Bu çalışma, ağır metalların atıq sudan uzaqlaşdırılmasında elektrokoaqulyasiya üsulunu və elektrod seçiminin arıtma performansı üzərindəki təsirini ele alır. Elektrokoaqulyasiyada elektrik cərəyanından istifadə edilərək xüsusilə alüminium və ya dəmir kimi elektrodlardan məhlul daxilində koaqulyant növləri yaradılır; yaranan metal hidroksid strukturları çirkləndiricilərin destabilizasiyası, adsorbsiyası, çökdürülməsi və flotasiya ilə birlikdə uzaqlaşdırılmasına töhfə verir. Çalışma həmçinin alüminium, dəmir, titan, paslanmayan polad və karbon elektrodlarını giderim səmərəliliyi, enerji sərfiyyatı, kapital xərci və sistemin tutduğu sahə baxımından Gri İlişkisel Analiz (Gray Relational Analysis, GRA) üsulu ilə müqayisə edir.

Mənbədə verilən ilkin müqayisəyə görə titan elektrod %98 ilə ən yüksək giderim səmərəliliyinə və 0,40 kWh/m³ ilə ən aşağı enerji sərfiyyatına malik görünsə də, paslanmayan polad %85 giderim səmərəliliyi və 0,80 kWh/m³ enerji sərfiyyatı ilə daha aşağı başlanğıc performans göstərir. Buna baxmayaraq çalışmanın son GRA hesablamasında paslanmayan polad elektrod 0,9816 GRG skoru ilə birinci yerə, karbon elektrod isə 0,9133 ilə ikinci yerə yerləşdirilmişdir.

Bu nəticə mühüm metodoloji xəbərdarlıqla qiymətləndirilməlidir. Çalışmanın xülasəsi cərəyan sıxlığı, pH, elektrod materialı və elektrolit tərkibinin sistematik şəkildə dəyişdirildiyi təcrübələrdən söz etsə də, məqalənin əsas gövdəsində bu təcrübələrin yenidən istehsalını təmin edəcək ətraflı eksperimental dizayn, xam ölçmələr, təkrar sayı, xəta dəyərləri və ya statistik qeyri-müəyyənlik təqdim edilmir. Bundan əlavə GRA normallaşdırma cədvəllərində mənbədaxili sayısal və şərh uyğunsuzluqları var. Buna görə yekun elektrod sıralaması müstəqil təsdiqlənmiş universal optimal seçim deyil, məqalənin öz veri və hesablama quruluşunun istehsal etdiyi nəticə kimi qiymətləndirilməlidir.

Elektrokoaqulyasiya nədir?

Elektrokoaqulyasiya (EC), çirkləndiricilərin sudan ayrılmasını təmin etmək məqsədilə elektrokimyəvi hüceyrə daxilində elektrik yolu ilə koaqulyant yaradan arıtma üsuludur. Çalışmada alüminium və dəmirin geniş istifadə olunan qurban elektrod materialları olduğu bildirilir. Elektrik cərəyanı tətbiq ediləndə anod səthindən metal ionları məhlula keçir, metal hidroksid strukturları yaranır; katod tərəfində isə hidrogen qazının əmələ gəlməsi təsvir olunur.

Məqalənin ikinci səhifəsindəki Şəkil 1 üsulun əsas iş quruluşunu sxematik olaraq göstərir. Çirkli su reaktora daxil olur, güc mənbəyinə bağlı anod və katod arasında elektrokimyəvi proses gedir, metal hidroksid növləri yaranır və işlənmiş su sistemdən çıxır. Sxem eyni zamanda katod ətrafındakı H₂ əmələ gəlməsini göstərir.

Mənbə elektrokoaqulyasiyanı yalnız çökdürməyə əsaslanan tək mərhələli proses kimi tərif etmir. Adsorbsiya, koaqulyant prekursorlarının yaranması, elektrod səthi reaksiyaları, çökdürmə və flotasiya kimi bir neçə mexanizmin eyni reaktor daxilində birlikdə işləyə biləcəyini bildirir.

Elektrokoaqulyasiya niyə ağır metal giderimində qiymətləndirilir?

