Дар муносибатҳои байналмилалӣ ҳангоми сухан аз қудрат одатан иқтидори ҳарбӣ, бузургии иқтисодӣ, технология, захираҳои энергетикӣ ё таъсири фарҳангӣ ба ёд меояд. Аммо ин мақола бар он аст, ки дар давраи рақобати қудратҳои бузург як шакли дигари қудрат торафт бештар намоён мешавад: қудрати ҳуқуқ.

Қудрати ҳуқуқ қобилияти давлат барои истифодаи ҳуқуқ ба хотири расидан ба натиҷаҳои дилхоҳ аст. Ин метавонад баъзан тавассути пешниҳоди даъво дар судҳо, баъзан татбиқи ҳуқуқи худ нисбат ба акторҳои хориҷӣ, баъзан тавлиди ривоятҳои қонеъкунанда дар бораи ҳуқуқи байналмилалӣ ва баъзан содир кардани стандартҳои танзимии худ ба кишварҳои дигар зоҳир шавад.

Мақола қудрати ҳуқуқро на ҳамчун як воситаи ягона, балки тавассути чор шакли асосӣ шарҳ медиҳад: қудрати даъво, қудрати ривоят, қудрати салоҳияти судӣ ва қудрати меъёргузорӣ. Қудрати даъво қобилияти давлатҳо барои истифодаи равандҳои ҳуқуқӣ дар судҳои маҳаллӣ, хориҷӣ ё байналмилалӣ барои ба даст овардани натиҷа аст. Қудрати ривоят қудрати тавлиди машруъият тавассути ҳикояҳо ва тафсирҳои ҳуқуқӣ мебошад. Қудрати салоҳияти судӣ қобилияти давлат барои расонидани ҳуқуқи худ ба шахсон, ширкатҳо ё рӯйдодҳои хориҷӣ аст. Қудрати меъёргузорӣ бошад, қобилияти таъсир расондан ба стандартҳои ҳуқуқии кишварҳои дигар ё муассисаҳои байналмилалиро ифода мекунад.

Муҳимтарин паёми таҳқиқот чунин аст: геополитикаи муосир танҳо бо танкҳо, ҷангҳои тиҷоратӣ ё таҳримҳои технологӣ пеш намеравад. Ҳуқуқ низ ба яке аз абзорҳои марказии қудрати миллӣ табдил меёбад. Давлатҳо тавассути судҳо, таҳримҳо, қоидаҳои додаҳо, назорати содирот, стандартҳои байналмилалӣ ва ривоятҳои ҳуқуқӣ мекӯшанд дар фазои ҷаҳонӣ таъсир гузоранд.

Мушкил чист?

Назарияи муносибатҳои байналмилалӣ муддати дароз қудрати давлатро асосан тавассути иқтидори ҳарбӣ ва иқтисодӣ меомӯхт. Қудрати ҳарбӣ бо қобилияти истифодаи зӯр ё боздорандагӣ, қудрати иқтисодӣ бошад бо андозаи бозор, асъор, шабакаи тиҷоратӣ, таҳримҳо ва иқтидори истеҳсолӣ шарҳ дода мешуд. Мафҳуми қудрати нарм бошад таъсирро тавассути фарҳанг, арзишҳо, машруъият ва ҷаззобият мефаҳмонд.

Аммо ба гуфтаи мақола, дар геополитикаи муосир ҳуқуқ як майдони махсуси қудратро ташкил медиҳад, ки пурра ба ин категорияҳои классикӣ намегунҷад. Имрӯз давлатҳо на танҳо тавассути артиш ё пул, балки бо қарорҳои судӣ, қонунгузории таҳримӣ, қоидаҳои савдои хориҷӣ, назорати сармоягузорӣ, даъвоҳои ҳуқуқи инсон, қарорҳои созмонҳои байналмилалӣ, танзими додаҳо ва равандҳои муайян кардани стандартҳо низ таъсир мерасонанд.

