Beynəlxalq münasibətlərdə güc dedikdə çox vaxt hərbi potensial, iqtisadi ölçü, texnologiya, enerji resursları və ya mədəni təsir ağla gəlir. Lakin bu məqalə böyük güclər rəqabəti dövründə başqa bir güc formasının getdikcə daha görünən hala gəldiyini müdafiə edir: hüquq gücü.

Hüquq gücü dövlətin hüquqdan istifadə edərək istədiyi nəticələrə çatmaq qabiliyyətidir. Bu, bəzən məhkəmələrdə iddia qaldırmaqla, bəzən öz hüququnu xarici aktorlara tətbiq etməklə, bəzən beynəlxalq hüquq haqqında inandırıcı narrativlər yaratmaqla, bəzən də öz tənzimləyici standartlarını başqa ölkələrə ixrac etməklə ortaya çıxır.

Məqalə hüquq gücünü tək bir vasitə kimi deyil, dörd əsas forma üzrə izah edir: məhkəmə çəkişməsi gücü, narrativ gücü, yurisdiksiya gücü və norm müəyyənləşdirmə gücü. Məhkəmə çəkişməsi gücü dövlətlərin yerli, xarici və ya beynəlxalq məhkəmələrdə hüquqi proseslərdən istifadə edərək nəticə əldə etmək qabiliyyətidir. Narrativ gücü hüquqla bağlı hekayə və şərhlər üzərindən legitimlik yaratmaq gücüdür. Yurisdiksiya gücü dövlətin öz hüququnu xarici şəxs, şirkət və ya hadisələrə qədər uzada bilməsidir. Norm müəyyənləşdirmə gücü isə başqa ölkələrin və ya beynəlxalq qurumların hüquq standartlarına təsir etmək qabiliyyətidir.

Tədqiqatın ən mühüm mesajı budur: Müasir geosiyasət yalnız tanklar, ticarət müharibələri və ya texnologiya sanksiyaları ilə aparılmır. Hüquq da artıq milli gücün mərkəzi alətlərindən birinə çevrilir. Dövlətlər məhkəmələr, sanksiyalar, məlumat qaydaları, ixrac nəzarətləri, beynəlxalq standartlar və hüquqi narrativlər vasitəsilə qlobal sahədə təsir yaratmağa çalışırlar.

Problem Nədir?

Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsi uzun müddət dövlət gücünü hərbi və iqtisadi potensial üzərindən araşdırıb. Hərbi güc məcburetmə və ya çəkindirmə qabiliyyəti ilə, iqtisadi güc isə bazarın ölçüsü, valyuta, ticarət şəbəkəsi, sanksiyalar və istehsal potensialı ilə izah olunub. Yumşaq güc anlayışı isə mədəniyyət, dəyərlər, legitimlik və cəlbedicilik vasitəsilə təsir yaratmağı ifadə edib.

Lakin məqaləyə görə müasir geosiyasətdə hüquq bu klassik kateqoriyalara tam sığmayan xüsusi güc sahəsi yaradır. Bu gün dövlətlər yalnız ordu və ya pulla deyil, məhkəmə qərarları, sanksiya qanunvericiliyi, xarici ticarət qaydaları, investisiya nəzarətləri, insan hüquqları üzrə məhkəmə işləri, beynəlxalq təşkilat qərarları, məlumat tənzimləmələri və standartların müəyyənləşdirilməsi prosesləri ilə də təsir göstərirlər.

Problem budur: Hüquq bu qədər mərkəzi mövqeyə gəldiyi halda, milli hüquq gücünü hərbi və ya iqtisadi güc qədər sistemli şəkildə izah edən ümumi nəzəriyyə çatışmır. “Lawfare”, yəni hüququn müharibə aləti kimi istifadə edilməsi anlayışı bəzi halları izah edir; lakin hüquqi gücdən istifadənin hamısını müharibə dili ilə təsvir etmək həm dar, həm də yüklü yanaşma ola bilər.

