Turistik maʼqullik (touristic desirability), ushbu tadqiqotda turistlarning bir joyni qanchalik yoqtirishini oʻlchaydigan afzallik bali emas; balki kelajakdagi tashrif buyuruvchilar qiziqishi, tajribasi hamda iqtisodiy/ramziy qiymat haqidagi kutilmalar qaysi shahar makonlari, foydalanish turlari, hikoyalar va investitsiyalar koʻrinadigan, dasturlashtiriladigan, sarmoya kiritish mumkin boʻlgan va moddiy jihatdan amalga oshiriladigan holga kelishiga taʼsir etadigan munosabatlarga asoslangan va institutsional tarzda tashkil etilgan shahar qiymati mantigʻi sifatida taʼriflanadi. Jaume Guia va Marlisa Ayu Trisia tadqiqoti turizmga yoʻnaltirilgan shahar yangilanishi faqat tashrif buyuruvchilarni jalb qilish yoki jismoniy makonni jonlantirishdagi muvaffaqiyat bilan baholanmasligi kerakligini; asosiy masala tashrif buyuruvchiga yoʻnaltirilgan qiymat shahar transformatsiyasi ichida qanday tashkil etilishi va bu transformatsiya turli hayot shakllarining birgalikda barqaror davom etish imkonini saqlab qoladimi-yoʻqmi ekanini ilgari suradigan tanqidiy-integrativ konseptual sharhdir.

Tadqiqot turizmga yoʻnaltirilgan shahar yangilanishi, turistifikatsiya va turizm gentrifikatsiyasi, joy/shahar brendingi va shahar tadbirkorligi, spekulyativ baholash, platforma urbanizatsiyasi va raqamli vositachilik, yashashga yaroqlilik va jamoatchilik xususiyati, shuningdek hamjamiyat va boshqaruv salohiyati kabi turli adabiyot sohalarini bir xil analitik muammo atrofida birlashtiradi. Dastlabki muammoga yoʻnaltirilgan sintezdan soʻng 1 sentyabr 2026 kuni Scopus va Web of Science Core Collection bazalarida ikkinchi tuzilmaviy tekshiruv qidiruvi oʻtkazilgan; ikki maʼlumotlar bazasida jami 5954 ta qidiruv natijasi olingan va takrorlarni bartaraf etgandan soʻng 3865 ta noyob yozuvdan iborat tekshiruv havzasi tuzilgan. Ushbu havza konseptual chegaralarni, adabiyot qamrovini va qarshi fikrlarni sinash uchun ishlatilgan; 3865 ta yozuvning barchasi tizimli ravishda kiritilgan tadqiqotlar emas.

Tadqiqot ishlab chiqqan doira oʻzaro bogʻlangan uch qatlamdan iborat. Birinchi qatlam turistik maʼqullikdir va tashrif buyuruvchiga yoʻnaltirilgan kutilayotgan qiymat shahar qarorlariga qanday aylanishini diagnostik tarzda tushuntiradi. Ikkinchi qatlam shahar birga yashashi (urban cohabitation) tushunchasidir va uy-joy, kundalik foydalanish, tirikchilik, madaniy xotira, infratuzilma hamda qaror qabul qilish kuchi kabi turli shahar munosabatlari transformatsiya jarayonida birga yashashga yaroqli boʻlib qolish-qolmasligini baholaydi. Uchinchi qatlam esa birga yashashga yoʻnaltirilgan boshqaruvdir; turizmdan kelib chiqadigan oʻzgarishlar doimiy va qaytarilishi qiyin bosimlarga aylanishidan oldin qaysi boshqaruv salohiyatlari orqali oldindan koʻrilishi, yoʻnaltirilishi va zarur boʻlganda oʻzgartirilishi mumkinligini muhokama qiladi.

Sharh turizmga yoʻnaltirilgan yangilanish oʻz-oʻzidan yaxshi yoki yomon, degan xulosaga kelmaydi. Turizm merosni saqlashni moliyalashtirishi, tashlab ketilgan binolarni qayta foydalanishga topshirishi, jamoat muhitini yaxshilashi, madaniy faoliyatni qoʻllab-quvvatlashi va mahalliy korxonalar uchun imkoniyat yaratishi mumkin. Xuddi shu jarayon uy-joy bosimini, qisqa muddatli ijaraga oʻtishni, tijoriy ixtisoslashuvni, jamoat makonining isteʼmolga yoʻnaltirilgan foydalanilishini va kundalik shahar hayotining yemirilishini ham kuchaytirishi mumkin. Natijaning yoʻnalishi uy-joy rejimi, mulkchilik tuzilmasi, infratuzilma salohiyati, mahalliy iqtisodiyotning turizmga bogʻliqligi, tartibga solish kuchi va taʼsirlangan guruhlarning qaror jarayonlaridagi taʼsiri kabi kontekstga bogʻliq shartlarga qarab oʻzgaradi.