Мушкил ин аст: бо вуҷуди ин ки ҳуқуқ то ин дараҷа марказӣ шудааст, назарияи умумие, ки қудрати ҳуқуқии миллиро мисли қудрати ҳарбӣ ё иқтисодӣ ба таври низомманд шарҳ диҳад, кам аст. Мафҳуми “Lawfare”, яъне истифодаи ҳуқуқ ҳамчун абзори ҷанг, баъзе ҳолатҳоро тавзеҳ медиҳад; аммо шарҳ додани тамоми истифодаҳои қудрати ҳуқуқӣ бо забони ҷанг ҳам маҳдуд ва ҳам дорои боркунии арзишӣ буда метавонад.

Аз ин рӯ мақола мафҳуми бетарафтар ва фарохтареро пешниҳод мекунад: қудрати ҳуқуқ. Ин мафҳум мекӯшад нишон диҳад, ки ҳуқуқ на танҳо ҳамчун абзори ҳамла ё манипулятсия, балки тавассути иқтидори давлатӣ, эътибори институтсионалӣ, тавлиди меъёрҳои байналмилалӣ, дастрасӣ ба суд, салоҳияти судӣ ва боваркунонии ҳуқуқӣ чӣ гуна қудрат тавлид мекунад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот маҷмӯи додаҳои эмпирикӣ ё санҷиши оморӣ пешниҳод намекунад. Усули он таҳлили назариявӣ-консептуалӣ ва синтези адабиёти ҳуқуқӣ мебошад. Муаллиф аз назарияҳои қудрат дар муносибатҳои байналмилалӣ, адабиёти ҳуқуқӣ, ҳуқуқи муносибатҳои хориҷӣ, баҳсҳои ҳуқуқи байналмилалӣ ва ислоҳоти солҳои охири Чин дар соҳаи “foreign-related rule of law” истифода мебарад.

Дар қадами аввал мафҳуми қудрат баррасӣ мешавад. Мақола аз таърифи қудрати Joseph Nye оғоз мекунад: қудрат қобилияти таъсир расондан ба дигарон ва ба даст овардани натиҷаҳои дилхоҳ аст. Ин таъриф муҳим аст, зеро қудрат танҳо соҳиби манбаъ будан нест. Кишвар метавонад шумораи зиёди ҳуқуқшиносон, судҳо ё қонунҳо дошта бошад, аммо агар онҳоро ба натиҷаҳои байналмилалӣ табдил дода натавонад, қудрати ҳуқуқиаш маҳдуд мемонад.

Дар қадами дуюм қудрати ҳуқуқ ба чор қисм ҷудо мешавад. Ин ҷудосозӣ мафҳумро равшантар мекунад, зеро давлатҳо ҳуқуқро танҳо бо як роҳ истифода намекунанд. Баъзан дар суд даъво мекунанд, баъзан ривояти ҳуқуқӣ месозанд, баъзан қонуни худро фаромарзӣ татбиқ мекунанд ва баъзан меъёрҳои байналмилалиро шакл медиҳанд.

Дар қадами сеюм мисоли Чин омӯхта мешавад. Ба гуфтаи мақола, Чин дар солҳои охир мекӯшад бо дониш оид ба ҳуқуқи хориҷӣ, ҳуқуқи муносибатҳои хориҷӣ, ҳимоя аз салоҳияти судии дароздаст, қонунҳои таҳримӣ, қонунгузории басткунанда, судҳои тиҷоратӣ, марказҳои ҳакамӣ, стандартҳои глобалӣ ва созмонҳои байналмилалӣ қудрати ҳуқуқии худро афзоиш диҳад.

Дар қадами чорум манбаъҳои қудрати ҳуқуқ баррасӣ мешаванд. Қудрати ҳуқуқ танҳо бо қабули қонун ба вуҷуд намеояд. Иқтидори давлатӣ, вазни иқтисодӣ, қудрати бозор, марказият дар занҷири таъминот, таъсири асъор, таҳсилоти ҳуқуқӣ, шумораи ҳуқуқшиносон, эътибори судҳо, иқтидори танзимӣ ва эътимоднокии ҳуқуқ аз манбаъҳои асосии ин қудратанд.

Формулаҳо чиро мефаҳмонанд?

Ин таҳқиқот мақолаи техникии дорои формулаҳои математикӣ нест. Қудрати ҳуқуқ на бо муодилаи миқдорӣ, балки бо чаҳорчӯбаи консептуалӣ шарҳ дода мешавад. Аз ин рӯ, формулаи аслии математикӣ барои интиқол аз PDF мавҷуд нест.