Çalışmaya görə elektrokoaqulyasiyanın əsas üstünlüklərindən biri klassik kimyəvi koaqulyasiyada olduğu kimi kənardan davamlı koaqulyant əlavə etmək yerinə, koaqulyantın elektrod reaksiyaları ilə sistem daxilində yaradılmasıdır. Mənbə həmçinin kompakt sistem dizaynı, avtomatlaşdırmaya uyğunluq, qısa proses müddəti və digər arıtma texnologiyaları ilə birləşdirilə bilmə kimi üstünlüklərdən söz edir.

Buna qarşı miqyas böyüdükdə enerji sərfiyyatı mühüm məhdudiyyət kimi göstərilir. Elektrod sərfi, elektrik enerjisi, işletmə şərtləri və çirkləndiricinin xüsusiyyətləri proses iqtisadiyyatını müəyyən edə biləcək amillərdir. Buna görə yalnız yüksək giderim faizinə baxmaq kifayət deyil; enerji, xərc və tesis sahəsi birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Mənbə əvvəlki elektrokoaqulyasiya çalışmalarından hansı nəticələri aktarır?

Məqalə giriş bölməsində əvvəlki araşdırmalardan müxtəlif yüksək giderim nisbətlərini aktarır. Bir çalışmada optimal şərtlərdə COD üçün %76,2, rəng üçün %99,9, ümumi xrom üçün %98,9, nikel üçün %96,3 və sink üçün %99,8 giderim bildirilməkdədir. Eyni nümunədə COD giderimi üçün işletmə xərci elektrik və elektrod sərfi nəzərə alınaraq təxminən 6,55 €/m³ kimi aktarılır.

Arsenik baxımından verilən başqa bir ədəbiyyat nümunəsində pH 5,2, 20 dəqiqəlik proses müddəti, 15 mm elektrod məsafəsi və 20 A/m² cərəyan sıxlığında işləyən paslanmayan polad elektrod cütünün %99,6 arsenik giderimi təmin etdiyi; enerji sərfiyyatının 0,213 kWh/m³ olduğu bildirilir.

Bu dəyərlər mövcud çalışmanın öz təcrübələrindən alınmış nəticələr kimi qiymətləndirilməməlidir. Mətnin quruluşu və mənbə siyahısı bunların əvvəlki elektrokoaqulyasiya araşdırmalarından aktarılan nəticələr olduğunu göstərir.

Gri İlişkisel Analiz nəyi məqsədləyir?

Gri İlişkisel Analiz (GRA), birdən çox performans ölçütünün eyni anda mövcud olduğu qərar problemlərində alternativlərin müqayisəsinə yönəlmiş çox meyarlı qiymətləndirmə yanaşmasıdır. Çalışmada elektrod materialı seçiminin yalnız giderim səmərəliliyinə deyil; enerji sərfiyyatı, kapital xərci və quraşdırma sahəsinə də bağlı olduğu fərz edilir.

Mənbə GRA prosesini dörd əsas addımla açıqlayır:

1. Veri normallaşdırması: Fərqli vahidlərdəki ölçütlərin müqayisə edilə bilən hala gətirilməsi.
2. Gri ilişkisel katsayıların hesablanması: Alternativlərin referans davranışa nə ölçüdə bənzədiyinin qiymətləndirilməsi.
3. Gri ilişkisel dərəcənin (GRG) yaradılması: Fərqli ölçütlərin tək bir birləşik performans göstəricisində birləşdirilməsi.
4. Sıralama: Alternativlərin GRG dəyərlərinə görə sıralanması.

Məqalə bu addımları sözlü şəkildə açıqlasa da, istifadə olunan normallaşdırma və gri ilişkisel katsayı tənliklərini açıq biçimdə vermir. Buna görə Verianla, mənbədə olmayan riyazi formulları sonradan əlavə etmir.

Beş elektrod necə müqayisə edildi?

Bu başlanğıc cədvəli tək başına incələndikdə titan elektrod ən yüksək giderim səmərəliliyini (%98), ən aşağı enerji sərfiyyatını (0,40 kWh/m³) və ən kiçik sahə dəyərini (8 m²) göstərir; lakin eyni zamanda 80.000 dollar ilə ən yüksək kapital xərcinə malikdir. Paslanmayan polad isə 40.000 dollar ilə ən aşağı kapital xərcinə qarşılıq %85 ilə ən aşağı giderim səmərəliliyinə və 15 m² ilə ən yüksək sahə dəyərinə malikdir.

