Turistik arzuolunarlıq (touristic desirability), bu tədqiqatda turistlərin bir məkanı nə dərəcədə bəyəndiyini ölçən seçim balı deyil; gələcək ziyarətçi marağı, təcrübəsi və iqtisadi/simvolik dəyər gözləntisinin hansı şəhər məkanlarının, istifadələrin, hekayələrin və investisiyaların görünən, proqramlaşdırıla bilən, investisiya qoyula bilən və maddi cəhətdən həyata keçirilə bilən hala gələcəyinə təsir göstərdiyi münasibətlərə əsaslanan və institusional şəkildə təşkil olunmuş şəhər dəyəri məntiqi kimi müəyyən edilir. Jaume Guia və Marlisa Ayu Trisia-nın tədqiqatı turizm yönümlü şəhər yenilənməsinin yalnız ziyarətçi cəlb etmə və ya fiziki məkanı canlandırma uğuru ilə qiymətləndirilməməli olduğunu; əsas məsələnin ziyarətçi yönümlü dəyərin şəhər transformasiyası daxilində necə təşkil olunduğu və bu transformasiyanın müxtəlif yaşayış formalarının birgə davamlılığını qoruyub-qorumadığı olduğunu müdafiə edən tənqidi-inteqrativ konseptual icmaldır.

Tədqiqat turizm yönümlü şəhər yenilənməsi, turistifikasiya və turizm cəntlifikasiyası, məkan/şəhər brendinqi və şəhər sahibkarlığı, spekulyativ qiymətləndirmə, platforma şəhərləşməsi və rəqəmsal vasitəçilik, yaşana bilənlik və ictimailik, həmçinin icma və idarəetmə qabiliyyəti kimi müxtəlif ədəbiyyat sahələrini eyni analitik problem ətrafında birləşdirir. İlk problem yönümlü sintezdən sonra 1 sentyabr 2026-cı ildə Scopus və Web of Science Core Collection bazalarında ikinci strukturlaşdırılmış yoxlama axtarışı aparılmış; iki verilənlər bazasında ümumilikdə 5954 axtarış nəticəsi əldə edilmiş və təkrarlanan qeydlər çıxarıldıqdan sonra 3865 unikal qeyddən ibarət yoxlama hovuzu yaradılmışdır. Bu hovuz konseptual sərhədləri, ədəbiyyatın əhatəsini və əks mövqeləri sınamaq üçün istifadə edilmişdir; 3865 qeydin hamısı sistematik şəkildə daxil edilmiş tədqiqatlar deyil.

Tədqiqatın hazırladığı çərçivə bir-biri ilə əlaqəli üç qatdan ibarətdir. Birinci qat turistik arzuolunarlıqdır və ziyarətçi yönümlü gözlənilən dəyərin şəhər qərarlarına necə çevrildiyini diaqnostik baxımdan izah edir. İkinci qat şəhər birgəyaşayışı (urban cohabitation) anlayışıdır və mənzil, gündəlik istifadə, dolanışıq, mədəni yaddaş, infrastruktur və qərarvermə gücü kimi müxtəlif şəhər münasibətlərinin transformasiya zamanı birgə yaşana bilən olaraq qalıb-qalmadığını qiymətləndirir. Üçüncü qat isə birgəyaşayış yönümlü idarəetmədir; turizmdən qaynaqlanan dəyişikliklər qalıcı və geri qaytarılması çətin təzyiqlərə çevrilməzdən əvvəl onların hansı idarəetmə qabiliyyətləri ilə qabaqcadan görülə, istiqamətləndirilə və lazım gəldikdə dəyişdirilə biləcəyini müzakirə edir.

İcmal turizm yönümlü yenilənmənin öz-özlüyündə yaxşı və ya pis olduğu nəticəsinə gəlmir. Turizm irsin qorunmasını maliyyələşdirə, tərk edilmiş tikililəri yenidən istifadəyə verə, ictimai mühiti yaxşılaşdıra, mədəni fəaliyyəti dəstəkləyə və yerli müəssisələr üçün imkan yarada bilər. Eyni proses mənzil təzyiqini, qısamüddətli kirayəyə keçidi, kommersiya ixtisaslaşmasını, ictimai məkanın istehlak yönümlü istifadəsini və gündəlik şəhər həyatının aşınmasını da gücləndirə bilər. Nəticənin istiqaməti mənzil rejimi, mülkiyyət quruluşu, infrastruktur tutumu, yerli iqtisadiyyatın turizmdən asılılığı, tənzimləmə gücü və təsirlənən qrupların qərar proseslərindəki təsiri kimi kontekstdən asılı şərtlərə görə dəyişir.

