Eko-doksologiya, ətraf mühitə görə məsuliyyəti dini mədh, ibadət, şükür və yaradılışa münasibətdə əmanətçilik anlayışı ilə birləşdirən ekoteoloji anlayışdır. Ikechukwu Monday Oseborun tədqiqatı biomüxtəlifliyin itirilməsinə qarşı elmi və hüquqi müdaxilələrlə yanaşı, dini icmaların da maarifləndirmə yarada bilən güclü ictimai strukturlardan biri olduğunu müdafiə edir.

Müəllifin əsas fikri budur ki, təbiət yalnız iqtisadi resurs və ya insan ehtiyaclarını ödəyən vasitə kimi görülməməlidir. Bitkilərin, heyvanların, mikroorqanizmlərin və ekosistemlərin müxtəlifliyi xristian yaradılış teologiyası, İslamdakı xəlifə anlayışı və Afrikanın münasibətlərə əsaslanan ekologiya ənənələri vasitəsilə mənəvi dəyərə malik bütöv bir sistem kimi nəzərdən keçirilir.

Tədqiqat ətraf mühit mövzulu duaların, ilahilərin, ritualların, dayanıqlı istehlakın, yenidən meşəsalma və ağaclandırmanın, aqroekologiyanın və icma əsaslı ətraf mühit fəaliyyətlərinin dini həyatın bir hissəsinə çevrilməsinin ekoloji məlumatlılığı artıra biləcəyini irəli sürür.

Lakin bu nəticə eksperimental olaraq sınaqdan keçirilməyib. Tədqiqatda dini icmalarda hər hansı müdaxilə tətbiq olunmayıb, məlumatlılıq və ya davranış dəyişikliyi ölçülməyib və biomüxtəliflik göstəriciləri izlənməyib. Buna görə məqalə eko-doksologiyanın təsirini sübut edən ekoloji elm eksperimenti deyil; dini praktikaların ekoloji etika və ictimai motivasiya baxımından necə istifadə oluna biləcəyinə dair fəlsəfi təklifdir.

Biomüxtəliflik niyə yalnız növlərin sayı demək deyil?

Biomüxtəliflik Yer üzündə bitkilərin, heyvanların, göbələklərin və mikroorqanizmlərin müxtəlifliyi ilə yanaşı, bu canlılar arasındakı genetik və ekoloji fərqləri də əhatə edir. Mənbə tədqiqat bu müxtəlifliyin ekosistemlərin fəaliyyəti və dayanıqlığı üçün əsas olduğunu vurğulayır.

Hər növ qida maddələrinin dövranı, tozlanma, toxumların yayılması, suyun təmizlənməsi və torpaq əmələgəlməsi kimi proseslərin bir hissəsinə töhfə verir. Buna görə müəyyən növlərin itirilməsi yalnız həmin növün yox olması demək olmaya bilər; ekosistem daxilindəki əlaqələr boyunca zəncirvari nəticələr yarada bilər.

Müəllif xüsusilə açar növlərin itirilməsini nümunə göstərir. Yuxarı səviyyəli yırtıcıların yox olması ot yeyən populyasiyaların artmasına, həddindən artıq otlanmaya və ardınca bitki örtüyünün pozulmasına gətirib çıxara bilən trofik təsirlər yarada bilər.

Eko-Doksologiya Nədir?

Eko-doksologiya “eko”, yəni ekologiya/ətraf mühit anlayışı ilə “doxology”, yəni Tanrıya həmd və ucalıq bəxş etmə anlayışını birləşdirir. Tədqiqatda bu anlayış yaradılışın gözəlliyini və müqəddəsliyini tanımaqla yanaşı, təbiətin qorunmasını ibadətin və dini məsuliyyətin bir hissəsi kimi görən yanaşmadır.

Bu çərçivədə ətraf mühiti qorumaq yalnız texniki idarəetmə məsələsi deyil. Müəllif üçün təbiətə qayğı Tanrının yaradılışına duyulan hörmətin əmələ çevrilmiş formasıdır.

Buna görə eko-doksologiya yalnız şifahi mədh ilə məhdudlaşmır. Mənbə ətraf mühitə görə məsuliyyətin gündəlik həyata və ictimai praktikaya çevrilməsini anlayışın zəruri hissəsi hesab edir.

Liturgiya ekoloji məlumatlılıq üçün necə istifadə oluna bilər?