Shuning uchun tadqiqot boshqa shahar, mamlakat yoki hududda qoʻllanilganda “tashrif buyuruvchilar soni oshdimi?” degan savol bilangina cheklanib boʻlmaydi. Uy-joyning davomiyligi, foydalanish xilma-xilligi, iqtisodiy qiymatning mahalliy darajada saqlanishi, jamoatga ochiqlik, turli vaqt ritmlarining mosligi, madaniy davomiylik, infratuzilma yetarliligi va jamoaviy qaror qabul qilish salohiyati mahalliy maʼlumotlar bilan alohida tekshirilishi kerak. Manba universal tashrif buyuruvchi yuqori chegarasi, qatʼiy birga yashash chegarasi yoki tasdiqlangan kompozit indeksni taklif qilmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Shahar yangilanishi loyihalarida turizm koʻpincha jismoniy muhitni jonlantirish, tarixiy binolarni qayta ishlatish, jamoat makonlarini yangilash, madaniy dasturlarni koʻpaytirish, tashrif buyuruvchilar xizmatlarini rivojlantirish va investitsiya jalb qilish vositalaridan biriga aylanadi. Jarayon bir qarashda “foydalanilmayotgan hududni jonlantirish”dek koʻrinsa-da, mualliflarni qiziqtirayotgan masala faqat jismoniy yangilanish emas. Bir joy kelajakda tashrif buyuruvchilar uchun qimmatli boʻlishi haqidagi kutilma, hali intensiv tashrif boshlanmasidan oldin ham qaysi bino saqlanishi, qaysi koʻcha loyihalanishi, qaysi tarix hikoya qilinishi, qaysi korxonalar qoʻllab-quvvatlanishi va qaysi infratuzilmaga ustuvorlik berilishiga taʼsir qilishi mumkin.

Shu sababli tadqiqot natija paydo boʻlgandan keyin “turizm bu joyni qanday oʻzgartirdi?” degan savol bilan cheklanmaydi. U ertaroq bosqichga oʻtib, “tashrif buyuruvchilarga yoʻnaltirilgan kutilayotgan qiymat shahar yangilanishi qarorlari ichida qanday qilib amaliy harakatga aylantiriladigan holga keladi?” degan savolni qoʻyadi. Turistik maʼqullik tushunchasi aynan shu oraliq bosqichni tushuntirish uchun ishlab chiqilgan.

Tadqiqot savoli

Tadqiqotning asosiy savolini oʻzbek tilida quyidagicha ifodalash mumkin: “Turizmga yoʻnaltirilgan shahar yangilanishi turistik maʼqullik orqali tashkil etilganda shahar hayotiga nima boʻladi va turizm ssenariysi innovatsiyasi qaysi sharoitlarda shahar birga yashashini saqlab qolishi mumkin?”

Ushbu yagona savol uchta quyi analitik muammoga boʻlinadi: tashrif buyuruvchiga yoʻnaltirilgan kutilayotgan qiymat shahar yangilanishi ichida qanday amaliy harakatga aylanadi; ushbu jarayon davomida qaysi shahar munosabatlari oʻzgaradi yoki bosim ostiga tushadi; paydo boʻlgan rivojlanish yoʻnalishi qaysi boshqaruv salohiyatlari orqali talqin qilinishi, muzokara qilinishi va qayta yoʻnaltirilishi mumkin.

Turizm ssenariysini faollashtirish nimani anglatadi?

Tadqiqotdagi turizm ssenariysini faollashtirish tushunchasi faqat yangi turistik diqqatga sazovor nuqta yaratishni anglatmaydi. Binolarni qayta ishlatish, jamoat makonlarini tartibga solish, transport va boshqa infratuzilmalar, korxonalar, madaniy belgilar, tadbir dasturlari va tashrif buyuruvchi amaliyotlari birgalikda aniq shahar taklifiga aylantiriladi. Shunday qilib, jismoniy yangilanish bilan tajriba, iqtisodiyot, madaniyat va boshqaruv bir ssenariyda oʻzaro bogʻlanadi.

Biroq ssenariyning makonni jonlantirishi uning inklyuziv ekanini isbotlamaydi. Xuddi shu investitsiya bir tomondan tashlab ketilgan binoni qayta foydalanishga ochishi, boshqa tomondan esa atrofdagi uy-joy narxlarini, tijorat ijaralarini, jamoat makonidan foydalanishni yoki mahallaning kundalik xizmat tuzilmasini oʻzgartirishi mumkin. Shu sababli mualliflar turizm ssenariysining “muvaffaqiyatli faollashtirilishi” bilan “shahar nuqtayi nazaridan inklyuziv boʻlishi” oʻrtasida bevosita tenglik oʻrnatmaydi.

Turistik Maʼqullik Nima?

Turistik maʼqullik kelajakdagi tashrif buyuruvchi qiziqishi, tajribasi va qiymat haqidagi kutilmalarning vakillik, rejalashtirish, madaniy dasturlash, investitsiya va jismoniy shahar oʻzgarishi orqali bugungi qarorlarga taʼsir qila oladigan holga kelishini tushuntiruvchi mezodarajadagi diagnostik tushunchadir; u turistlarning shaxsiy didini yoki faqat destinatsiya jozibadorligini oʻlchamaydi.

Nega u “jozibadorlik” bilan bir xil emas?

Destinatsiya jozibadorligi odatda turistlar qaysi xususiyatlarni jozibali deb topishini va destinatsiya tanloviga qaysi sifatlar taʼsir qilishini oʻrganadi. Turistik maʼqullik esa turistning bahosidan koʻra, kelajakda turistlar qadrlashi kutilayotgan xususiyatlar bugungi shahar tashkilotiga qanday kirishini oʻrganadi.