Buna görə də tədqiqat başqa bir şəhər, ölkə və ya regionda tətbiq edilərkən yalnız “ziyarətçi sayı artdımı?” sualı ilə kifayətlənmək olmaz. Mənzil davamlılığı, istifadə müxtəlifliyi, iqtisadi dəyərin yerli səviyyədə saxlanması, ictimailik, müxtəlif zaman ritmlərinin uyğunluğu, mədəni davamlılıq, infrastruktur yetərliliyi və kollektiv qərarvermə qabiliyyəti yerli məlumatlarla ayrıca təsdiqlənməlidir. Mənbə universal ziyarətçi yuxarı həddi, sabit birgəyaşayış həddi və ya təsdiqlənmiş kompozit indeks təklif etmir.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Şəhər yenilənməsi layihələrində turizm çox vaxt fiziki mühiti canlandırmaq, tarixi tikililəri yenidən istifadə etmək, ictimai məkanları yeniləmək, mədəni proqramları artırmaq, ziyarətçi xidmətlərini inkişaf etdirmək və investisiya cəlb etmək üçün istifadə olunan vasitələrdən birinə çevrilir. Bu proses ilk baxışda “istifadəsiz sahənin canlandırılması” kimi görünsə də, müəlliflərin maraqlandığı məsələ yalnız fiziki yenilənmə deyil. Bir məkanın gələcəkdə ziyarətçilər üçün dəyərli olacağı gözləntisi, intensiv ziyarət başlamazdan əvvəl belə, hansı binanın qorunacağına, hansı küçənin layihələndiriləcəyinə, hansı tarixin danışılacağına, hansı müəssisələrin dəstəklənəcəyinə və hansı infrastruktura üstünlük veriləcəyinə təsir edə bilər.

Buna görə də tədqiqat nəticə ortaya çıxdıqdan sonra “turizm buranı necə dəyişdirdi?” sualı ilə kifayətlənmir. Daha erkən mərhələyə gedərək “ziyarətçilərə yönəlik gözlənilən dəyər şəhər yenilənməsi qərarları daxilində necə əmələ çevrilə bilən hala gəlir?” sualını verir. Turistik arzuolunarlıq anlayışı məhz bu aralıq mərhələni izah etmək üçün hazırlanmışdır.

Tədqiqat sualı

Tədqiqatın əsas tədqiqat sualı Azərbaycan dilində belə ifadə edilə bilər: “Turizm yönümlü şəhər yenilənməsi turistik arzuolunarlıq üzərindən təşkil edildikdə şəhər həyatına nə baş verir və turizm ssenarisi innovasiyası hansı şərtlər altında şəhər birgəyaşayışını davam etdirə bilər?”

Bu tək sual üç alt analitik problemə ayrılır: ziyarətçi yönümlü gözlənilən dəyərin şəhər yenilənməsi daxilində necə əmələ çevrildiyi; bu proses zamanı hansı şəhər münasibətlərinin dəyişdiyi və ya təzyiq altında qaldığı; yaranan inkişaf istiqamətinin hansı idarəetmə qabiliyyətləri ilə şərh edilə, müzakirə oluna və yenidən istiqamətləndirilə biləcəyi.

Turizm ssenarisinin aktivləşdirilməsi nə deməkdir?

Tədqiqatdakı turizm ssenarisinin aktivləşdirilməsi anlayışı yalnız yeni turistik cazibə nöqtəsi yaratmaq demək deyil. Binaların yenidən istifadəsi, ictimai məkanların təşkili, nəqliyyat və digər infrastrukturlar, müəssisələr, mədəni işarələr, tədbir proqramları və ziyarətçi praktikaları birlikdə müəyyən bir şəhər təklifinə çevrilir. Beləliklə, fiziki yenilənmə ilə təcrübə, iqtisadiyyat, mədəniyyət və idarəetmə eyni ssenaridə bir-birinə bağlanır.