Tədqiqat dini ibadətləri geniş icmalara çata bilən davamlı məlumatlandırma kanalı kimi nəzərdən keçirir. Ətraf mühit məsələlərinin yalnız konfrans və ya dövlət siyasəti formasında izah edilməsi əvəzinə, onların müntəzəm ibadət praktikalarına daxil edilməsi təklif olunur.

Eko-Doksologiyanın Xristian Teologiyasındakı Əsası Nədir?

Tədqiqat xristian eko-doksologiyasının əsasını yaradılışın Tanrıya məxsus olması və insanın bu yaradılışa qarşı məsuliyyət daşıması fikrində görür. Məzmurlarda göylərin və təbiətin Tanrının ucalığını elan etməsi, təbiəti mədh etmənin yalnız mövzusu deyil, eyni zamanda iştirakçısı kimi şərh edən teoloji zəmin olaraq nəzərdən keçirilir.

Məqalə həmçinin Sallie McFague, Denis Edwards, Thomas Berry, Jürgen Moltmann və digər ekoteologiya müəlliflərinin fikirlərindən istifadə edir. Bu ədəbiyyatda insanla təbiət arasındakı münasibət yalnız istifadə münasibəti kimi deyil, Tanrının yaradılışının bütövlüyü daxilində etik məsuliyyət daşıyan münasibət forması kimi şərh olunur.

Müəllifin yanaşmasında yaradılışa qayğı Tanrıya hörmətdən ayrı deyil. Buna görə meşələrin, bataqlıqların, canlıların və təbii sərvətlərin qorunması dini praktikanın xaricində sekulyar əlavə vəzifə olmaqdan çıxarılaraq inancın etik nəticələrindən biri kimi görülür.

İslamdakı Xəlifə Anlayışı Ətraf Mühit Etikası ilə Necə Əlaqələndirilir?

Məqalə eko-doksologiyanın yalnız xristian anlayışı kimi düşünülməməli olduğunu müdafiə edir və İslamdakı xəlifə anlayışını ətraf mühitə münasibətdə əmanətçilik modeli kimi nəzərdən keçirir.

Mənbədə xəlifə anlayışı insanın Yer üzündə resursların mütləq sahibi deyil, tarazlığı qorumağa və pozulmanın qarşısını almağa məsul əmanətçi olması kimi şərh edilir. Beləliklə, təbiətə qayğı göstərmək şükür və ibadətlə əlaqələndirilir.

Məqalə həmçinin Quranda göylər, yer, çaylar, dağlar və bitkilər kimi təbii hadisələrin Tanrının varlığına və qüdrətinə işarə edən ayələr kimi təqdim edilməsini eko-doksologiya ilə əlaqələndirir. Təbiəti müşahidə etmək və onun nizamını qiymətləndirmək, müəllifin şərhində, ətraf mühiti qorumaq məsuliyyətini dəstəkləyə bilən dini şüur yaradır.

Bu əlaqələr tədqiqatın teoloji şərhləridir; Verianla mətni onları bütün İslam və ya xristian ənənələrinin yeganə və mübahisəsiz şərhi kimi təqdim etmir.

Afrika Ekoloji Düşüncəsi Eko-Doksologiyaya Nə Qatır?

Osebor Afrikanın münasibətlərə əsaslanan düşüncə ənənələrini eko-doksologiyanın başqa bir fəlsəfi zəmini kimi qiymətləndirir. Ubuntu, Ukama, native-centric ecology və eco-communalism anlayışları fərdi təbiətdən ayrı varlıq kimi deyil, daha geniş canlı və ictimai münasibətlər şəbəkəsinin bir hissəsi kimi şərh edir.

Mənbədə bu fikir “insanın rifahı ilə planetin rifahının bir-birindən ayrı olmadığı” ideyasına bağlanır. Təbiətə vurulan zərər yalnız xarici dünyaya yönələn zərər deyil, insan icmasının və gələcək nəsillərin yaşayış şərtlərinə vurulan zərər kimi görülür.

Bu yanaşma eko-doksologiyanı fərdi dini hiss səviyyəsindən çıxarıb icma və qarşılıqlı asılılıq səviyyəsinə daşıyır.

Ekoloji ədalət ölçüsü

Məqalə ekoloji pozulmanın təsirlərinin cəmiyyət daxilində bərabər paylanmadığını da vurğulayır. Təmiz hava, su və sağlam ətraf mühitə çıxış ekoloji ədalətin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Buna görə eko-doksologiya yalnız canlı növlərini qorumaq deyil, təbii sərvətlərdən istifadə və ekoloji xərclərin bölüşdürülməsi məsələsində ədalət prinsipini də əhatə edən etik çərçivəyə çevrilir.