Masalan, tarixiy koʻchaning turistlar tomonidan jozibali deb topilishi jozibadorlik masalasidir. Shahar hokimligi, investor yoki madaniyat muassasasi bu koʻcha kelajakda koʻproq tashrif buyuruvchi jalb qiladi, deb faraz qilib fasadlarni yangilash, piyodalar uchun tartib, tadbirlar taqvimi, biznes litsenziyalari yoki infratuzilma investitsiyalarini shu hududga yoʻnaltirsa, bu turistik maʼqullik mantigʻining shahar qaroriga aylanishiga misol boʻlishi mumkin. Bu misol tushunchani izohlash uchun keltirilgan; u manba tadqiqotning yangi dala topilmasi emas.

Turistik maʼqullikning toʻrtta asosiy xususiyati

• Munosabatlidir: Qiymat faqat obyektning oʻzida mavjud emas; u vakillik, rejalashtirish, investitsiya, harakatchanlik, madaniy narrativlar va tashrif buyuruvchi kutilmalari oʻrtasidagi munosabatlarda shakllanadi.
• Tashkil etilgandir: Davlat muassasalari, developerlar, madaniyat muassasalari, korxonalar, raqamli platformalar va boshqa aktorlar ayrim kelajak ssenariylarini boshqalariga qaraganda amalga oshirish mumkinroq qilishi mumkin.
• Kelajakka yoʻnalgandir: Qarorlar faqat mavjud tashrif buyuruvchi xatti-harakatiga emas; kelajakda tashrif buyuruvchilar, investitsiya yoki ramziy eʼtirof kelishi haqidagi kutilmaga asoslanishi mumkin.
• Performativdir: Baholash faqat mavjud xususiyatni tavsiflash bilan cheklanmasligi mumkin; investitsiyalar va dasturlash orqali qimmatli deb taxmin qilingan shahar sifatining oʻzini ishlab chiqarishga hissa qoʻshishi mumkin.

Turistik Maʼqullik, Turistifikatsiya va Turizm Gentrifikatsiyasi Oʻrtasidagi Farq Nima?

Turistik maʼqullik tashrif buyuruvchiga yoʻnaltirilgan kutilayotgan qiymat shahar qarorlariga aylana boshlaydigan ertaroq va davomli baholash jarayonini tushuntirsa, turistifikatsiya hudud funksiyalari va foydalanuvchi tuzilmasining turizm tomon kengroq hududiy qayta yoʻnalishini; turizm gentrifikatsiyasi esa qayta investitsiya, mulkchilik oʻzgarishi, sinfiy qayta tuzilish va siqib chiqarish kabi taqsimot natijalarini tushuntirishga qaratiladi.

Turistik maʼqullik shahar oʻzgarishiga qaysi toʻrtta amal orqali aylanadi?

Bu toʻrtta amal ishlab chiqarish liniyasining ketma-ket kelishi shart boʻlgan toʻrtta bosqichi emas. Bir shaharda ayrim amallar juda kuchli, boshqalari zaif boʻlishi mumkin; ularning tartibi oʻzgarishi va barchasi bir xil intensivlikda namoyon boʻlishi shart emas. Mualliflar toʻrtta amalni turizmga yoʻnaltirilgan shahar oʻzgarishining barcha mumkin mexanizmlarini toʻliq qamrab oluvchi ontologiya sifatida emas, balki adabiyotda takrorlanadigan va analitik jihatdan bir-biridan ajratish mumkin boʻlgan mexanizmlarning ixcham konsolidatsiyasi sifatida taqdim etadi.

Raqamli platformalarning roli

Geografik tegli tasvirlar, foydalanuvchi sharhlari, reytinglar, tavsiya algoritmlari va ijtimoiy tarmoqlardagi aylanish ayrim joylarning koʻrinuvchanligini tez oshirishi mumkin. Biroq tadqiqot platformalarni turistik maʼqullikning kelib chiqish manbai sifatida koʻrmaydi. Shaharlar raqamli platformalardan ancha oldin ham tashrif buyuruvchilar uchun tanlangan, targʻib qilingan, kuratsiya qilingan va qayta tashkil etilgan. Platformalar oʻzgartiradigan asosiy unsurlar eʼtibor va qiymatning shahar qaroriga aylanish tezligi, miqyosi, tafsilot darajasi va qayta aloqa intensivligidir.

Shahar Birga Yashashi Ushbu Tadqiqotda Nimani Anglatadi?

Shahar birga yashashi turizmga yoʻnaltirilgan transformatsiyani boshdan kechirayotgan joyda turli va baʼzan qarama-qarshi uy-joy, foydalanish, tirikchilik, madaniy xotira va jamoaviy qaror qabul qilish shakllarining ayni vaqtda yashashga yaroqli boʻlib qolishi hamda ushbu guruhlarning transformatsiya kelajagini shakllantirish salohiyatini saqlab qolishini baholaydigan munosabatga asoslangan mezondir; bu faqat bir hududda jismonan mavjud boʻlish yoki ijtimoiy uygʻunlikda yashashni anglatmaydi.

“Birga mavjud boʻlish” nega yetarli emas?

Bir hududda rezidentlar, turistlar, xodimlar, korxonalar va madaniy amaliyotlar bir vaqtda mavjud boʻlishi mumkin. Biroq bir guruh uy-joyga kirish imkonini yoʻqotishi, boshqa guruh jamoat makonidan faqat isteʼmol orqali foydalana olishi, mahalliy korxonalar oshgan ijaralarni qoplay olmasligi yoki uzoq muddat natijalarga duchor boʻladigan aholining qaror jarayonlaridagi taʼsiri kamayishi mumkin. Shu sababli jismoniy mavjudlikning oʻzi inklyuzivlik koʻrsatkichi emas.