Buna görə məqalə daha neytral və daha geniş anlayış təklif edir: hüquq gücü. Bu anlayış hüququn yalnız hücum və ya manipulyasiya vasitəsi kimi deyil, dövlət potensialı, institusional nüfuz, beynəlxalq normların yaradılması, məhkəmələrə çıxış, yurisdiksiya və hüquqi inandırma vasitəsilə necə güc yaratdığını anlamağa çalışır.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat empirik məlumat dəsti və ya statistik test təqdim etmir. Onun metodu nəzəri-konseptual analiz və hüquq ədəbiyyatının sintezidir. Müəllif beynəlxalq münasibətlərdə güc nəzəriyyələrindən, hüquq ədəbiyyatından, xarici əlaqələr hüququndan, beynəlxalq hüquq müzakirələrindən və Çinin son illərdəki “foreign-related rule of law” islahatlarından istifadə edir.

Birinci addımda güc anlayışı nəzərdən keçirilir. Məqalə Joseph Nye-ın güc tərifindən çıxış edir: güc başqalarına təsir göstərərək istənilən nəticələrə çatmaq qabiliyyətidir. Bu tərif vacibdir, çünki güc yalnız resurslara sahib olmaq demək deyil. Ölkənin çoxlu sayda vəkili, məhkəməsi və ya qanunu ola bilər; lakin bunları beynəlxalq nəticələrə çevirə bilmirsə, hüquq gücü məhdud qala bilər.

İkinci addımda hüquq gücü dörd hissəyə ayrılır. Bu ayrım anlayışı daha aydın edir. Çünki dövlətlər hüquqdan yalnız bir yolla istifadə etmirlər. Bəzən məhkəmədə iddia qaldırırlar, bəzən hüquqi narrativ qururlar, bəzən öz qanunlarını sərhəddən kənara uzadırlar, bəzən də beynəlxalq normaları formalaşdırırlar.

Üçüncü addımda Çin nümunəsi araşdırılır. Məqaləyə görə Çin son illərdə xarici hüquq bilikləri, xarici əlaqələr hüququ, uzunqollu yurisdiksiyaya qarşı müdafiə, sanksiya qanunları, bloklayıcı qanunvericilik, kommersiya məhkəmələri, arbitraj mərkəzləri, qlobal standartlar və beynəlxalq qurumlar vasitəsilə hüquq gücünü artırmağa çalışır.

Dördüncü addımda hüquq gücünün mənbələri müzakirə olunur. Hüquq gücü yalnız qanun qəbul etməklə yaranmır. Dövlət potensialı, iqtisadi ağırlıq, bazar gücü, təchizat zəncirində mərkəzilik, valyutanın təsiri, hüquq təhsili, vəkillərin sayı, məhkəmələrin nüfuzu, tənzimləyici potensial və hüququn etibarlılığı bu gücün əsas mənbələri arasındadır.

Formullar Nəyi İzah Edir?

Bu tədqiqat riyazi formullar ehtiva edən texniki məqalə deyil. Hüquq gücü kəmiyyət tənliyi ilə deyil, konseptual çərçivə ilə izah edilir. Buna görə PDF-dən köçürüləcək orijinal riyazi formul yoxdur.

Bununla belə, məqalənin əsas məntiqini sadə konseptual göstərimlə belə ümumiləşdirmək olar. Bu göstərim mətndəki fikri izah etmək üçün hazırlanıb; PDF-də sözbəsöz formul kimi yer almır:

Bu ifadə hüquq gücünün yalnız qanunların mövcudluğundan ibarət olmadığını göstərir. Əsas məsələ hüquqdan istifadə edərək başqalarının davranışlarına və beynəlxalq nəticələrə təsir etmək qabiliyyətidir.

Bu göstərim məqalənin dörd əsas hüquq gücü formasını ümumiləşdirir. Dövlətlər məhkəmələr, hüquqi narrativlər, sərhədlərarası yurisdiksiya və normların yaradılması vasitəsilə güc proyeksiyası həyata keçirə bilərlər.

Bu axın da məqalənin son bölməsindəki resurs müzakirəsini sadələşdirir. İqtisadi güc, dövlət potensialı, hüquq infrastrukturu və nüfuz hüquqi potensiala çevrilir. Bu potensial da beynəlxalq hüquq sahəsində təsir yaradır.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

Mətndə klassik mənada məlumat qrafiki və ya eksperimental cədvəl əvəzinə geniş konseptual təsnifat var. Bu təsnifat hüquq gücünün dörd formasını xəritə kimi təşkil edir.

