Туристтик кааланмалуулук (touristic desirability), бул изилдөөдө туристтердин кайсы бир жерди канчалык жактырганын өлчөгөн артыкчылык баллы эмес; келечектеги коноктордун кызыгуусу, тажрыйбасы жана экономикалык/символдук баалуулук күтүүсү кайсы шаардык мейкиндиктердин, пайдалануу түрлөрүнүн, баяндардын жана инвестициялардын көрүнүктүү, программалоого боло турган, инвестиция салууга ылайыктуу жана материалдык жактан ишке ашырылуучу болуп калышына таасир эткен мамилелик жана институттук түрдө уюштурулган шаардык баалуулук логикасы катары аныкталат. Jaume Guia менен Marlisa Ayu Trisiaнын эмгеги туризмге багытталган шаардык жаңыланууну конок тартуу же физикалык мейкиндикти жандандыруу ийгилиги менен гана баалоого болбой турганын; негизги маселе конокко багытталган баалуулуктун шаардык өзгөрүү ичинде кандай уюштурулары жана бул өзгөрүү ар түрдүү жашоо формаларынын бирге туруктуу уланыш мүмкүнчүлүгүн сактайбы-жокпу экенин жактаган сынчыл-интегративдүү концептуалдык сереп болуп саналат.

Изилдөө туризмге багытталган шаардык жаңылануу, туристификация жана туризмдик гентрификация, жер/шаар брендинги жана шаардык ишкердик, спекулятивдүү баалоо, платформалык шаарлашуу жана санариптик ортомчулук, жашоого ыңгайлуулук жана коомдук мүнөз, ошондой эле жамаат жана башкаруу дарамети сыяктуу ар башка адабият тармактарын бир эле аналитикалык көйгөйдүн айланасында бириктирет. Алгачкы көйгөйгө багытталган синтезден кийин 1-сентябрь 2026-жылы Scopus жана Web of Science Core Collection базаларында экинчи структураланган текшерүү издөөсү жүргүзүлүп; эки маалымат базасынан жалпы 5954 издөө натыйжасы алынган жана кайталоолор алынып салынгандан кийин 3865 уникалдуу жазуудан турган текшерүү пулу түзүлгөн. Бул пул концептуалдык чек араларды, адабияттын камтылышын жана каршы пикирлерди сыноо үчүн колдонулган; 3865 жазуунун баары системалуу түрдө киргизилген изилдөөлөр эмес.

Изилдөө иштеп чыккан алкак бири-бири менен байланышкан үч катмардан турат. Биринчи катмар туристтик кааланмалуулук болуп, конокко багытталган күтүлгөн баалуулуктун шаардык чечимдерге кандай айланарын диагностикалык жактан түшүндүрөт. Экинчи катмар шаардык бирге жашоо (urban cohabitation) түшүнүгү болуп, турак жай, күнүмдүк пайдалануу, тиричилик, маданий эс тутум, инфраструктура жана чечим кабыл алуу күчү сыяктуу ар башка шаардык мамилелер өзгөрүү учурунда бирге жашоого жарамдуу бойдон калабы-жокпу дегенди баалайт. Үчүнчү катмар болсо бирге жашоого багытталган башкаруу; туризмден келип чыккан өзгөрүүлөр туруктуу жана артка кайтаруу кыйын болгон басымдарга айланганга чейин кайсы башкаруу дараметтери аркылуу алдын ала көрүлүп, багытталып жана зарыл учурда өзгөртүлө аларын талкуулайт.

Сереп туризмге багытталган жаңылануу өзүнөн өзү жакшы же жаман деген тыянакка келбейт. Туризм мурасты сактоону каржылай алат, ташталган имараттарды кайра пайдаланууга киргизе алат, коомдук чөйрөнү жакшырта алат, маданий ишмердикти колдой алат жана жергиликтүү ишканаларга мүмкүнчүлүк түзө алат. Ошол эле процесс турак жай басымын, кыска мөөнөттүү ижарага өтүүнү, коммерциялык адистешүүнү, коомдук мейкиндиктин керектөөгө багытталган пайдаланылышын жана күнүмдүк шаардык жашоонун эскиришин да күчөтүшү мүмкүн. Натыйжанын багыты турак жай режими, менчик түзүмү, инфраструктуранын дарамети, жергиликтүү экономиканын туризмге көз карандылыгы, жөнгө салуу күчү жана таасирленген топтордун чечим кабыл алуу процесстериндеги таасири сыяктуу контекстке байланыштуу шарттарга жараша өзгөрөт.

Ошондуктан изилдөө башка шаарда, өлкөдө же аймакта колдонулганда «коноктордун саны өстүбү?» деген суроо менен эле чектелүүгө болбойт. Турак жайдын туруктуулугу, пайдалануу түрдүүлүгү, экономикалык баалуулуктун жергиликтүү деңгээлде кармалышы, коомдук мүнөз, ар башка убакыт ритмдеринин шайкештиги, маданий уланмалуулук, инфраструктуранын жетиштүүлүгү жана жамааттык чечим кабыл алуу дарамети жергиликтүү маалыматтар менен өзүнчө текшерилиши керек. Булак универсалдуу коноктордун жогорку чегин, туруктуу бирге жашоо босогосун же ырасталган курамдык индексти сунуштабайт.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү эмнеде?