Tadqiqotning asosiy tushunchasi birgalikdagi yashashga yaroqlilikdir. Savol “hamma bir joydami?” emas; balki “turli hayot va foydalanish shakllari transformatsiya sharoitida birgalikda barqaror davom etish shartlariga egami va oʻzgarish yoʻnalishiga taʼsir etishda davom eta oladimi?” degan savoldir.

Shahar birga yashashining sakkiz oʻlchovi

Bu sakkiz oʻlchov inklyuziv shaharning barcha xususiyatlarini birma-bir sanaydigan universal indeks emas. Tadqiqot foydalanish imkoniyati va harakatchanlikni bir nechta oʻlchovni kesib oʻtuvchi shartlar sifatida koʻradi. Bandlik shartlari iqtisodiy oʻzarolik doirasida, ekologik shartlar esa kundalik hayotni koʻtarib turuvchi moddiy va jamoat infratuzilmalari orqali koʻrib chiqiladi. Ijtimoiy inklyuzivlik kabi kengroq normativ maqsadlar sakkiz oʻlchovga toʻqqizinchi katak sifatida qoʻshilmaydi; ular ushbu munosabatlarning birgalikda qanday tashkil etilishidan kelib chiqadigan natijalar sifatida baholanadi.

Nega oʻlchovlarni bir-biridan mustaqil deb oʻylamaslik kerak?

Yangilanish tashabbusi bir vaqtning oʻzida bir oʻlchovni kuchaytirib, boshqasini zaiflashtirishi mumkin. Manba tadqiqot keltirgan mantiqiy misollardan biri piyodalashtirishdir: piyodalashtirish ekologik sifatni oshirishi, biroq tijorat ijaralarini ham koʻpaytirishi mumkin. Tarixiy binolarni restavratsiya qilish madaniy boylikni jismonan saqlagan holda, uy-joylarning boshqa maqsadlarga aylanishini ragʻbatlantirishi mumkin. Tadbir dasturlari madaniy faollikni oshirar ekan, dasturlashtirilmagan, bepul va oʻz-oʻzidan yuzaga keladigan jamoat foydalanishini kamaytirishi mumkin.

Birga Yashash Chegarasi Universal Raqammi?

Yoʻq. Tadqiqotdagi birga yashash chegarasi maʼlum turistlar soni, foiz, ijara darajasi yoki universal tashrif buyuruvchi sigʻimi emas; u bir nechta shahar bosimlari bir-birini kuchaytirib, moddiy, munosabatga asoslangan va institutsional kompensatsiya salohiyatidan oshib ketishi hamda bir yoki bir nechta hayot shakllari doimiy ravishda yashab boʻlmaydigan holga kela boshlashi bilan belgilanadigan kontekstga bogʻliq chegaradir.

Bosim bilan chegara oʻrtasidagi farq

Bosim, bir yoki bir nechta shahar munosabatining yashashga yaroqliligiga taʼsir qiladigan, ammo hali ham singdirilishi, muzokara qilinishi yoki ortga qaytarilishi mumkin boʻlgan oʻzgarishdir. Birga yashash chegarasi esa oʻzaro taʼsir qiluvchi bosimlar kompensatsiya salohiyatini shu darajada kamaytiradiki, ayrim hayot, foydalanish yoki tirikchilik shakllari doimiy ravishda barqaror boʻlmay qoladi yoki taʼsirlangan guruhlar oʻzgarish yoʻnalishiga taʼsir etish kuchini amalda yoʻqotadi.

Chegaraning joylashuvi ijara va mulkchilik tuzilmasi, uy-joy taklifi, infratuzilma salohiyati, tartibga solish kuchi, mavjud tengsizliklar, turizmga iqtisodiy bogʻliqlik va jamoaviy harakat salohiyatiga qarab oʻzgaradi. Ayrim chegaralar faqat bitta oʻlchovda paydo boʻlishi mumkin; ayrimlari esa uy-joy, savdo, jamoat makoni, infratuzilma va qaror qabul qilish salohiyatidagi bosimlar bir-birini oziqlantirganda tizimli tus olishi mumkin.

Birga yashashni faqat miqdoriy maʼlumotlar bilan oʻlchash mumkinmi?

Tadqiqot aralash miqdoriy va sifat dalillariga ehtiyojni alohida taʼkidlaydi. Ijara, uy-joy transformatsiyasi, korxonalar xilma-xilligi, tashrif buyuruvchi zichligi, suv yoki transport talabi kabi miqdoriy koʻrsatkichlar oʻzgarish yoʻnalishi va jamlanishini koʻrsatishi mumkin. Biroq siqib chiqarilgandek his qilish, mansublikning yoʻqolishi, madaniy maʼnoning yemirilishi, legitimlik nizosi yoki siyosiy taʼsirning kamayishi kabi munosabatga asoslangan natijalarni tushunish uchun kuzatuv, intervyu, diskurs tahlili va yashab oʻtilgan tajribani oʻrganish zarur.