Бо вуҷуди ин, мантиқи асосии мақоларо метавон бо нишондиҳии соддаи консептуалӣ чунин ҷамъбаст кард. Ин нишондиҳӣ барои шарҳи ғояи матн сохта шудааст ва дар PDF айнан ҳамчун формула вуҷуд надорад:

Ин ифода нишон медиҳад, ки қудрати ҳуқуқ танҳо аз мавҷудияти қонунҳо иборат нест. Муҳим он аст, ки давлат тавонад бо истифодаи ҳуқуқ рафтори дигарон ва натиҷаҳои байналмилалиро таъсир диҳад.

Ин нишондиҳӣ чор шакли асосии қудрати ҳуқуқро ҷамъбаст мекунад. Давлатҳо метавонанд тавассути судҳо, ривоятҳои ҳуқуқӣ, салоҳияти фаромарзӣ ва тавлиди меъёрҳо қудратро пешбарӣ кунанд.

Ин ҷараён низ баҳси бахши охири мақоларо дар бораи манбаъҳо содда мекунад. Қудрати иқтисодӣ, иқтидори давлатӣ, инфрасохтори ҳуқуқӣ ва эътибор ба иқтидори ҳуқуқӣ табдил меёбанд. Ин иқтидор бошад дар майдони ҳуқуқи байналмилалӣ таъсир тавлид мекунад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар матн ба ҷойи графики додаӣ ё ҷадвали таҷрибавӣ як таснифи васеи консептуалӣ мавҷуд аст. Ин тасниф чор шакли қудрати ҳуқуқро мисли харита ба тартиб медарорад.

Майдони аввал қудрати даъво аст. Давлатҳо метавонанд тавассути равандҳои судӣ дар судҳои байналмилалӣ, хориҷӣ ё маҳаллии худ ба ҳадафҳои сиёсати хориҷӣ мусоидат кунанд. Баъзан бурдани парванда ҳадафи асосист; баъзан худи пешниҳоди даъво ба тарафи дигар хароҷот бор мекунад, ба ривояти ҷамъиятӣ таъсир мерасонад ё машруъияти ҳуқуқӣ тавлид мекунад.

Майдони дуюм қудрати ривоят аст. Давлатҳо тафсирҳои худро аз ҳуқуқи байналмилалӣ истеҳсол мекунанд. Дахолати ҳарбӣ, таҳрим, баҳси сарҳадӣ ё даъвои соҳибихтиёрӣ метавонад бо забони ҳуқуқӣ қонунӣ нишон дода шавад. Ин ривоятҳо метавонанд ҳам дар судҳо, ҳам дар матнҳои дипломатӣ, изҳороти расмӣ, созмонҳои байналмилалӣ ё майдони расонаӣ бунёд шаванд.

Майдони сеюм қудрати салоҳияти судӣ аст. Агар давлат тавонад ҳуқуқи худро ба шахсон, ширкатҳо ё фаъолиятҳои хориҷӣ татбиқ кунад, қудрати ҳуқуқиаш афзоиш меёбад. Татбиқи экстерриториалии ҳуқуқ, таҳримҳо, назорати содирот, танзими додаҳо, ҳуқуқи рақобат ё танзими молиявӣ метавонанд ба ин соҳа дохил шаванд. Аммо ин майдон ҳамзамон метавонад низоъ ба вуҷуд орад, зеро татбиқи фаромарзии ҳуқуқи як давлат аз ҷониби давлатҳои дигар метавонад ҳамчун дахолат ба соҳибихтиёрӣ қабул шавад.

Майдони чорум қудрати меъёргузорӣ аст. Агар кишвар тавонад стандартҳои ҳуқуқии худро ба кишварҳои дигар, сохторҳои минтақавӣ ё муассисаҳои байналмилалӣ пазируфта созад, таъсири дарозмуддат ба даст меорад. Ин баъзан бо маҷбуркунӣ, баъзан бо ҳавасмандии иқтисодӣ, баъзан бо таҷрибаи техникӣ ва баъзан тавассути машруъият ва ҷаззобият сурат мегирад. Таъсири танзимии Иттиҳоди Аврупо ё таъсири ИМА ба институтҳои байналмилалии баъдиҷангӣ дар ин баҳс намунаҳои муҳиманд.