Шаардык жаңылануу долбоорлорунда туризм көп учурда физикалык чөйрөнү жандандыруу, тарыхый имараттарды кайра пайдалануу, коомдук мейкиндиктерди жаңылоо, маданий программаларды көбөйтүү, коноктор үчүн кызматтарды өнүктүрүү жана инвестиция тартуу үчүн колдонулган куралдардын бирине айланат. Бул процесс алгач «пайдаланылбай калган аймакты жандандыруу» сыяктуу көрүнгөнү менен, авторлорду кызыктырган маселе физикалык жаңылануу менен гана чектелбейт. Кайсы бир жер келечекте коноктор үчүн баалуу болот деген күтүү, интенсивдүү келүү баштала электе эле, кайсы имарат сакталарына, кайсы көчө долбоорлоноруна, кайсы тарых баяндаларына, кайсы ишканалар колдоого алынарына жана кайсы инфраструктурага артыкчылык берилерине таасир этиши мүмкүн.

Ошондуктан изилдөө натыйжа пайда болгондон кийин «туризм бул жерди кандай өзгөрттү?» деген суроо менен чектелбейт. Ал мындан эртерээк баскычка өтүп, «конокторго багытталган күтүлгөн баалуулук шаардык жаңылануу чечимдеринин ичинде кантип иш-аракетке айландырылуучу болуп калат?» деген суроону коёт. Туристтик кааланмалуулук түшүнүгү дал ушул аралык баскычты түшүндүрүү үчүн иштелип чыккан.

Изилдөө суроосу

Изилдөөнүн негизги суроосун кыргызча мындайча берүүгө болот: «Туризмге багытталган шаардык жаңылануу туристтик кааланмалуулук аркылуу уюштурулганда шаардык жашоого эмне болот жана туризм сценарийинин жаңычылдыгы кайсы шарттарда шаардык бирге жашоону сактай алат?»

Бул бир суроо үч аналитикалык кичи көйгөйгө бөлүнөт: конокко багытталган күтүлгөн баалуулук шаардык жаңылануунун ичинде кантип иш-аракетке айланары; ушул процесс учурунда кайсы шаардык мамилелер өзгөрөрү же басым алдында калаары; пайда болгон өнүгүү багыты кайсы башкаруу дараметтери аркылуу түшүндүрүлүп, сүйлөшүлүп жана кайра багыттала алары.

Туризм сценарийин активдештирүү эмнени билдирет?

Изилдөөдөгү туризм сценарийин активдештирүү түшүнүгү жаңы туристтик тартуу борборун түзүү дегенди гана билдирбейт. Имараттарды кайра пайдалануу, коомдук мейкиндиктерди иретке келтирүү, транспорт жана башка инфраструктуралар, ишканалар, маданий белгилер, иш-чара программалары жана коноктордун практикалары биригип, так шаардык сунушту түзөт. Ошентип, физикалык жаңылануу менен тажрыйба, экономика, маданият жана башкаруу бир сценарийде өз ара байланышат.

Бирок сценарийдин мейкиндикти жандандырышы анын камтуучу экенин далилдебейт. Ошол эле инвестиция бир жагынан ташталган имаратты кайра пайдаланууга ачса, экинчи жагынан айланадагы турак жай бааларын, коммерциялык ижара акыларын, коомдук мейкиндикти пайдаланууну же кварталдын күнүмдүк кызмат түзүмүн өзгөртүшү мүмкүн. Ошондуктан авторлор туризм сценарийинин «ийгиликтүү активдештирилиши» менен «шаардык жактан камтуучу болушу» ортосунда түз теңдик койбойт.

Туристтик Кааланмалуулук Деген Эмне?

Туристтик кааланмалуулук — келечектеги коноктордун кызыгуусу, тажрыйбасы жана баалуулук күтүүсү өкүлчүлүк, пландаштыруу, маданий программалоо, инвестиция жана физикалык шаардык өзгөрүү аркылуу бүгүнкү чечимдерге таасир эте ала турган абалга келишин түшүндүргөн мезодеңгээлдеги диагностикалык түшүнүк; ал туристтердин жеке жактыруусун же жөн гана дестинациянын жагымдуулугун өлчөбөйт.

Эмне үчүн ал «жагымдуулук» менен бирдей эмес?

Дестинациянын жагымдуулугу көбүнчө туристтер кайсы сапаттарды жагымдуу деп эсептерин жана дестинацияны тандоого кайсы белгилер таасир этерин изилдейт. Туристтик кааланмалуулук болсо туристтин баалоосунан көрө, келечекте туристтер баалайт деп эсептелген сапаттар бүгүнкү шаардык уюштурууга кантип кирерин изилдейт.