Lakin bir ssenarinin məkanı canlandırması onun inklüziv olduğunu sübut etmir. Eyni investisiya bir tərəfdən tərk edilmiş binanı yenidən istifadəyə verərkən, digər tərəfdən ətrafdakı mənzil qiymətlərini, kommersiya kirayələrini, ictimai məkan istifadəsini və ya məhəllənin gündəlik xidmət strukturunu dəyişdirə bilər. Buna görə də müəlliflər turizm ssenarisinin “uğurla aktivləşdirilməsi” ilə “şəhər baxımından inklüziv olması” arasında birbaşa bərabərlik qurmurlar.

Turistik Arzuolunarlıq Nədir?

Turistik arzuolunarlıq gələcək ziyarətçi marağı, təcrübəsi və dəyər gözləntisinin təmsil, planlaşdırma, mədəni proqramlaşdırma, investisiya və fiziki şəhər dəyişikliyi vasitəsilə bugünkü qərarlara təsir edə bilən hala gəlməsini izah edən mezosəviyyəli diaqnostik anlayışdır; turistlərin şəxsi bəyənməsini və ya yalnız destinasiya cəlbediciliyini ölçmür.

Niyə “cəlbedicilik” ilə eyni deyil?

Destinasiya cəlbediciliyi əsasən turistlərin hansı xüsusiyyətləri cəlbedici hesab etdiyini və destinasiya seçiminə hansı keyfiyyətlərin təsir etdiyini araşdırır. Turistik arzuolunarlıq isə turistin qiymətləndirməsindən daha çox, gələcəkdə turistlərin dəyər verəcəyi düşünülən xüsusiyyətlərin bugünkü şəhər təşkilinə necə daxil olduğunu araşdırır.

Məsələn, tarixi bir küçənin turistlər tərəfindən cəlbedici hesab edilməsi cəlbedicilik məsələsidir. Bələdiyyənin, investorun və ya mədəniyyət qurumunun bu küçənin gələcəkdə daha çox ziyarətçi cəlb edəcəyini fərz edərək fasad yenilənməsini, piyadalaşdırmanı, tədbir təqvimini, fəaliyyət lisenziyalarını və ya infrastruktur investisiyalarını həmin əraziyə yönəltməsi isə turistik arzuolunarlıq məntiqinin şəhər qərarına çevrilməsinə nümunə ola biləcək prosesdir. Bu nümunə anlayışı izah etmək üçündür; mənbə tədqiqatın yeni sahə tapıntısı deyil.

Turistik arzuolunarlığın dörd əsas xüsusiyyəti

• Münasibətlidir: Dəyər yalnız bir obyektin daxilində mövcud deyil; təmsil, planlaşdırma, investisiya, mobillik, mədəni narrativlər və ziyarətçi gözləntiləri arasındakı münasibətlər içində formalaşır.
• Təşkil olunmuşdur: Dövlət qurumları, inkişaf etdiricilər, mədəniyyət qurumları, müəssisələr, rəqəmsal platformalar və digər aktorlar bəzi gələcək ssenarilərini digərlərindən daha həyata keçirilə bilən edə bilərlər.
• Gələcəyə yönəlmişdir: Qərarlar yalnız mövcud ziyarətçi davranışına deyil; gələcəkdə ziyarətçi, investisiya və ya simvolik tanınmanın gələcəyi gözləntisinə əsaslana bilər.
• Performativdir: Qiymətləndirmə yalnız mövcud bir xüsusiyyəti təsvir etməklə kifayətlənməyə bilər; investisiyalar və proqramlaşdırma vasitəsilə dəyərli hesab edilən şəhər keyfiyyətinin özünün istehsalına töhfə verə bilər.

Turistik Arzuolunarlıq, Turistifikasiya və Turizm Cəntlifikasiyası Arasındakı Fərq Nədir?

Turistik arzuolunarlıq ziyarətçi yönümlü gözlənilən dəyərin şəhər qərarlarına çevrilməyə başladığı daha erkən və davamlı qiymətləndirmə prosesini izah etdiyi halda, turistifikasiya bir ərazinin funksiyalarının və istifadəçi strukturunun turizmə doğru daha geniş ərazi üzrə yenidən yönəlməsini; turizm cəntlifikasiyası isə yenidən investisiya, mülkiyyət dəyişikliyi, sinfi yenidənqurma və yerindən edilmə kimi bölgü nəticələrini izah etməyə fokuslanır.

Turistik arzuolunarlıq şəhər dəyişikliyinə hansı dörd əməliyyatla çevrilir?