Beləliklə başlanğıc verilerində heç bir elektrod bütün kriteriyalarda açıq şəkildə üstün deyil. GRA-nın istifadə edilmə səbəbi də bu çox meyarlı tarazlığı tək bir birləşik skor üzərindən qiymətləndirməkdir.

Mənbə içindəki normallaşdırma problemi nədir?

Çalışmanın Table 2 başlıqlı “Normalized Data” cədvəli mühüm daxili uyğunsuzluq ehtiva edir. Dəmir, titan, paslanmayan polad və karbon üçün böyük ölçüdə 0–1 aralığındakı dəyərlər verildiyi halda, alüminium sətri 95,00 giderim səmərəliliyi, 0,50 kWh/m³ enerji, 50.000 dollar kapital xərci və 10 m² sahə formasında xam dəyərləri qoruyur.

Bundan əlavə mənbə titanın sahə ölçütündəki normalize 1,0000 dəyərini “ən böyük footprint” kimi; paslanmayan poladın 0,0000 dəyərini isə demək olar ki quraşdırma sahəsinə ehtiyac olmadığı kimi şərh edir. Halbuki Table 1-də fiziki sahə dəyərləri tam əks istiqamətdədir: titan 8 m² ilə ən kiçik, paslanmayan polad 15 m² ilə ən böyük sahə dəyərinə malikdir.

Bu vəziyyət normallaşdırmanın “daha böyük daha yaxşı” və “daha kiçik daha yaxşı” ölçütlərindəki istiqamətinin mətn daxilində düzgün şərh edilmədiyini və ya cədvəl açıqlamasının səhv yazıldığını düşündürür. Mənbə bunu açıqlamadığı üçün Verianla hansı şərhin riyazi olaraq nəzərdə tutulduğunu fərz etmir və qeyri-müəyyənliyi qoruyur.

Yekun GRA sıralaması nə oldu?

Məqalənin Table 5 və Şəkil 6–7 nəticələrinə görə ən yüksək Gri İlişkisel Dərəcə (GRG) 0,9816 ilə paslanmayan polad elektroda verilmişdir. Karbon 0,9133 ilə ikinci, dəmir 0,8641 ilə üçüncü, alüminium 0,8566 ilə dördüncü və titan 0,8333 ilə beşinci sıradadır.

Buradakı kritik nöqtə “birinci sıradakı elektrod ən yüksək ağır metal gideriminə malikdir” nəticəsinin çıxarıla bilməməsidir. Məsələn başlanğıc verisində paslanmayan polad %85 ilə ən aşağı giderim səmərəliliyinə, titan isə %98 ilə ən yüksək giderim səmərəliliyinə malikdir. Paslanmayan poladın GRA-da birinci sıraya yüksəlməsi çoxlu ölçütlərin birlikdə qiymətləndirilməsinin nəticəsidir; lakin istifadə edilən normallaşdırma zəncirindəki mənbədaxili uyğunsuzluqlar bu sıralamanın etibarlılığını məhdudlaşdırır.

Çalışmanın eksperimental hissəsi nə qədər ətraflıdır?

Məqalənin xülasəsi eksperimental çalışma aparıldığını və cərəyan sıxlığı, pH, elektrod materialı ilə elektrolit tərkibinin sistematik olaraq dəyişdirildiyini ifadə edir. Buna qarşı əsas mətndə bu dəyişənlərin faktorial və ya başqa bir eksperimental dizayndakı səviyyələri, təcrübə sayı, ağır metal başlanğıc konsentrasiyaları, nümunə təkrarları, ölçmə cihazları, analitik təyinetmə üsulu, xəta çubuqları, standart sapmalar və ya statistik anlamlılıq nəticələri təqdim edilmir.

Girişdə 3 L'lik davamlı elektrokimyəvi sistemdən və müəyyən sənaye atıq su nümunələrindən söz edilir, lakin bu açıqlamalar əvvəlki ədəbiyyat çalışmalarının anlatımı ilə iç-içə keçmiş vəziyyətdədir. Mətn hansı nəticələrin bu məqalənin öz təcrübələrindən, hansılarının isə istinad edilən əvvəlki çalışmalardan istehsal edildiyini kifayət qədər açıq ayırmır.

Buna görə çalışmanın “eksperimental doğrulama” iddiası PDF-dəki metod hesabatı üzərindən müstəqil şəkildə yenidən istehsal edilə bilən formada doğrulanmır.

Çalışma nə söyləyir, nə söyləmir?