Мисалы, тарыхый көчөнүн туристтер тарабынан жагымдуу деп табылышы — жагымдуулук маселеси. Муниципалитет, инвестор же маданий мекеме бул көчө келечекте көбүрөөк конок тартат деп болжоп, фасаддарды жаңылоону, жөө жүрүү тартибин, иш-чаралар календарын, ишкердик уруксаттарын же инфраструктуралык инвестицияларды ошол аймакка багыттаса, бул туристтик кааланмалуулук логикасынын шаардык чечимге айланышына мисал боло турган процесс. Бул мисал түшүнүктү түшүндүрүү үчүн келтирилген; булак изилдөөнүн жаңы талаа жыйынтыгы эмес.

Туристтик кааланмалуулуктун төрт негизги касиети

• Мамилелик: Баалуулук бир гана объекттин ичинде болбойт; ал өкүлчүлүк, пландаштыруу, инвестиция, мобилдүүлүк, маданий баяндар жана коноктордун күтүүлөрү ортосундагы мамилелерде түзүлөт.
• Уюштурулган: Мамлекеттик мекемелер, девелоперлер, маданий мекемелер, ишканалар, санариптик платформалар жана башка катышуучулар айрым келечек сценарийлерин башкаларына караганда ишке ашырууга жеңилирээк кыла алышат.
• Келечекке багытталган: Чечимдер азыркы коноктордун жүрүм-турумуна гана эмес; келечекте коноктор, инвестиция же символдук таанылуу келет деген күтүүдө да негизделиши мүмкүн.
• Перформативдүү: Баалоо бар болгон сапатты сүрөттөө менен эле чектелбеши мүмкүн; инвестициялар жана программалоо аркылуу баалуу деп болжолдонгон шаардык сапаттын өзүнүн түзүлүшүнө салым кошушу мүмкүн.

Туристтик Кааланмалуулук, Туристификация жана Туризмдик Гентрификация Ортосундагы Айырма Эмне?

Туристтик кааланмалуулук конокко багытталган күтүлгөн баалуулук шаардык чечимдерге айлана баштаган эртерээк жана үзгүлтүксүз баалоо процессин түшүндүрсө, туристификация аймактын функциялары менен колдонуучулар түзүмүнүн туризмге карай кеңири аймактык кайра багытталышын; ал эми туризмдик гентрификация кайра инвестиция, менчик өзгөрүшү, таптык кайра түзүлүш жана жер которуу сыяктуу бөлүштүрүү натыйжаларын түшүндүрүүгө басым жасайт.

Туристтик кааланмалуулук шаардык өзгөрүүгө кайсы төрт операция аркылуу айланат?

Бул төрт операция өндүрүш линиясынын сөзсүз биринин артынан бири келген төрт баскычы эмес. Бир шаарда айрым операциялар абдан күчтүү, башкалары алсыз болушу мүмкүн; алардын ирети өзгөрүп, баары бирдей күчтө көрүнүшү шарт эмес. Авторлор бул төрт операцияны туризмге багытталган шаардык өзгөрүүнүн бардык мүмкүн болгон механизмдеринин толук онтологиясы катары эмес, адабиятта кайталанган жана аналитикалык жактан бири-биринен ажыратылуучу механизмдердин жөнөкөй консолидациясы катары сунуштайт.

Санариптик платформалардын ролу

Географиялык тег коюлган сүрөттөр, колдонуучулардын пикирлери, рейтингдер, сунуштоо алгоритмдери жана социалдык медиадагы айлануу айрым мейкиндиктердин көрүнүктүүлүгүн тез жогорулата алат. Бирок изилдөө платформаларды туристтик кааланмалуулуктун келип чыгышы деп эсептебейт. Шаарлар санариптик платформалардан алда канча мурда эле коноктор үчүн тандалып, таанытылып, курацияланып жана кайра иреттелип келген. Платформалар өзгөрткөн негизги элементтер — көңүл менен баалуулуктун шаардык чечимге айланышынын ылдамдыгы, масштабы, деталдуулук деңгээли жана кайтарым байланыштын күчү.

Шаардык Бирге Жашоо Бул Изилдөөдө Эмнени Билдирет?

Шаардык бирге жашоо — туризмге багытталган өзгөрүү жүрүп жаткан жерде ар түрдүү жана кээде карама-каршы турак жай, пайдалануу, тиричилик, маданий эс тутум жана жамааттык чечим кабыл алуу формаларынын бир эле учурда жашоого жарамдуу бойдон калышын жана бул топтордун өзгөрүүнүн келечегин калыптандыруу дараметин сактай алышын баалаган мамилелик өлчөм; ал бир аймакта жөн гана физикалык түрдө болууну же коомдук ынтымакта жашоону билдирбейт.

«Бирге болуу» эмне үчүн жетишсиз?

Бир аймакта тургундар, туристтер, кызматкерлер, ишканалар жана маданий практикалар бир убакта бар болушу мүмкүн. Бирок бир топ турак жайга жетүү мүмкүнчүлүгүн жоготуп, башка бир топ коомдук мейкиндикти керектөө аркылуу гана пайдалана алышы, жергиликтүү ишканалар өскөн ижараны көтөрө албай калышы же узак убакыт кесепеттерге туш болгон тургундардын чечим процесстериндеги таасири азайышы мүмкүн. Ошондуктан физикалык бар болуу өзүнчө эле камтуучулуктун көрсөткүчү эмес.