Birga yashashga yoʻnaltirilgan boshqaruvning toʻrtta salohiyati

Tadqiqotning muhim ogohlantirishlaridan biri shuki, boshqaruv salohiyatini faqat institutlarning rasman mavjudligi bilan tushuntirib boʻlmaydi. Ishtirok yigʻilishi, maslahat kengashi yoki tartibga solish qogʻozda mavjud boʻlsa ham, iqtisodiy, siyosiy yoki axborotga asoslangan kuch haddan tashqari jamlangan boʻlsa, rivojlanish yoʻnalishini amalda oʻzgartirish uchun yetarli boʻlmasligi mumkin. Shu sababli boshqaruv kuchga bogʻliq salohiyat sifatida koʻrib chiqiladi.

Taqsimot va ishtirokni muvofiqlashtirishda mualliflar ilgari surgan normativ tamoyil ham munosabatga asoslangandir: qarorning uzoq muddatli oqibatlariga duchor boʻlish ortgani sari qaror ustidan taʼsir; qiymatni egallash va shartlarni shakllantirish salohiyati ortgani sari esa masʼuliyat ortishi kerak.

Tadqiqotning Usuli va Natijalari

Sharh dizayni

Tadqiqot usuli tanqidiy integrativ sharh (critical integrative review) va konseptual doirani ishlab chiqishdir. Maqsad bitta aralashuvning oʻrtacha taʼsirini hisoblash yoki muayyan klinik/dala natijasini birlashtirish emas. Tadqiqot qisman tutashadigan, ammo alohida rivojlangan adabiyot sohalarini bitta muammo atrofida bogʻlab, yangi tushuntiruvchi va baholovchi konseptual tuzilma yaratishni maqsad qiladi.

Mualliflar tadqiqot tizimli sharh yoki qamrovni belgilovchi sharh emasligini aniq taʼkidlaydi. Bu farq muhim: 3865 ta noyob yozuvdan iborat tekshiruv havzasi klassik tizimli sharhlardagi kabi boshidan oxirigacha bittalab koʻrib chiqilib, qatʼiy kiritish/chiqarish oqimi orqali “kiritilgan tadqiqotlar” toʻplamiga aylantirilmagan.

Dastlabki adabiyot bazasi qanday shakllantirildi?

Dastlabki manba bazasi muammoga yoʻnaltirilgan tematik qidiruvlar, asosiy ishlardan orqaga qarab manbalarni izlash va yangiroq ishlarga qarab oldinga iqtiboslarni kuzatish orqali iterativ tarzda shakllantirildi. Dastlabki bosqichda qatʼiy nashr sanasi chegarasi qoʻyilmadi; chunki doira ham klassik shahar nazariyasi va boshqaruv tadqiqotlariga, ham zamonaviy turizm tadqiqotlariga ehtiyoj sezadi. Adabiyot bazasi 2026-yil avgustigacha yangilangan.

Manbani saqlab qolish uchun u kamida bitta funksiyani mazmunli bajarishi talab qilingan: shahar transformatsiyasi mexanizmini tushuntirish; shahar qiymati qanday ishlab chiqarilishi yoki tashkil etilishini tushuntirish; turizmga yoʻnaltirilgan oʻzgarish taʼsir qiladigan shahar munosabatini aniqlash; yoki oʻzgarishni baholash va boshqarish uchun konseptual/boshqaruv resursi taqdim etish.

Oltita asosiy adabiyot sohasi

1. Turizmga yoʻnaltirilgan shahar yangilanishi.
2. Turistifikatsiya va turizm gentrifikatsiyasi.
3. Jozibadorlik, joy/shahar brendingi, shahar tadbirkorligi, spekulyativ urbanizatsiya va baholash.
4. Platforma urbanizatsiyasi va raqamli vositachilik.
5. Yashashga yaroqlilik, birga yashash/uchrashuv, jamoatchilik xususiyati, shaharning ijtimoiy barqarorligi va shaharga boʻlgan huquq.
6. Hamjamiyat salohiyati, hamkorlikka asoslangan rejalashtirish, oldindan koʻruvchi boshqaruv va shahar transformatsiyasi boshqaruvi.

Tuzilmaviy tekshiruv qidiruvi qanday oʻtkazildi?

Ikkinchi bosqich 1 sentyabr 2026 kuni Scopus va Web of Science Core Collection bazalarida oʻtkazildi. Oltita adabiyot sohasini operatsionlashtirish uchun toʻqqizta qidiruv toʻplami qoʻllanildi. Qidiruvlar sarlavha, annotatsiya va kalit soʻz/mavzu maydonlarida, maʼlumotlar bazalariga moslashtirilgan teng kuchli Boolean kombinatsiyalari bilan amalga oshirildi. Dastlabki maʼlumot olishda nashr sanasi, til yoki hujjat turi boʻyicha cheklov qoʻllanilmadi.

Takrorlarni bartaraf etish birinchi navbatda normallashtirilgan DOI orqali, DOI boʻlmaganda esa normallashtirilgan sarlavha va nashr yili orqali amalga oshirilgan. Tematik aʼzoliklar takrorlarni bartaraf etish vaqtida saqlangan; shu sababli quyidagi qidiruv toʻplamlari sonlari bir-birini istisno qiladigan toʻplamlar emas.

3865 ta yozuv qanday ishlatildi?

Tekshiruv havzasining maqsadi mavjud sintezni boshidan qayta qurish emas; qamrovni sinash, ehtimoliy yetishmayotgan adabiyotni aniqlash, dolzarb empirik tayanchlarni va qarshi dalillarni topish hamda konseptual chegaralar qayerda buzilishini tekshirish edi.