Таҷрибаҳо чӣ гуна гузаронида шуданд?

Ин таҳқиқот таҷрибавӣ нест. Маҷмӯи нави додаҳо, пурсиш, таҷрибаи саҳроӣ ё таҳлили оморӣ пешниҳод намекунад. Усул аз доктринаи ҳуқуқӣ, назарияи муносибатҳои байналмилалӣ, таҳлили ҳолатҳо ва таснифи консептуалӣ иборат аст.

Мақола аввал қудрати ҳуқуқро таъриф мекунад. Сипас чор шакли қудрати ҳуқуқро бо намунаҳо шарҳ медиҳад. Баъдан кӯшишҳои солҳои охири Чин барои рушди ҳуқуқи муносибатҳои хориҷӣ ва иқтидори ҳуқуқи хориҷиро меомӯзад. Дар ин бахш таҳсилоти ҳуқуқи хориҷӣ, ислоҳоти судӣ, тадбирҳо зидди салоҳияти судии дароздаст, механизмҳои зиддитаҳримӣ, судҳои тиҷоратӣ, ташаббусҳои ҳакамӣ ва фаъолият дар равандҳои меъёрҳои байналмилалӣ ҳамчун сохтани қудрати ҳуқуқ тафсир мешаванд.

Дар бахши охир мақола ба саволҳои умумитар бармегардад: Қудрати ҳуқуқ ба кадом манбаъҳо такя мекунад? Давлат онро чӣ гуна месозад? Оё қудрати ҳуқуқ дар низоми ҷаҳонӣ баробар тақсим шудааст? Мақола ба ин саволҳо на модели ченкунии қатъӣ, балки чаҳорчӯбаи ибтидоии назариявӣ ва муқоисавӣ пешниҳод мекунад.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки ҳуқуқ бояд дар геополитикаи муосир ҳамчун як андозаи мустақили қудрат дида шавад. Ҳуқуқ танҳо механизми маҳдудкунандаи қудрат нест; ҳамзамон абзори тавлид, интиқол ва қонунӣ гардонидани қудрат аст.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки қудрати ҳуқуқ дар шаклҳои гуногун зуҳур мекунад. Қудрати даъво, қудрати ривоят, қудрати салоҳияти судӣ ва қудрати меъёргузорӣ аз ҳам ҷудоанд, аммо дар амал аксар вақт якдигарро дастгирӣ мекунанд. Масалан, давлат метавонад ҳамзамон дар суд даъво кунад, аз он барои ривояти байналмилалӣ истифода барад, салоҳияти худро васеъ созад ва баъдан ҳамин равишро ба меъёри байналмилалӣ табдил додан кӯшад.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки Чин дар солҳои охир ба таври низомманд мекӯшад қудрати ҳуқуқии худро афзоиш диҳад. Мақола бар он аст, ки ин равандро танҳо “lawfare” номидан нокифоя аст, зеро ташаббусҳои Чин танҳо истифодаи ҳуқуқ ҳамчун силоҳ нестанд; онҳо ҳамчунин таҳсилоти ҳуқуқӣ, иқтидори судӣ, таҷрибаи ҳуқуқи хориҷӣ, абзорҳои танзимӣ, муассисаҳои байналмилалӣ ва тавлиди меъёрҳоро дар бар мегиранд.

Натиҷаи чорум ин аст, ки қудрати ҳуқуқ ҳатто миёни давлатҳои пурқудрат баробар тақсим нашудааст. ИМА муддати дароз мавқеи ҳукмронро дар қудрати ҳуқуқ нигоҳ доштааст. Сабаб танҳо қудрати ҳарбӣ ё иқтисодӣ нест; нақши ҷаҳонии доллар, таъсири судҳои амрикоӣ, ширкатҳои ҳуқуқӣ, иқтидори таҳрим, таҳсилоти ҳуқуқӣ, дастрасии танзимӣ ва робита бо институтҳои байналмилалӣ низ муҳиманд.