Изилдөөнүн негизги түшүнүгү биргелешкен жашоого жарамдуулук. Суроо «баары бир жерде барбы?» эмес; «ар башка жашоо жана пайдалануу формалары өзгөрүү шартында бирге туруктуу жашоо шарттарына ээби жана өзгөрүүнүн багытына таасир этүүнү уланта алабы?» деген суроо.

Шаардык бирге жашоонун сегиз өлчөмү

Бул сегиз өлчөм камтуучу шаардын бардык өзгөчөлүктөрүн бирден санап чыккан универсалдуу индекс эмес. Изилдөө жеткиликтүүлүк менен мобилдүүлүктү бир нече өлчөмдү кесип өткөн шарттар катары карайт. Иш менен камсыз болуу шарттары экономикалык өз аралуулуктун ичинде, экологиялык шарттар болсо күнүмдүк жашоону кармап турган материалдык жана коомдук инфраструктуралар аркылуу каралат. Социалдык камтуучулук сыяктуу кеңири нормативдик максаттар сегиз өлчөмгө тогузунчу куту катары кошулбастан, ушул мамилелердин бирге кантип уюштурулушунан чыккан натыйжалар катары бааланат.

Өлчөмдөрдү эмне үчүн бири-биринен көз карандысыз кароого болбойт?

Жаңылануу демилгеси бир эле учурда бир өлчөмдү күчөтүп, экинчисин алсыратышы мүмкүн. Булак изилдөө берген логикалык мисалдардын бири — жөө жүрүүчүлөргө ыңгайлаштыруу: ал экологиялык сапатты жогорулата алат, бирок коммерциялык ижара акыларын да өстүрүшү мүмкүн. Тарыхый имараттарды реставрациялоо маданий мурасты физикалык жактан сактап жатып, турак жайлардын башка пайдаланууга өтүшүн күчөтүшү мүмкүн. Иш-чара программалары маданий активдүүлүктү арттырып жатып, программаланбаган, акысыз жана өзүнөн өзү жаралган коомдук пайдаланууну азайтышы мүмкүн.

Бирге Жашоо Босогосу Универсалдуу Санбы?

Жок. Изилдөөдөгү бирге жашоо босогосу белгилүү бир туристтер саны, пайыз, ижара деңгээли же универсалдуу конок сыйымдуулугу эмес; ал бир нече шаардык басымдар бири-бирин күчөтүп, материалдык, мамилелик жана институттук компенсация дараметинен ашып, бир же бир нече жашоо формасы туруктуу түрдө жашоого мүмкүн эмес абалга келе баштаганда аныкталуучу контекстке көз каранды босого.

Басым менен босогонун айырмасы

Басым— бир же бир нече шаардык мамиленин жашоого жарамдуулугуна таасир эткен, бирок дагы эле сиңирилиши, сүйлөшүү аркылуу жөнгө салынышы же артка кайтарылышы мүмкүн болгон өзгөрүү. Бирге жашоо босогосу болсо өз ара таасир эткен басымдар компенсация дараметин ушунчалык азайткан абал; анда айрым жашоо, пайдалануу же тиричилик формалары туруктуу түрдө улантууга мүмкүн болбой калат же таасирленген топтор өзгөрүүнүн багытына таасир этүү күчүн иш жүзүндө жоготот.

Босогонун орду ижарачылык жана менчик түзүмүнө, турак жай сунушуна, инфраструктура дараметине, жөнгө салуу күчүнө, бар болгон теңсиздиктерге, туризмге экономикалык көз карандылыкка жана жамааттык аракеттенүү дараметине жараша өзгөрөт. Айрым босоголор бир гана өлчөмдө пайда болушу мүмкүн; башкалары болсо турак жай, соода, коомдук мейкиндик, инфраструктура жана чечим кабыл алуу дараметиндеги басымдар бири-бирин азыктандырганда системалык мүнөзгө өтүшү мүмкүн.

Бирге жашоону сандык маалымат менен гана өлчөөгө болобу?

Изилдөө аралаш сандык жана сапаттык далилдерге муктаждыкты өзгөчө баса белгилейт. Ижара, турак жай трансформациясы, ишканалардын түрдүүлүгү, коноктордун тыгыздыгы, суу же транспорт талабы сыяктуу сандык көрсөткүчтөр өзгөрүүнүн багытын жана топтолушун көрсөтө алат. Бирок жер которулгандай сезүү, таандыктыкты жоготуу, маданий маанинин эскириши, легитимдүүлүк жаңжалы же саясий таасирдин азайышы сыяктуу мамилелик натыйжаларды түшүнүү үчүн байкоо, маектешүү, дискурс талдоосу жана жашап өткөн тажрыйбаны изилдөө зарыл.