Çalışmanın söylədiyi: Elektrokoaqulyasiya ağır metal ehtiva edən atıq sular üçün qiymətləndirilə biləcək arıtma yanaşmasıdır. Elektrod materialı, enerji sərfiyyatı, xərc və sistem sahəsi kimi birdən çox kriteriya birlikdə ele alınmalıdır. Məqalənin öz GRA qiymətləndirməsində paslanmayan polad ən yüksək birləşik skoru almışdır.

Çalışmanın söyləmədiyi və ya kifayət qədər sübut etmədiyi: Paslanmayan poladın bütün ağır metallar, bütün pH dəyərləri və bütün atıq sular üçün ən yaxşı elektrod olduğu göstərilməmişdir. Table 1-dəki xərc və sahə dəyərlərinin hansı real tesis və ya təcrübədən törədildiyi ətraflı şəkildə açıqlanmamışdır. Xülasədə göstərilən pH, cərəyan sıxlığı və elektrolit optimallaşdırması üçün tam eksperimental matriks təqdim edilməmişdir. Uzunmüddətli elektrod sərfi, çamur xüsusiyyətləri, real tesis miqyası və iqtisadi yaşam dövrü doğrulanmamışdır.

Türkiye baxımından nə ifadə edir?

Çalışma Türkiyədəki bir atıq su təsisi, yerli sənaye atıq suyu və ya Türkiyəyə məxsus enerji və kapital xərcləri üzərində həyata keçirilməmişdir. Buna görə cədvəldə verilən dollar cinsindən kapital xərcləri və ya müəyyən elektrod sıralaması Türkiyədəki bir tesis dizaynına birbaşa aktarılmaz.

Türkiyədə mümkün tətbiqdə hədəf ağır metal növləri və konsentrasiyaları, atıq suyun keçiriciliyi və pH'ı, elektrod tədarük xərci, elektrik qiyməti, elektrod sərfi, yaranan çamurun idarə edilməsi, hədəf debi və mövcud tesis sahəsi üçün ayrıca sahə və pilot doğrulaması lazımdır. Bu ehtiyac çalışmanın müəyyən sayısal nəticələrini Türkiyəyə genelləşdirməkdən fərqlidir.

Tədqiqatın Metodu və Bulguları

Mənbənin istifadə etdiyi qiymətləndirmə quruluşu

Çalışmanın analiz bölməsi beş elektrod alternativini dörd performans kriteriyası üzərindən Gri İlişkisel Analiz ilə müqayisə edir:

Məqalədəki hesab dizisi Table 1-dəki başlanğıc verilerindən Table 2-dəki normallaşdırmaya, Table 3-dəki sapma dizisinə, Table 4-dəki gri ilişkisel katsayılara və sonda Table 5-dəki GRG sıralamasına irəliləyir.

Gri ilişkisel katsayılar

Bu cədvəl mənbədə eynilə verilən katsayıları göstərir. Bununla birlikdə bütün kapital xərci katsayılarının 1,0000 olması və əvvəlki cədvəllərdəki normallaşdırma problemləri səbəbilə bu katsayıların necə törədildiyi məqalə içindən tam olaraq yenidən hesablana bilmir.

Yekun GRG nəticələri

Mənbə içindəki metodoloji və redaksiya anomaliyaları

• Eksperimental metod çatışmazlığı: Xülasə pH, cərəyan sıxlığı, elektrod materialı və elektrolit tərkibinin sistematik dəyişməsindən söz etsə də, bunlara aid yenidən istehsal edilə bilən eksperimental matriks təqdim edilmir.
• Table 1 veri mənşəyi: Giderim, enerji, kapital xərci və sahə dəyərlərinin birbaşa bu çalışmada ölçüldüyü, ədəbiyyatdan derləndiyi və ya qərar modeli üçün yaradıldığı açıq şəkildə bildirilmir.
• Table 2 miqyas problemi: “Normalized Data” cədvəlində alüminium sətri xam vahid və böyüklüklərini qoruyarkən digər sətrlərdə 0–1 dəyərləri istifadə olunur.
• Sahə şərhinin tərsliyi: Başlanğıc cədvəlində titan 8 m² ilə ən kiçik, paslanmayan polad 15 m² ilə ən böyük sahəyə malik olduğu halda normallaşdırma açıqlamasında bunun tərsinə yaxın bir şərh verilir.
• GRA yenidən istehsal edilə bilməsi: İstifadə olunan normallaşdırma və gri ilişkisel katsayı formulları açıq şəkildə verilmədiyi üçün yekun GRG nəticələrini məqalədəki məlumatlarla müstəqil şəkildə yenidən istehsal etmək çətinləşir.
• Mənbəça uyğunluğu: Biblioqrafiyada elektrokoaqulyasiya və ya atıq su arıtımı ilə birbaşa əlaqəsi açıqlanmayan proqram təminatı, virtual reallıq, bankçılıq, robotika, ERP və bənzəri mövzularda mənbələr var.