Bu dörd əməliyyat istehsal xəttinin mütləq ardıcıl dörd mərhələsi deyil. Bir şəhərdə bəzi əməliyyatlar çox güclü, bəziləri zəif ola bilər; sıraları dəyişə və hamısı eyni intensivlikdə görünməyə bilər. Müəlliflər dörd əməliyyatı turizm yönümlü şəhər dəyişikliyinin bütün mümkün mexanizmlərinin tam ontologiyası kimi deyil, ədəbiyyatda təkrarlanan və analitik olaraq bir-birindən ayrılan mexanizmlərin yığcam konsolidasiyası kimi təqdim edirlər.

Rəqəmsal platformaların rolu

Coğrafi etiketli görüntülər, istifadəçi rəyləri, sıralamalar, tövsiyə alqoritmləri və sosial media dövriyyəsi bəzi məkanların görünürlüğünü sürətlə artıra bilər. Lakin tədqiqat platformaları turistik arzuolunarlığın mənşəyi kimi görmür. Şəhərlər rəqəmsal platformalardan çox əvvəl də ziyarətçilər üçün seçilir, tanıdılır, kurasiya olunur və yenidən təşkil edilirdi. Platformaların dəyişdirdiyi əsas amillər diqqətin və dəyərin şəhər qərarına çevrilmə sürəti, miqyası, detal səviyyəsi və geri bəslənmə intensivliyidir.

Şəhər Birgəyaşayışı Bu Tədqiqatda Nə Deməkdir?

Şəhər birgəyaşayışı turizm yönümlü transformasiya keçirən bir məkanda müxtəlif və bəzən ziddiyyətli mənzil, istifadə, dolanışıq, mədəni yaddaş və kollektiv qərarvermə formalarının eyni zamanda yaşana bilən qalmasını və bu qrupların transformasiyanın gələcəyini formalaşdırmaq qabiliyyətini davam etdirə bilməsini qiymətləndirən münasibətli ölçüdür; yalnız eyni ərazidə fiziki olaraq mövcud olmaq və ya sosial harmoniya içində olmaq demək deyil.

“Bir arada olmaq” niyə kifayət deyil?

Bir ərazidə sakinlər, turistlər, işçilər, müəssisələr və mədəni praktikalar eyni zamanda mövcud ola bilər. Lakin bir qrup mənzilə çıxışını itirə, başqa bir qrup ictimai məkanı yalnız istehlak yolu ilə istifadə edə, yerli müəssisələr artan kirayələri ödəyə bilməyə və ya uzun müddət nəticələrə məruz qalan sakinlərin qərar proseslərində təsiri azala bilər. Buna görə fiziki mövcudluq təkbaşına inklüzivlik göstəricisi deyil.

Tədqiqatın açar anlayışı birgə yaşana bilənlikdir. Sual “hamı eyni yerdədirmi?” deyil; “müxtəlif həyat və istifadə formaları transformasiya şəraitində birlikdə davamlı şərtlərə malikdirmi və dəyişikliyin istiqamətinə təsir etməyə davam edə bilirmi?” şəklindədir.

Şəhər birgəyaşayışının səkkiz ölçüsü

Bu səkkiz ölçü inklüziv şəhərin bütün xüsusiyyətlərini ayrı-ayrılıqda sadalayan universal indeks deyil. Tədqiqat əlçatanlıq və mobilliyi bir neçə ölçünü kəsən şərtlər kimi qiymətləndirir. Məşğulluq şərtləri iqtisadi qarşılıqlılıq daxilində, ekoloji şərtlər isə gündəlik həyatı daşıyan maddi və ictimai infrastrukturlar vasitəsilə nəzərdən keçirilir. Sosial inklüzivlik kimi daha geniş normativ hədəflər isə səkkiz ölçüyə doqquzuncu bir qutu kimi əlavə edilmək əvəzinə bu münasibətlərin birlikdə necə təşkil olunduğundan yaranan nəticələr kimi qiymətləndirilir.

Ölçülər niyə bir-birindən müstəqil düşünülməməlidir?