Бирге жашоого багытталган башкаруунун төрт дарамети

Изилдөөнүн маанилүү эскертүүлөрүнүн бири — башкаруу дараметин институттардын расмий бар болушу менен гана түшүндүрүүгө болбой турганы. Катышуу жыйыны, кеңеш берүү кеңеши же жөнгө салуу кагаз жүзүндө бар болсо да, экономикалык, саясий же маалыматка негизделген күч өтө топтолгон болсо, өнүгүү багытын чындап өзгөртүүгө жетишсиз болушу мүмкүн. Ошондуктан башкаруу күчкө көз каранды дарамет катары каралат.

Бөлүштүрүүчү жана катышуучулук шайкештөөдө авторлор сунуштаган нормативдик принцип да мамилелик мүнөздө: чечимдин узак мөөнөттүү кесепеттерине дуушар болуу көбөйгөн сайын чечимге таасир; баалуулукту ээлөө жана шарттарды калыптандыруу дарамети көбөйгөн сайын жоопкерчилик да көбөйүшү керек.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Серептин дизайны

Изилдөөнүн ыкмасы сынчыл интегративдүү сереп (critical integrative review) жана концептуалдык алкак иштеп чыгуу. Максат бир эле кийлигишүүнүн орточо таасирин эсептөө же белгилүү клиникалык/талаалык натыйжаны бириктирүү эмес. Изилдөө бири-бирине жарым-жартылай тийишкен, бирок өзүнчө өнүккөн адабият тармактарын бир көйгөйдүн айланасында байланыштырып, түшүндүрүүчү жана баалоочу жаңы концептуалдык түзүм түзүүнү максат кылат.

Авторлор изилдөө системалуу сереп же камтуу чегин аныктоочу сереп эмес экенин ачык белгилешет. Бул айырма маанилүү: 3865 уникалдуу жазуудан турган текшерүү пулу классикалык системалуу серептердегидей башынан аягына чейин бирден каралып, туруктуу киргизүү/чыгаруу агымы аркылуу «киргизилген изилдөөлөр» топтомуна айландырылган эмес.

Алгачкы адабият базасы кантип түзүлгөн?

Алгачкы булак базасы көйгөйгө багытталган тематикалык издөөлөр, негизги эмгектерден артка карай булак издөө жана жаңы эмгектерге карай алдыга шилтеме издөө аркылуу кайталанма түрдө түзүлгөн. Алгачкы этапта туруктуу жарыялоо датасынын чеги коюлган эмес; анткени алкакка классикалык шаар теориясы жана башкаруу изилдөөлөрү да, учурдагы туризм изилдөөлөрү да керек. Адабият базасы 2026-жылдын августуна чейин жаңыртылган.

Булактын сакталышы үчүн ал жок дегенде бир функцияны маанилүү аткарышы талап кылынган: шаардык өзгөрүү механизмин түшүндүрүү; шаардык баалуулук кантип өндүрүлөрүн же уюштуруларын түшүндүрүү; туризмге багытталган өзгөрүүдөн таасирленген шаардык мамилени аныктоо; же өзгөрүүнү баалоо жана башкаруу үчүн концептуалдык/башкаруу ресурстарын берүү.

Алты негизги адабият тармагы

1. Туризмге багытталган шаардык жаңылануу.
2. Туристификация жана туризмдик гентрификация.
3. Жагымдуулук, жер/шаар брендинги, шаардык ишкердик, спекулятивдүү шаарлашуу жана баалоо.
4. Платформалык шаарлашуу жана санариптик ортомчулук.
5. Жашоого ыңгайлуулук, бирге жашоо/жолугушуу, коомдук мүнөз, шаардык социалдык туруктуулук жана шаарга болгон укук.
6. Жамаат дарамети, кызматташтыкка негизделген пландаштыруу, алдын ала көрүүчү башкаруу жана шаардык өзгөрүүнү башкаруу.

Структураланган текшерүү издөөсү кантип жүргүзүлгөн?

Экинчи этап 1-сентябрь 2026-жылы Scopus жана Web of Science Core Collection базаларында жүргүзүлгөн. Алты адабият тармагын операциялаштыруу үчүн тогуз издөө топтому колдонулган. Издөөлөр аталыш, аннотация жана ачкыч сөз/тема талааларында, маалымат базаларына ылайыкташтырылган эквиваленттүү Boolean айкалыштары менен жүргүзүлгөн. Алгачкы маалымат алуу учурунда жарыялоо датасы, тил же документ түрү боюнча чектөө колдонулган эмес.

Кайталоолорду алып салуу биринчи кезекте нормалдаштырылган DOI аркылуу, DOI жок болсо нормалдаштырылган аталыш жана жарыялоо жылы аркылуу жүргүзүлгөн. Тематикалык мүчөлүктөр кайталоолорду алып салууда сакталган; ошондуктан төмөнкү издөө топтомдорунун сандары бири-бирин жокко чыгарган топтомдор эмес.

3865 жазуу кантип колдонулган?

Текшерүү пулунун максаты бар болгон синтезди башынан кайра куруу эмес; камтууну сыноо, мүмкүн болгон жетишпеген адабиятты табуу, актуалдуу эмпирикалык таянычтарды жана каршы аргументтерди аныктоо, ошондой эле концептуалдык чек аралар кайда бузуларын текшерүү болгон.