İstehlak və sadə həyat

Tədqiqat istehlak mərkəzli həyat tərzlərinin ekoloji böhranı qidalandıra biləcəyi fikrindən çıxış edərək mötədilliyi, şükrü və resurslardan məsuliyyətlə istifadəni eko-doksologiyanın praktik nəticələri sırasında göstərir.

Tullantıları azaltmaq və ya daha sadə həyat tərzini qəbul etmək bu çərçivədə yalnız ekoloji davranış deyil, həm də dini şükrün və yaradılışa hörmətin ifadəsi kimi şərh olunur.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat metodu

Tədqiqatın metodu fəlsəfi analizdir. Müəllif biomüxtəliflik, ekoloji etika, ekoteologiya, xristian yaradılış düşüncəsi, İslamdakı xəlifə anlayışı və Afrika münasibətlərə əsaslanan ekologiya ədəbiyyatını bir araya gətirərək eko-doksologiya anlayışının normativ quruluşunu formalaşdırır.

Tədqiqatda sahə araşdırması, eksperiment, sorğu, fokus qrupu, bioloji nümunə götürmə və ya statistik model yoxdur.

Tədqiqat Eko-Doksologiyanın Biomüxtəliflik İtkisini Azaltdığını Sübut Edirmi?

Xeyr. Tədqiqat eko-doksologiya tətbiq edən dini icmalarda növ itkisinin və ya yaşayış mühitinin dağıdılmasının azaldığını göstərən empirik müdaxilə araşdırması təqdim etmir. Müəllifin nəticəsi dini mədh və ibadət praktikasının ekoloji məlumatlılıq yaradaraq qoruma davranışını dəstəkləyə biləcəyinə dair fəlsəfi və teoloji arqumentdir.

Bu fərq vacibdir. Məqalədə təklif olunan səbəbiyyət zənciri təxminən belədir:

Eko-doksoloji ibadət → ekoloji məlumatlılıq → mənəvi məsuliyyət → ətraf mühitə uyğun davranış → biomüxtəlifliyin qorunmasına töhfə.

Tədqiqat bu zəncirin konseptual əsaslandırmasını müdafiə edir; halqaların hər birini eksperimental olaraq sınaqdan keçirmir.

Nigeriya kontekstində aşağı səviyyəli ictimai məlumatlılıq

Mənbə Nigeriyanın Convention on Biological Diversity, Global Environment Facility və United Nations Environment Programme ilə əlaqəli National Biodiversity Strategy and Action Plan işlərindən bəhs edir.

Müəllifin qiymətləndirməsinə görə bu cür institusional çərçivələr vacibdir, lakin ekoloji məlumatlılığı cəmiyyətin geniş təbəqələrinə kifayət qədər çatdırmaya bilər. Dini icmaların geniş sosial əhatəsi bu nöqtədə tamamlayıcı vasitə kimi təklif olunur.

Bu, NBSAP-ın səmərəsizliyini ölçən müstəqil siyasət qiymətləndirməsinin nəticəsi deyil; müəllifin eko-doksologiya təklifini əsaslandırmaq üçün verdiyi qiymətləndirmədir.

Eko-doksologiyanın potensial güclü tərəfləri

Eko-Doksologiyanın Məhdudiyyətləri və Tənqidləri Nələrdir?

Məqalə yanaşmanın qarşısındakı bəzi problemləri özü də müəyyənləşdirir. Bunlardan biri teoloji müxtəliflikdir. Bütün dini ənənələr yaradılış, dünyanın gələcəyi və ya insanın təbiətlə münasibəti haqqında eyni baxışa malik deyil.

Xüsusilə dünyanın yaxın gələcəkdə sona çatacağını və ya maddi dünyanın mahiyyətcə müvəqqəti olduğunu vurğulayan esxatoloji şərhlərin uzunmüddətli ətraf mühitin qorunması motivasiyasını zəiflədə biləcəyi bildirilir.

İnstitusional müqavimət

Dini qurumların ətraf mühit mövzularını ibadətin mərkəzi elementlərindən birinə çevirməyə həvəsli olacağı fərz edilə bilməz. Tədqiqata görə ənənə, məlumatlılıq çatışmazlığı və ya ətraf mühit məsələlərinin ibadətin əhatə dairəsindən kənar görülməsi dəyişikliyə müqavimət yarada bilər.