Bir yenilənmə təşəbbüsü eyni anda bir ölçünü gücləndirib digərini zəiflədə bilər. Mənbə tədqiqatın verdiyi məntiqi nümunələrdən biri piyadalaşdırmadır: piyadalaşdırma ekoloji keyfiyyəti yüksəldə bilər, lakin kommersiya kirayələrini artıra bilər. Tarixi tikililərin bərpası mədəni irsi fiziki olaraq qoruyarkən mənzillərin fərqli istifadələrə çevrilməsini təşviq edə bilər. Tədbir proqramları mədəni fəaliyyəti artırarkən proqramlaşdırılmamış, pulsuz və spontan ictimai istifadəni azalda bilər.

Birgəyaşayış Həddi Universal Bir Rəqəmdirmi?

Xeyr. Tədqiqatdakı birgəyaşayış həddi müəyyən turist sayı, faiz, kirayə səviyyəsi və ya universal ziyarətçi tutumu deyil; bir neçə şəhər təzyiqinin bir-birini gücləndirərək maddi, münasibətli və institusional kompensasiya qabiliyyətini aşması və bir və ya daha çox həyat formasının qalıcı şəkildə yaşana bilməz hala gəlməyə başlaması ilə müəyyən olunan kontekstdən asılı həddir.

Təzyiq ilə hədd arasındakı fərq

Təzyiq, bir və ya daha çox şəhər münasibətinin yaşana bilənliyinə təsir edən, lakin hələ də udula, müzakirə edilə və ya geri çevrilə bilən dəyişiklikdir. Birgəyaşayış həddi isə bir-birinə təsir edən təzyiqlərin kompensasiya qabiliyyətini o qədər azaltmasıdır ki, bəzi həyat, istifadə və ya dolanışıq formaları qalıcı şəkildə davam etdirilə bilməz hala gəlir və ya təsirlənən qruplar dəyişikliyin istiqamətinə təsir etmək gücünü faktiki olaraq itirirlər.

Həddin yeri kirayəçilik və mülkiyyət quruluşu, mənzil təklifi, infrastruktur tutumu, tənzimləyici güc, mövcud bərabərsizliklər, turizmdən iqtisadi asılılıq və kollektiv fəaliyyət qabiliyyətinə görə dəyişir. Bəzi hədlər yalnız bir ölçüdə yarana bilər; bəziləri isə mənzil, ticarət, ictimai məkan, infrastruktur və qərarvermə qabiliyyətindəki təzyiqlər bir-birini qidalandırdıqda sistemli hala gələ bilər.

Birgəyaşayış yalnız kəmiyyət məlumatları ilə ölçülə bilərmi?

Tədqiqat qarışıq kəmiyyət və keyfiyyət sübutlarına ehtiyacı xüsusilə vurğulayır. Kirayə, mənzil transformasiyası, müəssisə müxtəlifliyi, ziyarətçi sıxlığı, su və ya nəqliyyat tələbi kimi kəmiyyət göstəriciləri dəyişikliyin istiqamətini və cəmləşməsini göstərə bilər. Lakin yerindən edilmiş hissi, aidiyyət itkisi, mədəni mənanın aşınması, legitimlik münaqişəsi və ya siyasi təsirin azalması kimi münasibətli nəticələri anlamaq üçün müşahidə, müsahibə, diskurs təhlili və yaşanmış təcrübə araşdırması tələb olunur.

Birgəyaşayış yönümlü idarəetmənin dörd qabiliyyəti

Tədqiqatın mühüm xəbərdarlıqlarından biri budur ki, idarəetmə qabiliyyəti yalnız institutların formal olaraq mövcud olması ilə izah edilə bilməz. İştirak iclasının, məsləhət şurasının və ya tənzimləmənin kağız üzərində mövcud olması, iqtisadi, siyasi və ya informasiyaya əsaslanan güc çox cəmləşibsə, inkişaf istiqamətini həqiqətən dəyişdirməyə kifayət etməyə bilər. Buna görə idarəetmə gücdən asılı qabiliyyət kimi nəzərdən keçirilir.

Bölgü və iştirak yönümlü uyğunlaşdırmada müəlliflərin irəli sürdüyü normativ prinsip də münasibətlidir: bir qərarın uzunmüddətli nəticələrinə məruz qalma artdıqca qərar üzərində təsir; dəyəri əldə etmə və şərtləri formalaşdırma qabiliyyəti artdıqca isə məsuliyyət artmalıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İcmal dizaynı

Tədqiqatın metodu tənqidi inteqrativ icmal (critical integrative review) və konseptual çərçivənin işlənməsidir. Məqsəd tək bir müdaxilənin orta təsirini hesablamaq və ya müəyyən klinik/sahə nəticəsini birləşdirmək deyil. Tədqiqat bir-biri ilə qismən kəsişən, lakin ayrı inkişaf etmiş ədəbiyyat sahələrini eyni problem ətrafında əlaqələndirərək izah edən və qiymətləndirən yeni konseptual struktur yaratmağı hədəfləyir.