Акыркы библиография 70 булактан турган. Алардын 62си алгачкы көйгөйгө багытталган интегративдүү сереп учурунда эле сакталган. Структураланган текшерүү баскычынан болгону 8 кошумча булак алкакты татаалдаштырган, чектеген, тактаган же эмпирикалык жактан негиздеген өзүнчө салым бергендиги үчүн кошулган.

Аталыштар жана аннотациялар алгачкы ылайыктуулук баалоосунда колдонулган. Эгер жазуу жаңы механизм, чек шарт, каршы аргумент, эмпирикалык таяныч же концептуалдык тактоо кошо алчудай көрүнсө, толук текст же тиешелүү доомат деңгээлинде жакыныраак каралган. Бар болгон функцияны гана кайталаган, шаардык жаңылануу көйгөйүнө карата четте калган же терминдерди башка аналитикалык мааниде колдонгон булактар акыркы синтезге киргизилген эмес.

Бул баскыч бардык жазуулар бирден толук каралган классикалык системалуу сүзгү болбогондуктан аралык чыгарып салуу сандары түзүлгөн эмес. Сегиз жаңы булактын кошулушу да «адабияттын толуктугу так далилденди» дегенди билдирбейт.

Булактар кайсы критерийлер менен бааланган?

Адабият эмпирикалык, теориялык, концептуалдык жана сереп эмгектеринен тургандыктан, бардык булактарга колдонула турган бирдиктүү расмий сапат баалоо шкаласы колдонулган эмес. Булактар айтылган дооматка карата илимий тиешелүүлүгү, түшүндүрүү жетиштүүлүгү, негизги көйгөйгө концептуалдык жакындыгы жана бир контексттеги табылганы башка контекстке кайсы чектерде өткөрүүгө болору эске алынып бааланган.

Изилдөө өзүнүн өнүгүп жаткан аргументин гана ырастаган булактарга көңүл бурган эмес; алкакты татаалдаштырган каршы мисалдарга өзгөчө көңүл бурулган. Мисалы, кыска мөөнөттүү ижарадан келип чыккан турак жай өзгөрүүлөрүнүн баарын автоматтык түрдө туризмдик гентрификация деп эсептөөгө болбой турганы; айрым процесстерди турак жайдын инвестициялык активге айланышы менен тагыраак түшүндүрүүгө болору эске алынган.

Үч башка илимий билдирүү түрү бири-биринен кантип ажыратылган?

Абдуктивдүү жана интегративдүү өнүктүрүү эмнени билдирет?

Алкак маалыматтардан ылдыйдан өйдө автоматтык түрдө категория чыгарган таза индукция процесси менен да, алдын ала бар туруктуу моделди адабиятка колдонгон таза дедукция процесси менен да түзүлгөн эмес. Авторлор ар башка тармактарда кайталанган механизмдерди салыштырып, аналитикалык жактан эмне иш аткарарын сынап, бири-бирин кайталагандарын бириктирип жана башка функция аткаргандарын бөлүп чыгышкан. Бул алдыга-артка концептуалдык иш булакта абдуктивдүү жана интегративдүү тармактар аралык консолидация катары аныкталат.

Категориялар адабиятта канча жолу кездешкенине жараша механикалык түрдө тандалган эмес. Категория өзүнчө шаардык механизмди же мамилени көз карандысыз изилдөөгө жетиштүү аналитикалык айырмачылык бергенде гана сакталган. Ошондуктан «төрт операция», «сегиз өлчөм» жана «төрт башкаруу дарамети» деген сандар жыштык анализинин математикалык жыйынтыктары эмес.

Изилдөөнүн беш теориялык сунушу

Бул Алкак Ырасталган Өлчөө Индексиби?

Жок. Авторлор алкак эмпирикалык изилдөө суроолорун түзүү үчүн иштелип чыкканын, азырынча ырасталган өлчөө шкаласы же курамдык индекс эмес экенин ачык белгилешет; сунушталган көрсөткүчтөр келечектеги узак мөөнөттүү жана салыштырма изилдөөлөр үчүн үлгүлүү операциялаштыруу жолдору болуп саналат.

Алкакты келечекте эмпирикалык түрдө кантип сынаса болот?