Натиҷаи панҷум ин аст, ки қудрати ҳуқуқ сохтан мумкин аст, аммо онро ба осонӣ нусхабардорӣ кардан мумкин нест. Кишвар метавонад бо қабули қонун иқтидори худро то андозае афзоиш диҳад, аммо эътибори судҳо, захираи инсонӣ дар ҳуқуқ, фарҳанги ҳуқуқӣ, эътимоди байналмилалӣ, андозаи бозор ва иқтидори институтсионалӣ дар дарозмуддат ташаккул меёбанд. Аз ин рӯ, қудрати ҳуқуқ на танҳо бо истеҳсоли қонунгузорӣ, балки бо инфрасохтори боэътимоди ҳуқуқӣ низ вобаста аст.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот барои фаҳмидани геополитикаи имрӯз равзанаи муҳим мекушояд. Рақобати қудратҳои бузург дигар танҳо тавассути пойгоҳҳои ҳарбӣ, тарифҳои тиҷоратӣ ё мусобиқаҳои технологӣ пеш намеравад. Давлатҳо тавассути рӯйхатҳои таҳримӣ, қарорҳои судӣ, ҳакамии байналмилалӣ, танзими додаҳо, даъвоҳои ҳуқуқи инсон, иддаоҳои ҳуқуқи баҳр, назорати сармоягузорӣ ва равандҳои стандартгузорӣ низ рақобат мекунанд.

Мафҳуми қудрати ҳуқуқ ин рӯйдодҳои ба назар парокандаро дар як чаҳорчӯбаи таҳлилӣ ҷой медиҳад. Қобилияти кишвар барои ҳимояи қавӣ дар суди хориҷӣ, ҳифзи ширкатҳои худ дар даъвоҳои хориҷӣ, таъсир ба стандартҳои байналмилалӣ ё қабул кунонидани танзимоти худ ба бозорҳои ҷаҳонӣ ҳоло қисми қудрати миллӣ мебошад.

Ин равиш барои давлатҳои хурд ва миёна низ муҳим аст. Қудрати ҳуқуқ танҳо майдони давлатҳои бузург нест. Баъзе кишварҳо метавонанд тавассути стратегияҳои қавии даъво, муассисаҳои махсусгардонидашудаи ҳуқуқӣ, марказҳои боэътимоди ҳакамӣ ё тавлиди меъёрҳои минтақавӣ таъсири худро афзоиш диҳанд. Аммо дар миқёси ҷаҳонӣ қудрати васеи ҳуқуқ одатан дар кишварҳое мутамарказ мешавад, ки иқтидори иқтисодӣ ва институтсионалии баланд доранд.

Мақола ҳамчунин барои баҳси волоияти қонун муҳим аст. Қудрати ҳуқуқ нишон медиҳад, ки низоми ҳуқуқӣ метавонад дар дохили сиёсати қудрат истифода шавад. Ин ҳамеша манфӣ нест; иқтидори қавии ҳуқуқӣ метавонад институтҳои байналмилалиро дастгирӣ кунад. Аммо агар ҳуқуқ танҳо ба абзори геополитикӣ табдил ёбад, вазифаи он дар баробарӣ, машруъият ва маҳдудсозӣ метавонад зарар бинад.

Нуқтаҳои эҳтиётӣ

Таҳқиқот қудрати ҳуқуқро ҳамчун мафҳуми тавсифӣ пешниҳод мекунад. Яъне афзоиши қудрати ҳуқуқи давлат худ аз худ хуб ё бад нест. Қудрати ҳуқуқ метавонад барои дастгирии волоияти қонун истифода шавад; ҳамчунин метавонад барои фишор, таҳрим, салоҳияти маҷбуркунандаи судӣ ё тавлиди машруъият ба кор равад.

Аз ин рӯ, мафҳуми қудрати ҳуқуқ бояд аз назари меъёрӣ бо эҳтиёт истифода шавад. Афзоиши татбиқи ҳуқуқи як кишвар нисбат ба акторҳои хориҷӣ метавонад аз ҷиҳати техникӣ қудрати ҳуқуқро зиёд кунад, аммо метавонад барои ҳуқуқи байналмилалӣ, соҳибихтиёрӣ, мутақобила ё ҳуқуқи инсон натиҷаҳои мушкил ба бор оварад.