Eko-doksologiyanın tətbiqi həmçinin bina enerjisindən istifadə, tullantıların idarə olunması, tədbirlərin təşkili və icma proqramlarının dəyişdirilməsi kimi konkret xərclər və institusional dəyişikliklər tələb edə bilər.

Sistemli problemlər

Müəllif fərdi və dini davranışların təkbaşına ekoloji böhranı həll etməyə kifayət etməyəcəyini qəbul edir. İqlim dəyişikliyi, çirklənmə, təbii sərvətlərdən istifadə və ekoloji ədalət iqtisadi və institusional strukturlarla bağlıdır.

Beləliklə, mənbə mətnində eko-doksologiya dövlət siyasətinin, elmi mühafizənin və ya ekoloji idarəetmənin alternativindən çox, onları dəstəkləyə biləcək mədəni və mənəvi məlumatlılıq yanaşması kimi daha ardıcıl şəkildə oxuna bilər.

Tədqiqatın əsas sübut məhdudiyyətləri

Məqalə aşağıdakıları birbaşa ölçmür: dini icmaların ekoloji davranışında dəyişiklik; eko-doksologiyadan əvvəl və sonra məlumatlılıq; növ populyasiyalarında dəyişiklik; yaşayış mühitinin bərpası; karbon emissiyaları; tullantıların azaldılması miqdarı və ya dini ritualların qoruma davranışına təsir ölçüsü.

Buna görə gələcək empirik tədqiqatlar eyni konseptual təklifi icma səviyyəsində sınaqdan keçirərək tədqiqatın normativ tezisini ölçülə bilən hipotezlərə çevirə bilər.

Tədqiqatdan çıxarıla biləcək ən təhlükəsiz nəticə

Tədqiqatın ən güclü və mənbə ilə uyğun nəticəsi budur ki, dini praktikalar ətraf mühitin qorunması üçün mövcud elmi və hüquqi vasitələrə əlavə olaraq mədəni motivasiya və məlumatlılıq kanalı təmin edə bilər tezisidir.

“Eko-doksologiya tətbiq edildikdə biomüxtəliflik itkisi azalır” nəticəsi isə tədqiqat tərəfindən eksperimental olaraq göstərilməyib.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Eco-Doxology: A Liturgical Awareness to Restraining Biodiversity Loss

Müəllif: Ikechukwu Monday Osebor

Affiliasiya: Department of Philosophy, University of Delta, Agbor, Nigeria

ORCID: 0000-0002-2642-662X

Jurnal: NAJOP: Nasara Journal of Philosophy

Cild / Say: Volume 9, No. 1

Nəşr tarixi: İyun 2024

Səhifələr: Biblioqrafik indeks qeydinə görə 99–115.

Tədqiqat növü: Fəlsəfi analiz / ekoloji etika və ekoteologiya tədqiqatı.

Empirik tədqiqat: Xeyr. Yeni bioloji və ya sosial elm məlumatı toplanmayıb.

Statistik analiz: Yoxdur.

Əsas anlayış: Eco-doxology — yaradılışa yönələn mədh və ibadəti ekoloji əmanətçilik və mühafizə məsuliyyəti ilə birləşdirən yanaşma.

Dini perspektivlər: Xristian ekoteologiyası, İslamdakı xəlifə/əmanətçilik anlayışı və Afrika münasibətlərə əsaslanan ekologiya ənənələri.

Əsas elmi məhdudiyyət: Eko-doksologiyanın məlumatlılıq, ekoloji davranış və ya biomüxtəliflik göstəricilərinə təsiri tədqiqat tərəfindən empirik olaraq ölçülməyib.

Lisenziya/müəllif hüquqları qeydi: Təqdim edilmiş PDF-də açıq Creative Commons və ya oxşar təkrar istifadə lisenziyası görünmür. Tədqiqatın internetdə əlçatan olması açıq lisenziya kimi şərh edilməyib.

Maliyyələşdirmə / maraqlar toqquşması: Təqdim edilmiş mətndə ayrıca maliyyələşdirmə və ya maraqlar toqquşması bəyanatı müəyyən edilməyib.

Verianla işləmə üsulu: Mənbə məqalənin giriş, konseptual analiz, dini ənənələr, mənəvi nəticələr və nəticə bölmələri birbaşa tərcümə edilməyib. Biomüxtəliflik problemi, eko-doksologiyanın tərifi, xristian/İslam/Afrika perspektivləri, praktik tətbiqlər, normativ arqument və sübut məhdudiyyətləri ayrı məlumat qatlarına bölünərək müstəqil öyrədici quruluş daxilində yenidən təşkil edilib.