Бул көрсөткүчтөр булак тарабынан мисал катары берилген. Алар бириктирилип, автоматтык түрдө «шаардык бирге жашоо баллын» эсептеген ырасталган математикалык формула эмес. Келечектеги изилдөөлөр кайсы операциялардын айкалышы күчтүүрөөк кайра түзүлүш жаратканын, бирге жашоонун кайсы өлчөмдөрү кайсы институттук режимдерде сезгичирээк экенин жана кайсы башкаруу дараметтери өзгөрүүнүн кайсы баскычтарында маанилүүрөөк болорун эмпирикалык түрдө сынай алат.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Туризмге багытталган шаардык жаңыланууну физикалык активдештирүү же коноктор үчүн жагымдуулук менен гана баалоо жетишсиз.
• Күтүлгөн конок баалуулугу интенсивдүү туризм пайда болгонго чейин пландаштыруу, программалоо жана инвестиция чечимдерине таасир эте алат.
• Туристтик кааланмалуулук, туристификация жана туризмдик гентрификация бир эле түшүнүк эмес.
• Туризмге багытталган жаңылануу айрым шарттарда шаардык дараметти күчөтө алат, ал эми башка шарттарда турак жайга, соодага, коомдук мүнөзгө, инфраструктурага же жамааттык чечим кабыл алууга басым жаратышы мүмкүн.
• Шаардык бирге жашоо адамдардын бир мейкиндикте болушу гана эмес, ар башка жашоо формаларынын биргелешкен жашоого жарамдуулугу.
• Бирге жашоонун сегиз өлчөмү бири-бирине көз каранды; бир эле оң көрсөткүч жалпы камтуучулукту далилдебейт.
• Башкаруу басымдар туруктуу болуп калгандан кийин гана жооп бербестен, мүмкүн болгон өнүгүү багыттарын эрте баскычта баалай алышы керек.
• Туризм сценарийинин жаңычылдыгынын ийгилиги конок тажрыйбасы менен катар шаарда жашоо, иштөө, эстөө жана келечекти бирге калыптандыруу дараметинин сакталышы аркылуу бааланышы керек.

Изилдөө колдобогон жалпылоолор

• «Туризм өскөн сайын шаардык бирге жашоо сөзсүз азаят» деген жыйынтык колдоого алынбайт.
• Ар бир турак жай же соода өзгөрүүсүн туризмдик гентрификация менен түшүндүрүүгө болбойт.
• Финансылоо, турак жай тартыштыгы, демографиялык өзгөрүү жана туризмден тышкаркы кыймылсыз мүлк динамикасы окшош натыйжаларды жаратышы мүмкүн.
• Туристификация бардык шаардык өзгөрүүлөрдүн универсалдуу себеби эмес.
• Изилдөө универсалдуу туристтик сыйымдуулукту же коноктордун жогорку чегин эсептебейт.
• Сегиз өлчөмдөн бир курамдык индекс же ырасталган балл чыгарбайт.
• Беш теориялык сунуш ырасталган себептик мыйзамдар эмес; алар эмпирикалык сыноону талап кылган концептуалдык сунуштар.
• Бир шаарда аныкталган механизм башка шаарда же өлкөдө дал ошондой болот деп кабыл алууга болбойт.

Изилдөөнүн негизги чектөөлөрү

Биринчи чектөө — алкактын концептуалдык болушу жана азырынча салыштырма эмпирикалык колдонуу менен ырасталбаганы. Төрт операция, сегиз өлчөм жана төрт башкаруу дарамети бардык мүмкүн болгон шаардык мамилелердин толук классификациясы эмес.

Экинчи чектөө — бири-биринен өтө айырмаланган эмпирикалык жана теориялык адабияттардын бир синтезде бириктирилиши. Бул кеңдик дисциплиналар ортосунда байланыш түзүүгө мүмкүндүк берет; бирок бир контекстте байкалган механизмди башка контекстке түз өткөрүүгө болот дегенди билдирбейт.

Үчүнчү чектөө — туристтик кааланмалуулуктун финансылоо, турак жай тартыштыгы, демографиялык өзгөрүү жана кеңири шаардык ишкердик сыяктуу туризмден тышкары да келип чыга турган процесстер менен өз ара аракеттениши. Эмпирикалык изилдөө туризмди түшүндүрүүчү себеп катары кабыл алардан мурда, конокко багытталган күтүлгөн баалуулук сөз болуп жаткан өзгөрүүгө чындап материалдык түрдө аралашканын көрсөтүшү керек.

Төртүнчү чектөө — бирге жашоо босоголорунун контекстке көз карандылыгы. Булак алардын мамилелик логикасын аныктайт, бирок универсалдуу сандык чектерди белгилебейт.

Бешинчи чектөө — структураланган текшерүү издөөсүнүн камтууну жана концептуалдык чек араларды сыноочу текшерүү катмары катары иштелип чыккандыгы. Бул этап толук системалуу серептик сүзгү эмес.

Формула, статистика жана жаңы маалыматтын абалы

Булак изилдөөдө илимий ролу бар математикалык теңдеме, регрессия коэффициенти, p мааниси, ишеним аралыгы, эффект өлчөмү, эксперименттик топ же мета-аналитикалык бириктирилген жыйынтык жок. Изилдөө жаңы маалымат түзгөн же талдаган эмес. Ошондуктан Verianla берүүсүндө булакта жок формула, статистика же сандык натыйжалуулук мааниси өндүрүлгөн эмес.

Изилдөөнүн жалпы жыйынтыгы

Изилдөөнүн негизги концептуалдык жыйынтыгы — туризмге багытталган шаардык жаңыланууну «туризмди колдоо» жана «туризмди чектөө» деген жөнөкөй эки тараптуу карама-каршылыкка түшүрүүгө болбой тургандыгы. Эгер туризмге багытталган инвестиция жалпы инфраструктураны, жергиликтүү экономиканы, маданий уланмалуулукту, коомдук мүнөздү жана жамааттык дараметти күчөтсө, шаардык бирге жашоону колдой алат. Эгер конокко багытталган баалуулук бара-бара башка шаардык пайдалануу түрлөрүн, мамилелерди жана келечектеги мүмкүнчүлүктөрдү өзүнө баш ийдирсе, бирге жашоону алсыратышы мүмкүн.