Müəlliflər tədqiqatın sistematik icmal və ya əhatə dairəsini müəyyənləşdirən icmal olmadığını açıq şəkildə bildirirlər. Bu fərq vacibdir: 3865 unikal qeyddən ibarət yoxlama hovuzu klassik sistematik icmallarda olduğu kimi əvvəldən sona qədər ayrı-ayrılıqda yoxlanılıb sabit daxil etmə/xaric etmə axını ilə “daxil edilmiş tədqiqatlar” toplusuna çevrilməmişdir.

İlkin ədəbiyyat bazası necə yaradıldı?

İlkin mənbə bazası problem yönümlü tematik axtarışlar, əsas tədqiqatlardan geriyə doğru mənbə izləmə və daha yeni tədqiqatlara doğru irəli sitat izləmə yolu ilə iterativ şəkildə yaradılmışdır. İlk mərhələdə sabit nəşr tarixi sərhədi qoyulmamışdır; çünki çərçivə həm klassik şəhər nəzəriyyəsi və idarəetmə tədqiqatlarına, həm də müasir turizm araşdırmalarına ehtiyac duyur. Ədəbiyyat bazası avqust 2026-cı ilədək yenilənmişdir.

Bir mənbənin saxlanılması üçün ən azı bir funksiyanı mənalı şəkildə yerinə yetirməsi tələb olunmuşdur: şəhər transformasiyası mexanizmini izah etmək; şəhər dəyərinin necə istehsal və ya təşkil olunduğunu izah etmək; turizm yönümlü dəyişiklikdən təsirlənən şəhər münasibətini müəyyənləşdirmək; yaxud dəyişikliyi qiymətləndirmək və idarə etmək üçün konseptual/idarəetmə resursu təmin etmək.

Altı əsas ədəbiyyat sahəsi

1. Turizm yönümlü şəhər yenilənməsi.
2. Turistifikasiya və turizm cəntlifikasiyası.
3. Cəlbedicilik, məkan/şəhər brendinqi, şəhər sahibkarlığı, spekulyativ şəhərləşmə və qiymətləndirmə.
4. Platforma şəhərləşməsi və rəqəmsal vasitəçilik.
5. Yaşana bilənlik, birgəyaşayış/qarşılaşma, ictimailik, şəhər sosial davamlılığı və şəhər hüququ.
6. İcma qabiliyyəti, əməkdaşlıq yönümlü planlaşdırma, qabaqlayıcı idarəetmə və şəhər transformasiyasının idarə edilməsi.

Strukturlaşdırılmış yoxlama axtarışı necə aparıldı?

İkinci mərhələ 1 sentyabr 2026-cı ildə Scopus və Web of Science Core Collection üzərində həyata keçirilmişdir. Altı ədəbiyyat sahəsini əməli hala gətirmək üçün doqquz axtarış dəsti istifadə edilmişdir. Axtarışlar başlıq, xülasə və açar söz/mövzu sahələrində verilənlər bazalarına uyğunlaşdırılmış ekvivalent Boolean kombinasiyaları ilə aparılmışdır. İlkin məlumat çıxarışında nəşr tarixi, dil və ya sənəd növü məhdudiyyəti tətbiq edilməmişdir.

Təkilləşdirmə ilk növbədə normallaşdırılmış DOI ilə, DOI olmadıqda isə normallaşdırılmış başlıq və nəşr ili ilə aparılmışdır. Tematik üzvlüklər təkilləşdirmə zamanı qorunmuşdur; buna görə aşağıdakı axtarış dəstlərinin sayları bir-birini istisna edən çoxluqlar deyil.

3865 qeyd necə istifadə edildi?

Yoxlama hovuzunun məqsədi mövcud sintezi sıfırdan yenidən qurmaq deyil; əhatəni sınamaq, mümkün çatışmayan ədəbiyyatı tapmaq, aktual empirik əsasları və əks arqumentləri müəyyənləşdirmək və konseptual sərhədlərin harada pozulduğunu yoxlamaq idi.

