tabloları, sabit terimleri, standart xətaları, p dəyərleri, R-kvadratleri və tanı testleri məlumatlmemiştir.
• Zaman serilərinin durağanlığı və kointeqrasiyasi sınanmamıştır.
• Otokorelasyon, heteroskedastiklik və struktur qırılması testleri raporlanmamıştır.
• Hizmet istihdamı, məhsuldarlıq və doğurganlıq arasındaki endogenlik dəyərlendirilmemiştir.
• Regresyon ilişkiləri nedensel etki olaraq yorumlanmıştır; ancaq nedensel tanımlama stratejisi mövcud deyil.
• Doğurganlıq modeli önemli sosyal və demografik dəyişkenleri daxiliermemektedir.
• Aynı məlumat model kurmak və model uyumunu göstermek üçün kullanılmış; nümunədənkənar düzgünlama aparılmamışdır.
• Şəkil 3’teki əmsal işaretleri və etimad aralıkları metindeki izahlarla çelişmektedir.
• Şəkil 5 və Şəkil 6’daki 2017 başlanğıc dəyərleri, 2016 tarihsel serisiyle qətitisiz bağlanmamaktadır.
• İyimser və pessimist ssenarilardaki “yüzde 3” ifadesinin göreli yüzde mi, faiz bəndi mı olduğu açık deyil.
• 2030 tahmini yalnız hizmet istihdamı və sabit yüzde 5 inflyasiyaa dayanmakta; iqtisadi yapının diğer komponentleri sabit kabul edilmektedir.
• Tədqiqat hakem qiymətləndirməsinden gecmemiştir.

Tədqiqatnın söylediği və söylemediği

Tədqiqat, Hindistanda kənd təsərrüfatı məşğulluğuın azalirqen hizmet istihdamının və işçi başına istehsalin arttığını göstərir. Kənd təsərrüfatıda işçi əhaliun payının kənd təsərrüfatıın iqtisadi üretimdeki payından çok daha yüksek kaldığını ortaya koymaktadır. Bulaşıcı olmayan pasiyentlıkların ölüm yükündeki payının yüksəldiğini və təhsilli işsizliğin belirli illarda yüksek səviyyəlerde bulunduğunu göstərir.

Tədqiqat, kənd təsərrüfatından xidmətlərə gecen her işçinin gəlirinin və ya həyat keyfiyyətinin arttığını göstərmir. Xidmətlər üçünde yüksək əməkhaqqılı bilik texnologiyasi işleri ilə aşağı əməkhaqqılı və etimadcesiz hizmet işleri birbirinden ayrılmamıştır.

Tədqiqat, hizmet sektörünün doğurganlıq azalmaüne qəti olaraq neden olduğunu qanıtlamamaktadır. Şəkil 3’teki doğurganlıq əmsalsı və etimad aralığı, metindeki güclü nedensel ifadeyi desteklememektedir.

Tədqiqat, inflyasiyaun məhsuldarliği qəti olaraq azalttığını da mevcut şəkil üzərindən düzgünlamamaktadır; grafikte əmsal pozitif görünmektedir.

2030’da işçi başına istehsalin qəti olaraq 20.486 dolar olacağını göstərmir. Bu sayı düzgünsal xidmət məşğulluğu meyli, sabit inflyasiya və dəyişmeyen reqressiya əmsallarına dayalı koşullu bir senaryodur.

Geçmiş, bu gün və gələcək açısından önemi

Geçmiş açısından tədqiqat, Hindistanın 1991 sonrasında yalnız daha büyük bir ekonomi halına gelmediğini; tədqiqat, pasiyentlık və əhali yapısının da dəyiştiğini vurğulayır. Kənd təsərrüfatıın geriləmesi, xidmətlərin yüksəlmesi və işləmə yaşındakı əhaliun büyümesi eyni dönüşümün fərqlı yüzleri olaraq təqdim olunur.

Bugün açısından en önemli mesaj, toplam iqtisadi büyümenin dağılım və həyat seçenekleri hesaba katılmadan yeterli bir inkişaf ölçütü olmadığıdır. Bir ölkənin işçi başına istehsali artarken milyonlarca insan düşük məlumatmli kənd təsərrüfatıda və ya təhsiline uygun olmayan işlerde kalabilir.

Gelecek açısından tədqiqat, Hindistanın demografik fırsatını kullanabilmesi üçün kırsal altyapı, işçi qüvvəsi hareketliliği, keyfiyyətikli sənaye və hizmet istihdamı ilə təhsilin əmək qələviarı ihtiyaçlarına uyumuna odaklanılması gerektiğini müdafiə edir. Bununla belə daha etimadilir politika nəticəları üçün ştat səviyyəsinde və ya birey səviyyəsinde məlumat, daha uzun zaman seriləri və nedensel metodlerle yapılacak yeni tədqiqatlara ihtiyaç vardır.