Yakuniy bibliografiya 70 ta manbadan iborat boʻldi. Ularning 62 tasi dastlabki muammoga yoʻnaltirilgan integrativ sharh vaqtida allaqachon saqlab qolingan edi. Tuzilmaviy tekshiruv bosqichidan faqat 8 ta qoʻshimcha manba doirani sinovga qoʻyadigan, cheklaydigan, aniqlashtiradigan yoki empirik jihatdan asoslaydigan alohida hissa bergani uchun qoʻshildi.

Sarlavha va annotatsiyalar dastlabki muvofiqlik bahosida ishlatildi. Agar yozuv yangi mexanizm, chegara sharti, qarshi dalil, empirik tayanch yoki konseptual aniqlashtirish qoʻsha oladigandek koʻrinsa, toʻliq matn yoki tegishli daʼvo darajasida batafsilroq koʻrib chiqildi. Faqat mavjud funksiyani takrorlaydigan, shahar yangilanishi muammosi nuqtayi nazaridan chetda qoladigan yoki atamalarni boshqa analitik maʼnoda ishlatadigan manbalar yakuniy sintezga kiritilmadi.

Bu bosqich barcha yozuvlar birma-bir toʻliq koʻrib chiqilgan klassik tizimli saralash boʻlmagani uchun oraliq chiqarib tashlash sonlari ishlab chiqilmadi. Sakkizta yangi manbaning qoʻshilishi ham “adabiyot toʻyinganligi qatʼiy isbotlandi” degani emas.

Manbalar qaysi mezonlar boʻyicha baholandi?

Adabiyot empirik, nazariy, konseptual va sharh tadqiqotlaridan iborat boʻlgani uchun barcha manbalarga tatbiq etiladigan yagona rasmiy sifat baholash shkalasi ishlatilmadi. Manbalar ilgari surilayotgan daʼvo nuqtayi nazaridan ilmiy aloqadorligi, tushuntirish yetarliligi, asosiy muammoga konseptual yaqinligi va bir kontekstdagi topilmani boshqa kontekstga qaysi chegaralarda koʻchirish mumkinligi hisobga olinib baholandi.

Tadqiqot faqat oʻz rivojlanayotgan dalilini tasdiqlovchi manbalarga qaratilmadi; doirani murakkablashtiruvchi qarshi misollarga alohida eʼtibor berildi. Masalan, qisqa muddatli ijaradan kelib chiqadigan barcha uy-joy oʻzgarishlarini avtomatik ravishda turizm gentrifikatsiyasi deb boʻlmasligi; ayrim jarayonlarni uy-joyning investitsiya aktiviga aylanishi bilan aniqroq tushuntirish mumkinligi hisobga olindi.

Uch xil ilmiy bayonot turi bir-biridan qanday ajratildi?

Abduktiv va integrativ ishlab chiqish nimani anglatadi?

Doira faqat maʼlumotlardan pastdan yuqoriga avtomatik ravishda kategoriyalar chiqaradigan sof induksiya jarayoni yoki oldindan mavjud qatʼiy modelni adabiyotga qoʻllaydigan sof deduksiya jarayoni orqali tuzilmagan. Mualliflar turli sohalarda takrorlanadigan mexanizmlarni taqqoslagan, ularning analitik vazifasini sinagan, ustma-ust tushadiganlarini birlashtirgan va turli funksiyaga ega boʻlganlarini ajratgan. Ushbu oldinga-orqaga konseptual ish manbada abduktiv va integrativ sohalararo konsolidatsiya deb taʼriflanadi.

Kategoriyalar adabiyotda necha marta uchraganiga qarab mexanik tarzda tanlanmagan. Kategoriya faqat alohida shahar mexanizmi yoki munosabatini mustaqil ravishda oʻrganish uchun yetarli analitik farqlilikka ega boʻlsa saqlangan. Shu sababli “toʻrtta amal”, “sakkiz oʻlchov” va “toʻrtta boshqaruv salohiyati” sonlari chastota tahlilining matematik natijasi emas.

Tadqiqotning beshta nazariy propozitsiyasi

Bu Doira Tasdiqlangan Oʻlchov Indeksimi?

Yoʻq. Mualliflar doira empirik tadqiqot savollarini ishlab chiqish uchun moʻljallanganini, hali tasdiqlangan oʻlchov shkalasi yoki kompozit indeks emasligini aniq taʼkidlaydi; taklif qilingan koʻrsatkichlar kelajakdagi longitudinal va qiyosiy tadqiqotlar uchun namunaviy operatsionlashtirish yoʻllaridir.

Doira kelajakda empirik tarzda qanday sinovdan oʻtkazilishi mumkin?

Bu koʻrsatkichlar manba tomonidan misol sifatida taqdim etilgan. Ular birgalikda yigʻilib, avtomatik tarzda “shahar birga yashash bali”ni hisoblaydigan tasdiqlangan matematik formula emas. Kelajak tadqiqotlari qaysi amallar kombinatsiyasi kuchliroq qayta tuzilishni yuzaga keltirishini, qaysi birga yashash oʻlchovlari qaysi institutsional rejimlarda sezgirroq ekanini va qaysi boshqaruv salohiyatlari transformatsiyaning qaysi bosqichlarida muhimroq boʻlishini empirik tarzda sinashi mumkin.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar

• Turizmga yoʻnaltirilgan shahar yangilanishini faqat jismoniy faollashtirish yoki tashrif buyuruvchi jozibadorligi bilan baholash yetarli emas.
• Kutilayotgan tashrif buyuruvchi qiymati intensiv turizm paydo boʻlishidan oldin rejalashtirish, dasturlash va investitsiya qarorlariga taʼsir qilishi mumkin.
• Turistik maʼqullik, turistifikatsiya va turizm gentrifikatsiyasi bir xil tushuncha emas.
• Turizmga yoʻnaltirilgan yangilanish ayrim sharoitlarda shahar salohiyatini kuchaytirishi, boshqa sharoitlarda esa uy-joy, savdo, jamoatchilik xususiyati, infratuzilma yoki jamoaviy qaror qabul qilishga bosim yaratishi mumkin.
• Shahar birga yashashi faqat odamlarning bir makonda mavjudligi emas, balki turli hayot shakllarining birgalikdagi yashashga yaroqliligidir.
• Birga yashashning sakkiz oʻlchovi oʻzaro bogʻliq; bitta ijobiy koʻrsatkich umumiy inklyuzivlikni isbotlamaydi.
• Boshqaruv bosimlar doimiylashgandan keyin reaksiya bildirish oʻrniga, ehtimoliy rivojlanish yoʻnalishlarini erta bosqichda baholay olishi kerak.
• Turizm ssenariysi innovatsiyasining muvaffaqiyati tashrif buyuruvchi tajribasi bilan birga shaharda yashash, ishlash, xotirlash va kelajakni birgalikda shakllantirish salohiyatining saqlanishi orqali baholanishi kerak.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan umumlashtirishlar

• “Turizm oshgani sari shahar birga yashashi albatta kamayadi” degan xulosa qoʻllab-quvvatlanmaydi.
• Har bir uy-joy yoki savdo transformatsiyasini turizm gentrifikatsiyasi bilan izohlab boʻlmaydi.
• Moliyalashtirish, uy-joy tanqisligi, demografik oʻzgarish va turizmdan tashqari koʻchmas mulk dinamikalari oʻxshash natijalarni yuzaga keltirishi mumkin.
• Turistifikatsiya barcha shahar transformatsiyalarining universal sababi emas.
• Tadqiqot universal turist sigʻimi yoki tashrif buyuruvchilar uchun yuqori limitni hisoblamaydi.
• Sakkiz oʻlchovdan yagona kompozit indeks yoki tasdiqlangan ball yaratmaydi.
• Beshta nazariy propozitsiya tasdiqlangan sababiy qonunlar emas; ular empirik sinovni talab qiladigan konseptual propozitsiyalardir.
• Bir shaharda aniqlangan mexanizm boshqa shahar yoki mamlakatda xuddi shunday sodir boʻladi, deb faraz qilib boʻlmaydi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari

Birinchi cheklov doiraning konseptual boʻlishi va hali qiyosiy empirik qoʻllanish bilan tasdiqlanmaganidir. Toʻrtta amal, sakkiz oʻlchov va toʻrtta boshqaruv salohiyati barcha mumkin boʻlgan shahar munosabatlarining toʻliq tasnifi emas.

Ikkinchi cheklov juda turli empirik va nazariy adabiyotlarning bir sintezda birlashtirilishidir. Bu kenglik fanlar oʻrtasida aloqa oʻrnatishga imkon beradi; biroq bir kontekstda kuzatilgan mexanizm boshqa kontekstga bevosita koʻchirilishi mumkinligini anglatmaydi.

Uchinchi cheklov turistik maʼqullikning moliyalashtirish, uy-joy tanqisligi, demografik oʻzgarish va kengroq shahar tadbirkorligi kabi turizmdan tashqarida ham kelib chiqishi mumkin boʻlgan jarayonlar bilan oʻzaro taʼsiridir. Empirik tadqiqot turizmni tushuntiruvchi sabab sifatida qabul qilishdan oldin, tashrif buyuruvchiga yoʻnaltirilgan kutilayotgan qiymat mazkur oʻzgarishga haqiqatan moddiy ravishda jalb etilganini koʻrsatishi kerak.

Toʻrtinchi cheklov birga yashash chegaralarining kontekstga bogʻliqligidir. Manba ularning munosabatga asoslangan mantigʻini taʼriflaydi, biroq universal sonli chegaralarni belgilamaydi.

Beshinchi cheklov esa tuzilmaviy tekshiruv qidiruvi qamrov va konseptual chegaralarni sinaydigan tekshiruv qatlami sifatida ishlab chiqilganidir. Bu bosqich toʻliq tizimli sharh saralashi emas.

Formula, statistika va yangi maʼlumotlar holati

Manba tadqiqotda ilmiy rol oʻynaydigan matematik tenglama, regressiya koeffitsiyenti, p qiymati, ishonch oraligʻi, taʼsir kattaligi, tajriba guruhi yoki meta-tahliliy birlashtirilgan natija mavjud emas. Tadqiqot yangi maʼlumot yaratmagan yoki tahlil qilmagan. Shu sababli Verianla taqdimotida manbada mavjud boʻlmagan formula, statistika yoki sonli samaradorlik qiymati ishlab chiqarilmagan.