Yekun biblioqrafiya 70 mənbədən ibarət olmuşdur. Bunların 62-si ilkin problem yönümlü inteqrativ icmal zamanı artıq saxlanılmışdı. Strukturlaşdırılmış yoxlama mərhələsindən yalnız 8 əlavə mənbə çərçivəni çətinləşdirən, məhdudlaşdıran, dəqiqləşdirən və ya empirik baxımdan əsaslandıran ayrıca töhfə verdiyi üçün əlavə edilmişdir.

Başlıq və xülasələr ilkin uyğunluq qiymətləndirilməsində istifadə edilmişdir. Bir qeyd yeni mexanizm, sərhəd şərti, əks arqument, empirik dayaq və ya konseptual dəqiqləşdirmə əlavə edə biləcək kimi görünürdüsə, tam mətn və ya müvafiq iddia səviyyəsində daha yaxından araşdırılmışdır. Yalnız mövcud funksiyanı təkrarlayan, şəhər yenilənməsi problemi baxımından periferik qalan və ya terminləri fərqli analitik mənada işlədən mənbələr yekun sintezə əlavə edilməmişdir.

Bu mərhələ bütün qeydlərin ayrı-ayrılıqda tam şəkildə tükədildiyi klassik sistematik tarama olmadığı üçün aralıq xaric etmə sayları yaradılmamışdır. Səkkiz yeni mənbənin əlavə edilməsi də “ədəbiyyat doyması qəti şəkildə sübut olundu” demək deyil.

Mənbələr hansı meyarlarla qiymətləndirildi?

Ədəbiyyat empirik, nəzəri, konseptual və icmal tədqiqatlarından ibarət olduğuna görə bütün mənbələrə tətbiq edilə biləcək vahid rəsmi keyfiyyət qiymətləndirmə şkalası istifadə edilməmişdir. Mənbələr irəli sürülən iddia baxımından elmi uyğunluqları, izah yetərlilikləri, əsas problemlə konseptual yaxınlıqları və bir kontekstdəki tapıntının başqa kontekstə hansı sərhədlər daxilində daşına biləcəyi nəzərə alınaraq qiymətləndirilmişdir.

Tədqiqat yalnız öz inkişaf edən arqumentini təsdiqləyən mənbələrə fokuslanmamış; çərçivəni mürəkkəbləşdirən əks nümunələrə xüsusi diqqət yetirmişdir. Məsələn, qısamüddətli kirayədən qaynaqlanan bütün mənzil dəyişikliklərinin avtomatik olaraq turizm cəntlifikasiyası sayıla bilməyəcəyi; bəzi proseslərin mənzilin investisiya aktivinə çevrilməsi ilə daha düzgün izah oluna biləcəyi nəzərə alınmışdır.

Üç fərqli elmi ifadə növü bir-birindən necə ayrıldı?

Abduktiv və inteqrativ inkişaf nə deməkdir?

Çərçivə yalnız məlumatlardan aşağıdan yuxarı avtomatik kateqoriya çıxaran saf induksiya prosesi ilə və ya əvvəlcədən mövcud sabit modelin ədəbiyyata tətbiq olunduğu saf deduksiya prosesi ilə yaradılmamışdır. Müəlliflər fərqli sahələrdə təkrarlanan mexanizmləri müqayisə etmiş, analitik olaraq nə iş gördüklərini sınamış, üst-üstə düşənləri birləşdirmiş və fərqli funksiya daşıyanları ayırmışdır. Bu irəli-geri konseptual iş mənbədə abduktiv və inteqrativ sahələrarası konsolidasiya kimi müəyyən edilir.

Kateqoriyalar ədəbiyyatda neçə dəfə keçdiyinə görə mexaniki seçilməmişdir. Bir kateqoriya yalnız ayrıca bir şəhər mexanizmi və ya münasibətinin müstəqil şəkildə araşdırılmasına imkan verəcək qədər analitik fərqlilik göstərdiyi halda saxlanılmışdır. Buna görə “dörd əməliyyat”, “səkkiz ölçü” və “dörd idarəetmə qabiliyyəti” sayları tezlik analizinin riyazi nəticələri deyil.

Tədqiqatın beş nəzəri müddəası

Bu Çərçivə Təsdiqlənmiş Ölçmə İndeksidirmi?