Birinci sahə məhkəmə çəkişməsi gücüdür. Dövlətlər beynəlxalq məhkəmələrdə, xarici məhkəmələrdə və ya öz yerli məhkəmələrində hüquqi proseslərdən istifadə edərək xarici siyasət məqsədlərinə töhfə verə bilərlər. Bəzən məhkəmə işini qazanmaq əsas məqsəddir; bəzən isə iddianın özünün qaldırılması qarşı tərəfə xərc yaradır, ictimai narrativə təsir edir və ya hüquqi legitimlik istehsal edir.

İkinci sahə narrativ gücüdür. Dövlətlər beynəlxalq hüquq haqqında öz şərhlərini yaradırlar. Hərbi müdaxilə, sanksiya, sərhəd mübahisəsi və ya suverenlik iddiası hüquqi dillə legitimləşdirilməyə çalışıla bilər. Bu narrativlər məhkəmələrdə olduğu kimi diplomatik mətnlərdə, rəsmi açıqlamalarda, beynəlxalq təşkilatlarda və ya media sahəsində də qurula bilər.

Üçüncü sahə yurisdiksiya gücüdür. Dövlət öz hüququnu xarici şəxslərə, şirkətlərə və ya fəaliyyətlərə qədər uzada bilirsə, onun hüquq gücü artır. Ekstraterritorial hüquq tətbiqləri, sanksiyalar, ixrac nəzarətləri, məlumat tənzimləmələri, rəqabət hüququ və ya maliyyə tənzimləmələri bu sahəyə daxil ola bilər. Lakin bu sahə eyni zamanda münaqişə yarada bilər; çünki dövlətin öz hüququnu sərhəddən kənara daşıması başqa dövlətlər tərəfindən suverenliyə müdaxilə kimi qəbul edilə bilər.

Dördüncü sahə norm müəyyənləşdirmə gücüdür. Ölkə öz hüquq standartlarını başqa ölkələrə, regional strukturlara və ya beynəlxalq qurumlara qəbul etdirə bilirsə, uzunmüddətli təsir yaradır. Bu, bəzən məcburiyyətlə, bəzən iqtisadi təşviqlə, bəzən texniki ekspertiza ilə, bəzən də legitimlik və cəlbedicilik vasitəsilə baş verir. Avropa İttifaqının tənzimləyici təsiri və ya ABŞ-ın müharibədən sonrakı beynəlxalq qurumlar üzərində təsiri bu müzakirədə mühüm nümunələrdir.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu tədqiqat eksperimental araşdırma deyil. Yeni məlumat dəsti, sorğu, sahə eksperimenti və ya statistik analiz təqdim etmir. Metod hüquq doktrinası, beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsi, nümunə hadisə analizi və konseptual təsnifatdır.

Məqalə əvvəlcə hüquq gücünü müəyyənləşdirir. Sonra hüquq gücünün dörd formasını nümunələrlə izah edir. Daha sonra Çinin son illərdə xarici əlaqələr hüququnu və xarici hüquq potensialını inkişaf etdirmək səylərini araşdırır. Bu bölmədə Çinin xarici hüquq təhsili, məhkəmə islahatları, uzunqollu yurisdiksiyaya qarşı tədbirləri, sanksiya əleyhinə mexanizmləri, kommersiya məhkəmələri, arbitraj təşəbbüsləri və beynəlxalq norm proseslərindəki fəaliyyəti hüquq gücünün qurulması kimi şərh edilir.

Son bölmədə isə daha ümumi suallara qayıdılır: Hüquq gücü hansı mənbələrə əsaslanır? Dövlət hüquq gücünü necə qurur? Hüquq gücü qlobal sistemdə bərabər paylanıbmı? Məqalə bu suallara dəqiq ölçmə modeli deyil, nəzəri və müqayisəli başlanğıc çərçivəsi təqdim edir.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Tədqiqatın birinci nəticəsi hüququn müasir geosiyasətdə müstəqil güc ölçüsü kimi düşünülməli olmasıdır. Hüquq yalnız gücü məhdudlaşdıran mexanizm deyil; eyni zamanda gücü yaradan, daşıyan və legitimləşdirən vasitədir.

İkinci nəticə hüquq gücünün müxtəlif formalarda ortaya çıxmasıdır. Məhkəmə çəkişməsi gücü, narrativ gücü, yurisdiksiya gücü və norm müəyyənləşdirmə gücü bir-birindən ayrıla bilər; lakin praktikada çox vaxt bir-birini dəstəkləyir. Məsələn, dövlət həm məhkəmədə iddia qaldıra, həm bu işi beynəlxalq narrativ üçün istifadə edə, həm öz yurisdiksiyasını genişləndirə, həm də sonradan bu yanaşmanı beynəlxalq norma çevirməyə çalışa bilər.