Tədqiqatnın Metodu və Tapıntıları

Teknik metod özeti

Şəkillerin bilimsel özeti

Ana sayısal tapıntılar

• Kənd təsərrüfatı məşğulluğu təxminən yüzde 64’ten yüzde 44’e geriləmiştir.
• Hizmet istihdamı təxminən yüzde 22’den yüzde 33’e yüksəlmiştir.
• Sənaye istihdamı təxminən yüzde 15’ten yüzde 24’e yüksəlmiştir.
• Kənd təsərrüfatıın ÜDM üçündeki payı təxminən yüzde 30’dan yüzde 17’ye düşmüştür.
• Bulaşıcı olmayan pasiyentlıkların ölüm payı təxminən yüzde 46’dan yüzde 61’e yüksəlmiştir.
• Bulaşıcı pasiyentlıkların ölüm payı təxminən yüzde 44’ten yüzde 28’e geriləmiştir.
• 2030 əsas hizmet istihdamı senaryosu təxminən yüzde 35,5’tir.
• 2030 əsas işçi başına ÜDM senaryosu 20.486 dolardır.
• 2030 iyimser məhsuldarlıq sonucu grafikten təxminən 24.000 dolar okunmaktadır.
• 2030 kötümser məhsuldarlıq sonucu grafikten təxminən 17.000 dolar okunmaktadır.

Grafiklerden okunan və metinde qəti olaraq yazılmayan dəyərler təxminən dəyərlerdir. Tədqiqatda reqressiyaların tam sayısal çıktı tabloları bulunmadığından əmsalların qəti dəyərleri grafiklerden etimadilir bdaxiliimde yenidən üretiləmemektedir.

Mənbə və Metod Qeydi

• PDF üçündeki tam özgün baş örtüyü: The Limits of Freedom (1991-2016)
• SSRN qeyd başlığı: The Limits of Freedom
• Yazar: Spandan Upadhyay
• Yazar sıralaması: Tek yazarlı tədqiqat
• Həyat yoldaşı birinci yazar/ortaq töhfə: Bulunmamaktadır.
• İletişim yazarı: SSRN kaydında Spandan Upadhyay əlaqə müəllifi olaraq gösterilmektedir.
• Kurum: Ramakrishna Mission Vidyamandira, Belur Math, Howrah, West Bengal, Hindistan
• Tədqiqatnın yazım tarixi: 26 Haziran 2026
• SSRN’ye yüklenme tarixi: 30 Haziran 2026
• DOI: 10.2139/ssrn.7003198
• Yayın platformu: SSRN
• SSRN qeyd numarası: 7003198
• Hakemli dergi: Hakemli bir dergide yayımlanmış sürüm düzgünlanamamıştır.
• Özgün yayınevi: Ayrı bir akademik və ya ticari yayınevi biliksi düzgünlanamamıştır.
• Hakemlik durumu: Tədqiqat SSRN’de paylaşılmış bir preprinttir; hakem qiymətləndirməsinden gectiğine ilişkin bilik mövcud deyil.
• Mənbə türü: Preprint, ikincil məlumat analizi, ekonometrik modelleme və senaryo tədqiqatsı
• Resmî tədqiqat bağlantısı:SSRN tədqiqat sayfası

PDF’nin görünür sayfalarında yazar adı və kurum biliksi yer almamaktadır. Bu bilikler PDF dosya üst məlumatsi və rəsmi SSRN qeyd sayfası üzərindən düzgünlanmıştır. Tədqiqatnın PDF daxili başlığına eklenen “1991-2016” ifadesi SSRN qeyd başlığında mövcud deyil.

Bu məqalə yüklenen PDF’nin tamamı; metin, metod izahsı, formüller və altı görseli incelenerek hazırlanmıştır. PDF xariciında kalan bilimsel tapıntılar daxilieriğe eklenmemiş; xarici kontrol yalnız yazar, kurum, DOI, tarih, yayın platformu və hakemlik durumu kimi bibliyografik kimlik bilikleriyle sərhədlandırılmıştır.

Temel bilimsel uyarı: Bu tədqiqat hakem qiymətləndirməsinden gectiği düzgünlanmamış bir preprinttir. OLS nəticəları dəyişkenler arasındaki tarihsel ilişkiyi göstermekte, tek başına nedensellik qanıtlamamaktadır. Regresyon əmsallarının tam tabloları məlumatlmemiş və Şəkil 3’teki qələviı nəticəlar metinle çelişmiştir. 2030 rakamları qəti tahmin değil; düzgünsal xidmət məşğulluğu meyli, yüzde 5 inflyasiya və sabit tarihsel əmsal varsayımlarına dayalı senaryolardır.