Bu anomaliyalar səbəbilə Verianla Table 5 sıralamasını çalışmanın raporlanan nəticəsi kimi qoruyur, lakin bunu eksperimental olaraq kesinleşmiş optimal elektrod seçimi formasında təqdim etmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Tam özgün çalışma adı: Optimization of Electrocoagulation Process Parameters for Enhanced Removal of Heavy Metals from Wastewater: A Comprehensive Review and Experimental Study

Müəlliflər: Vidhya Prasanth; Mythili Senthil; M. Ramachandran; Soniya Sriram.

Məsul müəllif: Vidhya Prasanth.

Qurum: REST Labs, Kaveripattinam, Krishnagiri, Tamil Nadu, India.

Jurnal: REST Journal on Advances in Mechanical Engineering.

Nəşriyyat: REST Publisher.

ISSN: 2583-4800 (Online).

Cild / say / səhifə: 5(1), 2026, 1–11.

DOI: 10.46632/jame/5/1/1.

Rəsmi bağlantı:https://doi.org/10.46632/jame/5/1/1

Alınma tarixi: 2 Mart 2026.

Qəbul tarixi: 7 Mart 2026.

Onlayn yayın tarixi: 12 Mart 2026.

Mənbə növü: Məqalə özünü əhatəli icmal və eksperimental çalışma kimi tanımlayır. Lakin PDF-də eksperimental bölmənin metod və xam veri raporlaması yenidən istehsal edilə bilən ayrıntıda deyil; əsas nicel analiz Gri İlişkisel Analiz əsaslı elektrod müqayisəsinə dayanır.

Rəyçilik statusu: Çalışma yayınevinin bütün məqalələr üçün cüt-kor hakim değerlendirmesi tətbiq etdiyini bildirdiyi REST Journal on Advances in Mechanical Engineering-də yayımlanmışdır.

Açıq erişim / lisans: Dergi özünü açıq erişimli kimi tanımlayır. İncelenen PDF üzərində müəyyən bir Creative Commons lisans türü açıq şəkildə göstərilmədiyi üçün xüsusi bir CC lisansı fərz edilməmişdir.

Maliyyələşmə: İncelenen mənbədə ayrıca və açıq bir finansman beyanı yoxdur.

Veri erişilebilirliyi: İncelenen mənbədə ayrıca bir veri erişilebilirliği beyanı yoxdur.

Maraqlar toqquşması: İncelenen mənbədə ayrıca bir çıkar çatışması beyanı yoxdur.

Müəllif töhfələri: İncelenen mənbədə CRediT və ya bənzəri ətraflı yazar katkısı dağılımı verilmir.

Elmi məzmun kapsamı: Bu Verianla mətnindəki elmi nəticələr, sayısal dəyərlər, GRA sıralamaları və metod qiymətləndirmələri yüklənən 11 səhifəlik çalışmaya əsaslanır. Xarici mənbələr yalnız biblioqrafik kimlik və derginin yayın/hakemlik durumunu kontrol etmək amacıyla istifadə edilmiş; çalışmaya xaricdən yeni eksperimental bulgu əlavə edilməmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Çalışmanın xülasəsi eksperimental optimallaşdırma iddiası daşısa da, əsas mətn pH, cərəyan sıxlığı və elektrolit tərkibi üçün yenidən istehsal edilə bilən eksperimental protokol və xam nəticə dizisi təqdim etmir. GRA normallaşdırmasında da cədvəllər ilə mətn şərhi arasında mühüm uyğunsuzluq var. Buna görə çalışma elektrokoaqulyasiyanın və ya müəyyən bir elektrod materialının sənaye miqyasında kesin üstünlüyünün müstəqil eksperimental sübutu kimi istifadə edilməməlidir.