Üçüncü nəticə Çinin son illərdə hüquq gücünü sistemli şəkildə artırmağa çalışmasıdır. Məqalə bu prosesi yalnız “lawfare” adlandırmağın yetərsiz olduğunu müdafiə edir. Çünki Çinin təşəbbüsləri təkcə hüquqdan silah kimi istifadə etməkdən ibarət deyil; hüquq təhsili, məhkəmə potensialı, xarici hüquq ekspertizası, tənzimləyici vasitələr, beynəlxalq qurumlar və norm istehsalı kimi daha geniş güc quruculuğunu əhatə edir.

Dördüncü nəticə hüquq gücünün hətta güclü dövlətlər arasında belə bərabər paylanmamasıdır. ABŞ uzun müddət hüquq gücü baxımından hegemon mövqeyə malik olub. Bunun səbəbi yalnız hərbi və ya iqtisadi güc deyil; dolların qlobal rolu, Amerika məhkəmələrinin təsiri, hüquq firmaları, sanksiya potensialı, hüquq təhsili, tənzimləyici çıxış və beynəlxalq qurumlarla qurduğu münasibətlərdir.

Beşinci nəticə hüquq gücünün qurula bilməsi, lakin asanlıqla kopyalana bilməməsidir. Ölkə qanun qəbul etməklə hüquq gücünü müəyyən qədər artıra bilər; lakin məhkəmə nüfuzu, hüquq üzrə insan kapitalı, hüquq mədəniyyəti, beynəlxalq etimad, bazarın ölçüsü və institusional potensial uzun müddətdə formalaşır. Buna görə hüquq gücü yalnız qanunvericilik istehsalı ilə deyil, etibarlı hüquq infrastrukturu ilə də bağlıdır.

Bu Niyə Vacibdir?

Bu tədqiqat bugünkü geosiyasəti anlamaq üçün mühüm pəncərə açır. Böyük güclər rəqabəti artıq yalnız hərbi bazalar, ticarət tarifləri və ya texnologiya yarışları üzərindən getmir. Dövlətlər sanksiya siyahıları, məhkəmə qərarları, beynəlxalq arbitrajlar, məlumat tənzimləmələri, insan hüquqları üzrə məhkəmə işləri, dəniz hüququ iddiaları, investisiya nəzarətləri və standart müəyyənləşdirmə prosesləri vasitəsilə də rəqabət aparırlar.

Hüquq gücü anlayışı bu dağınıq görünən hadisələri vahid analitik çərçivəyə yerləşdirir. Ölkənin xarici məhkəmədə güclü müdafiə qura bilməsi, öz şirkətlərini xarici məhkəmə işlərində qoruya bilməsi, beynəlxalq standartlara təsir göstərə bilməsi və ya öz tənzimləmələrini qlobal bazarlara qəbul etdirə bilməsi artıq milli gücün bir hissəsidir.

Bu yanaşma kiçik və orta ölçülü dövlətlər baxımından da vacibdir. Hüquq gücü yalnız böyük dövlətlərin sahəsi deyil. Bəzi ölkələr müəyyən sahələrdə güclü məhkəmə strategiyaları, ixtisaslaşmış hüquq qurumları, etibarlı arbitraj mərkəzləri və ya regional norm istehsalı ilə təsirlərini artıra bilərlər. Lakin qlobal miqyasda ən geniş hüquq gücü adətən iqtisadi və institusional potensialı yüksək olan ölkələrdə cəmlənir.

Məqalə eyni zamanda hüququn aliliyi müzakirəsi baxımından da vacibdir. Hüquq gücü hüquq sisteminin güc siyasəti daxilində istifadə edilə biləcəyini göstərir. Bu vəziyyət həmişə mənfi deyil; güclü hüquqi potensial beynəlxalq qurumları dəstəkləyə bilər. Lakin hüquq yalnız geosiyasi alətə çevrilərsə, hüququn bərabərlik, legitimlik və məhdudlaşdırma funksiyası zərər görə bilər.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Tədqiqat hüquq gücünü təsviri anlayış kimi təqdim edir. Yəni dövlətin hüquq gücünü artırması avtomatik olaraq yaxşı və ya pis deyil. Hüquq gücü hüququn aliliyini dəstəkləmək üçün də, təzyiq, sanksiya, məcburedici yurisdiksiya və ya legitimlik yaratmaq üçün də istifadə edilə bilər.