Ошондуктан туризм сценарийинин жаңычылдыгынын милдети шаарды конок үчүн гана жагымдуураак кылуу эмес. Булактын нормативдик жыйынтыгы — конок болуу, жашоо, иштөө, эстөө жана шаардык келечекти бирге калыптандыруу бир жерде бирдей мүмкүн бойдон кала тургандай кылып конокко багытталууну уюштуруу.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түп нуска эмгек: Beyond Tourism Scenario Activation: Touristic Desirability, Urban Regeneration, and the Conditions of Cohabitation

Авторлор: Jaume Guia; Marlisa Ayu Trisia.

Авторлордун ирети: Jaume Guia — биринчи автор, Marlisa Ayu Trisia — экинчи автор.

Тең салым: Булакта тең салым/тең биринчи авторлук тууралуу билдирүү көрүнбөйт.

Жооптуу автор: Jaume Guia.

Аффилиация 1: Ontological Nomadisms for Inclusive Transformations (ONIT) Lab, Faculty of Tourism, University of Girona, Girona, Catalonia, Spain.

Аффилиация 2: School of Tourism and Hospitality, College of Business and Economics, University of Johannesburg, Johannesburg, South Africa.

Аффилиация 3: Center for Tourism & Hospitality Research, Khazar University, Baku, Azerbaijan.

Автор-аффилиация байланышы: Jaume Guia 1, 2 жана 3 номерлүү мекемелер менен; Marlisa Ayu Trisia 1 номерлүү мекеме менен байланышкан.

Журнал: Urban Science.

Басма: MDPI, Basel, Switzerland.

Том / сан / макаланын номери: Volume 10, Issue 10, Article 558.

DOI: 10.3390/urbansci10100558.

Жөнөтүлгөн күнү: 18-август 2026.

Кайра каралган күнү: 19-сентябрь 2026.

Кабыл алынган күнү: 22-сентябрь 2026.

Жарыяланган күнү: 26-сентябрь 2026.

Булактын түрү: Review. Илимий ыкма жагынан сынчыл интегративдүү сереп жана концептуалдык алкак иштеп чыгуу изилдөөсү.

Рецензия абалы: Urban Science — рецензияланган илимий журнал; каралган эмгек кабыл алынган жана жарыяланган Version of Record нускасы.

Preprint абалы: Каралган булакта өзүнчө preprint нускасы көрсөтүлгөн эмес. Бул берүү жарыяланган рецензияланган нускага негизделген.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY 4.0).

Расмий жарыя шилтемеси: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/10/558

Расмий DOI шилтемеси: https://doi.org/10.3390/urbansci10100558

Кошумча материал: Table S1 1-сентябрь 2026 күнүндөгү структураланган текшерүү издөөлөрүн; Table S2 болсо кайталоолордон тазаланган текшерүү пулунун колдонулушун жана булак тандоо логикасын кеңири түшүндүрөт.

Акыркы булак базасы: 70 булак. Алардын 62си алгачкы көйгөйгө багытталган интегративдүү серепте сакталган, 8и структураланган текшерүү баскычында кошулган.

Каржылоо: Авторлор изилдөө сырттан каржылоо албаганын билдиришет.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Изилдөөдө жаңы маалымат түзүлгөн же талданган эмес; ошондуктан маалымат бөлүшүү колдонулбайт.

Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу, ыкма, изилдөө жана формалдык талдоо Jaume Guia менен Marlisa Ayu Trisia тарабынан биргелешип жүргүзүлгөн. Алгачкы долбоорду Jaume Guia даярдаган. Кайра кароо жана редакциялоо, ошондой эле визуалдаштыруу эки автор тарабынан бирге аткарылган. Эки автор тең жарыяланган нусканы окуп, жактырган.

Жасалма интеллектти колдонуу жөнүндө билдирүү: Авторлор макаланы даярдоо учурунда аналитикалык колдоо, уюштуруу жана тилдик редакциялоо максатында ChatGPT (GPT-5.6 Sol, OpenAI) колдонгонун; алынган материалды өздөрү карап чыгып, редакциялаганын жана жарыяланган мазмун үчүн жоопкерчиликти өздөрү аларын билдиришкен.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришет.

Методологиялык чечмелөө чеги: Изилдөө иштеп чыккан туристтик кааланмалуулук, шаардык бирге жашоо жана бирге жашоого багытталган башкаруу алкагы азырынча ырасталган өлчөө шкаласы, курамдык индекс же универсалдуу себептик модель эмес. Беш сунуш кийинки узак мөөнөттүү жана салыштырма эмпирикалык изилдөөлөрдө сыналышы үчүн иштелип чыккан теориялык сунуштар.