Tadqiqotning umumiy xulosasi

Tadqiqotning asosiy konseptual xulosasi shuki, turizmga yoʻnaltirilgan shahar yangilanishini “turizmni qoʻllab-quvvatlash” va “turizmni cheklash” degan sodda ikki qutbli qarama-qarshilikka qisqartirib boʻlmaydi. Agar turizmga yoʻnaltirilgan investitsiya umumiy infratuzilma, mahalliy iqtisodiyot, madaniy davomiylik, jamoatchilik xususiyati va jamoaviy salohiyatni kuchaytirsa, u shahar birga yashashini qoʻllab-quvvatlashi mumkin. Agar tashrif buyuruvchiga yoʻnaltirilgan qiymat asta-sekin boshqa shahar foydalanishlari, munosabatlari va kelajak imkoniyatlarini oʻziga boʻysundira boshlasa, birga yashashni zaiflashtirishi mumkin.

Shu sababli turizm ssenariysi innovatsiyasining vazifasi shaharni faqat tashrif buyuruvchilar uchun jozibaliroq qilish emas. Manbaning normativ xulosasi tashrif buyurish, yashash, ishlash, xotirlash va shahar kelajagini birgalikda shakllantirish ayni joyda birga mumkin boʻlib qoladigan tarzda tashrif buyuruvchiga yoʻnalishni tashkil etishdir.

Manba va Usul Izohi

Asl tadqiqot: Beyond Tourism Scenario Activation: Touristic Desirability, Urban Regeneration, and the Conditions of Cohabitation

Mualliflar: Jaume Guia; Marlisa Ayu Trisia.

Mualliflar tartibi: Jaume Guia birinchi muallif, Marlisa Ayu Trisia ikkinchi muallifdir.

Teng hissa: Manbada teng hissa/teng birinchi mualliflik bayonoti koʻrsatilmagan.

Masʼul muallif: Jaume Guia.

Affiliatsiya 1: Ontological Nomadisms for Inclusive Transformations (ONIT) Lab, Faculty of Tourism, University of Girona, Girona, Catalonia, Spain.

Affiliatsiya 2: School of Tourism and Hospitality, College of Business and Economics, University of Johannesburg, Johannesburg, South Africa.

Affiliatsiya 3: Center for Tourism & Hospitality Research, Khazar University, Baku, Azerbaijan.

Muallif-affiliatsiya munosabati: Jaume Guia 1, 2 va 3-raqamli muassasalar bilan; Marlisa Ayu Trisia 1-raqamli muassasa bilan bogʻliq.

Jurnal: Urban Science.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / son / maqola raqami: Volume 10, Issue 10, Article 558.

DOI: 10.3390/urbansci10100558.

Yuborilgan sana: 18 avgust 2026.

Tahrir sanasi: 19 sentyabr 2026.

Qabul qilingan sana: 22 sentyabr 2026.

Nashr sanasi: 26 sentyabr 2026.

Manba turi: Review. Ilmiy metod nuqtayi nazaridan tanqidiy integrativ sharh va konseptual doirani ishlab chiqish tadqiqotidir.

Taqriz holati: Urban Science taqrizdan oʻtadigan ilmiy jurnaldir; koʻrib chiqilgan tadqiqot qabul qilingan va nashr etilgan Version of Record versiyasidir.

Preprint holati: Koʻrib chiqilgan manbada alohida preprint versiyasi koʻrsatilmagan. Ushbu taqdimot nashr etilgan taqrizli versiyaga asoslangan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY 4.0).

Rasmiy nashr havolasi: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/10/558

Rasmiy DOI havolasi: https://doi.org/10.3390/urbansci10100558

Qoʻshimcha material: Table S1 1 sentyabr 2026 sanasidagi tuzilmaviy tekshiruv qidiruvlarini; Table S2 esa takrorlardan tozalangan tekshiruv havzasidan foydalanish va manba tanlash mantigʻini batafsil bayon qiladi.

Yakuniy manba bazasi: 70 ta manba. Ularning 62 tasi dastlabki muammoga yoʻnaltirilgan integrativ sharhda saqlangan, 8 tasi tuzilmaviy tekshiruv bosqichida qoʻshilgan.

Moliyalashtirish: Mualliflar tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmaganini bildiradi.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Tadqiqotda yangi maʼlumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmagan; shu sababli maʼlumot almashish tatbiq etilmaydi.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish, metod, tadqiqot va formal tahlil Jaume Guia va Marlisa Ayu Trisia tomonidan birgalikda olib borilgan. Dastlabki qoralama Jaume Guia tomonidan tayyorlangan. Koʻrib chiqish va tahrirlash hamda vizuallashtirish ikki muallif tomonidan birgalikda amalga oshirilgan. Har ikki muallif nashr qilingan versiyani oʻqib, maʼqullagan.

Sunʼiy intellektdan foydalanish bayonoti: Mualliflar maqolani tayyorlash paytida analitik yordam, tashkil etish va til tahriri maqsadida ChatGPT (GPT-5.6 Sol, OpenAI) dan foydalanganliklarini; chiqishni oʻzlari koʻrib chiqib tahrir qilganliklarini va nashr etilgan mazmun uchun masʼuliyatni oʻz zimmalariga olganliklarini bildirgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildiradi.

Metodologik talqin chegarasi: Tadqiqot ishlab chiqqan turistik maʼqullik, shahar birga yashashi va birga yashashga yoʻnaltirilgan boshqaruv doirasi hali tasdiqlangan oʻlchov shkalasi, kompozit indeks yoki universal sababiy model emas. Beshta propozitsiya keyingi longitudinal va qiyosiy empirik tadqiqotlarda sinash uchun ishlab chiqilgan nazariy propozitsiyalardir.