Buna görə hüquq gücü anlayışı normativ baxımdan diqqətlə işlədilməlidir. Ölkənin xarici aktorlara öz hüququnu daha geniş tətbiq etməsi texniki olaraq hüquq gücünü artıra bilər; lakin bu, beynəlxalq hüquq, suverenlik, qarşılıqlılıq və ya insan hüquqları baxımından problemli nəticələr doğura bilər.

Məqalənin Çin nümunəsi güclüdür; lakin Çinin hüquq gücü quruculuğunu qiymətləndirərkən birtərəfli oxunuşdan qaçmaq lazımdır. Bəzi təşəbbüslər müdafiə xarakterli, bəziləri iddialı, bəziləri iqtisadi, bəziləri siyasi, bəziləri isə institusional potensialı inkişaf etdirmək məqsədi daşıya bilər. Buna görə hər vasitə öz kontekstində araşdırılmalıdır.

ABŞ-ın hüquq gücü müzakirəsi də diqqət tələb edir. Məqalə ABŞ-ın hələ də mühüm üstünlüklərə malik olduğunu, lakin bəzi siyasətlərin beynəlxalq hüquq və qurumlarla əlaqəni zəiflədərək bu üstünlüyü aşındıra biləcəyini müdafiə edir. Bu iddia aktual xarici siyasət seçimlərindən asılı olaraq mübahisəyə açıqdır.

Bu məzmun hüquqi və ya diplomatik məsləhət deyil. Hüquq gücü anlayışı dövlətlərin hüquqdan necə istifadə etdiyini anlamaq üçün izahedici çərçivə təqdim edir; müəyyən ölkə siyasətləri haqqında birbaşa tövsiyə demək deyil.

Nəticə

Bu tədqiqat müasir dünyada hüququn yalnız norm, qayda və ya məhdudiyyət deyil, eyni zamanda milli güc aləti olduğunu göstərən güclü konseptual çərçivə təqdim edir. Hüquq gücü dövlətlərin məhkəmələr, hüquqi narrativlər, yurisdiksiya və norm müəyyənləşdirmə prosesləri vasitəsilə başqa aktorlara təsir etmək qabiliyyətidir.

Məqalənin ən dəyərli tərəfi “lawfare” kimi dar və çox vaxt mənfi çağırışlı anlayışlardan kənara çıxmasıdır. Hüquq həmişə müharibə aləti deyil. Bəzən müdafiə, bəzən inandırma, bəzən institut quruculuğu, bəzən normların yayılması, bəzən də iqtisadi gücün hüquqi formaya salınması vasitəsidir.

Verianla oxucusu üçün əsas mesaj budur: Böyük güclər rəqabətini anlamaq üçün artıq yalnız hərbi və iqtisadi göstəricilərə baxmaq kifayət deyil. Ölkənin məhkəmələri, vəkilləri, hüquq təhsili, tənzimləyici potensialı, beynəlxalq norm istehsalı və yurisdiksiyasını sərhəddən kənara daşımaq bacarığı da geosiyasi gücün bir hissəsidir. Hüquq müasir dünyada həm nizam yaradan, həm də güc daşıyan sahədir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu yazı Mark Jia tərəfindən hazırlanmış “LAW POWER” başlıqlı və University of Pennsylvania Journal of International Law-da dərc olunacağı bildirilən hüquq məqaləsi əsasında hazırlanıb. Məqalə hüquq gücü, məhkəmə çəkişməsi gücü, hüquqi narrativ gücü, yurisdiksiya gücü, norm müəyyənləşdirmə gücü, Çinin xarici əlaqələr hüququ islahatları, ABŞ-ın hüquq gücü və geosiyasi hüquq rəqabəti anlayışlarını müzakirə edir.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilərək orijinal türkcə redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Bu məzmun hüquqi, diplomatik və ya siyasi məsləhət deyil. Beynəlxalq hüquq və dövlət siyasəti ilə bağlı qiymətləndirmələr araşdırılan akademik məqalənin nəzəri arqumentlərini anlaşılan hala gətirmək məqsədilə təqdim olunub.