Мисоли Чин дар мақола қавист, аммо ҳангоми арзёбии сохтани қудрати ҳуқуқи Чин набояд хониши якҷониба истифода шавад. Баъзе ташаббусҳо метавонанд дифоӣ, баъзеҳо фаъол, баъзеҳо иқтисодӣ, баъзеҳо сиёсӣ ва баъзеҳо барои рушди иқтидори институтсионалӣ бошанд. Аз ин рӯ ҳар абзор бояд дар заминаи худ арзёбӣ шавад.

Баҳси қудрати ҳуқуқии ИМА низ эҳтиёт мехоҳад. Мақола мегӯяд, ки ИМА ҳанӯз бартариҳои муҳим дорад, аммо баъзе сиёсатҳо метавонанд бо заиф кардани муносибат бо ҳуқуқ ва институтҳои байналмилалӣ ин бартариро фарсуда созанд. Ин иддао вобаста ба интихобҳои ҷории сиёсати хориҷӣ баҳсбарангез аст.

Ин мундариҷа маслиҳати ҳуқуқӣ ё дипломатӣ нест. Мафҳуми қудрати ҳуқуқ барои фаҳмидани тарзи истифодаи ҳуқуқ аз ҷониби давлатҳо чаҳорчӯбаи тавзеҳдиҳанда пешниҳод мекунад, на тавсияи мустақим оид ба сиёсати кишварҳои муайян.

Хулоса

Ин таҳқиқот чаҳорчӯбаи пурқуввати консептуалӣ пешниҳод мекунад, ки нишон медиҳад ҳуқуқ дар ҷаҳони муосир на танҳо меъёр, қоида ё маҳдудият, балки ҳамзамон абзори қудрати миллӣ аст. Қудрати ҳуқуқ қобилияти давлатҳо барои таъсир расондан ба дигарон тавассути судҳо, ривоятҳои ҳуқуқӣ, салоҳияти судӣ ва равандҳои меъёргузорӣ мебошад.

Арзишмандтарин ҷиҳати мақола он аст, ки аз мафҳумҳои танг ва аксаран манфӣ чун “lawfare” берун меравад. Ҳуқуқ ҳамеша абзори ҷанг нест. Баъзан дифоъ, баъзан боваркунонӣ, баъзан сохтани институт, баъзан паҳн кардани меъёр ва баъзан ба шакли ҳуқуқӣ даровардани қудрати иқтисодӣ аст.

Паёми асосӣ барои хонандаи Verianla чунин аст: барои фаҳмидани рақобати қудратҳои бузург дигар танҳо нишондиҳандаҳои ҳарбӣ ва иқтисодӣ кофӣ нестанд. Судҳо, ҳуқуқшиносон, таҳсилоти ҳуқуқӣ, иқтидори танзимӣ, тавлиди меъёрҳои байналмилалӣ ва қобилияти бурдани салоҳияти судӣ ба берун аз марз низ қисми қудрати геополитикӣ мебошанд. Ҳуқуқ дар ҷаҳони муосир ҳам майдони тартибсоз ва ҳам интиқолдиҳандаи қудрат аст.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин навишта бар асоси мақолаи ҳуқуқии “LAW POWER”, ки аз ҷониби Mark Jia омода шудааст ва гуфта мешавад дар University of Pennsylvania Journal of International Law нашр хоҳад шуд, таҳия гардидааст. Мақола мафҳумҳои қудрати ҳуқуқ, қудрати даъво, қудрати ривояти ҳуқуқӣ, қудрати салоҳияти судӣ, қудрати меъёргузорӣ, ислоҳоти ҳуқуқи муносибатҳои хориҷии Чин, қудрати ҳуқуқии ИМА ва рақобати геополитикии ҳуқуқиро баррасӣ мекунад.

Ин мундариҷа тарҷумаи таҳтуллафзӣ нест; ғояи асосии таҳқиқот мутобиқи хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи таҳририи аслии тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Ин мундариҷа маслиҳати ҳуқуқӣ, дипломатӣ ё сиёсӣ нест. Арзёбиҳои марбут ба ҳуқуқи байналмилалӣ ва сиёсати давлатӣ барои фаҳмо кардани далелҳои назариявии мақолаи академии баррасишуда пешниҳод шудаанд.