Xeyr. Müəlliflər çərçivənin empirik tədqiqat sualları yaratmaq üçün hazırlandığını, hələ təsdiqlənmiş ölçmə şkalası və ya kompozit indeks olmadığını açıq şəkildə bildirirlər; təklif olunan göstəricilər gələcəkdə aparıla biləcək uzununa və müqayisəli tədqiqatlar üçün nümunəvi əməliyyatlaşdırma yollarıdır.

Çərçivə gələcəkdə empirik olaraq necə sınaqdan keçirilə bilər?

Bu göstəricilər mənbə tərəfindən nümunə kimi təqdim olunur. Birlikdə toplanaraq avtomatik şəkildə “şəhər birgəyaşayışı balı” hesablayan təsdiqlənmiş riyazi formula deyil. Gələcək tədqiqatlar hansı əməliyyat kombinasiyalarının daha güclü yenidənqurma yaratdığını, hansı birgəyaşayış ölçülərinin hansı institusional rejimlərdə daha həssas olduğunu və hansı idarəetmə qabiliyyətlərinin transformasiyanın hansı mərhələlərində daha mühüm hala gəldiyini empirik olaraq sınaya bilər.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Turizm yönümlü şəhər yenilənməsinin yalnız fiziki aktivləşmə və ya ziyarətçi cəlbediciliyi ilə qiymətləndirilməsi yetərsizdir.
• Gözlənilən ziyarətçi dəyəri intensiv turizm ortaya çıxmazdan əvvəl planlaşdırma, proqramlaşdırma və investisiya qərarlarına təsir edə bilər.
• Turistik arzuolunarlıq, turistifikasiya və turizm cəntlifikasiyası eyni anlayış deyil.
• Turizm yönümlü yenilənmə bəzi şərtlərdə şəhər qabiliyyətini gücləndirə, bəzi şərtlərdə isə mənzil, ticarət, ictimailik, infrastruktur və ya kollektiv qərarvermə üzərində təzyiq yarada bilər.
• Şəhər birgəyaşayışı yalnız insanların eyni məkanda olması deyil, müxtəlif həyat formalarının birgə yaşana bilənliyidir.
• Birgəyaşayışın səkkiz ölçüsü bir-birindən asılıdır; tək bir müsbət göstərici ümumi inklüzivliyi sübut etmir.
• İdarəetmə təzyiqlər qalıcı hala gəldikdən sonra reaksiya vermək əvəzinə mümkün inkişaf istiqamətlərini erkən mərhələdə qiymətləndirə bilməlidir.
• Turizm ssenarisi innovasiyasının uğuru ziyarətçi təcrübəsi ilə yanaşı şəhərdə yaşamaq, işləmək, xatırlamaq və gələcəyi birlikdə formalaşdırmaq qabiliyyətinin davam etdirilməsi ilə qiymətləndirilməlidir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr

• “Turizm artdıqca şəhər birgəyaşayışı mütləq azalır” nəticəsi dəstəklənmir.
• Hər mənzil və ya ticarət transformasiyası turizm cəntlifikasiyası kimi izah edilə bilməz.
• Maliyyələşmə, mənzil çatışmazlığı, demoqrafik dəyişiklik və turizmdən kənar daşınmaz əmlak dinamikaları oxşar nəticələr yarada bilər.
• Turistifikasiya bütün şəhər transformasiyalarının universal səbəbi deyil.
• Tədqiqat universal turist daşıma qabiliyyəti və ya ziyarətçi yuxarı həddi hesablamır.
• Səkkiz ölçüdən tək bir kompozit indeks və ya təsdiqlənmiş bal yaratmır.
• Beş nəzəri müddəa təsdiqlənmiş səbəb qanunları deyil; empirik sınaq tələb edən konseptual müddəalardır.
• Bir şəhərdə müəyyənləşdirilən mexanizmin başqa şəhərdə və ya ölkədə eyni şəkildə baş verəcəyi fərz edilə bilməz.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Birinci məhdudiyyət çərçivənin konseptual olması və hələ müqayisəli empirik tətbiqlə təsdiqlənməməsidir. Dörd əməliyyat, səkkiz ölçü və dörd idarəetmə qabiliyyəti bütün mümkün şəhər münasibətlərinin tam təsnifatı deyil.

İkinci məhdudiyyət çox fərqli empirik və nəzəri ədəbiyyatların eyni sintezdə birləşdirilməsidir. Bu genişlik fənlər arasında əlaqə qurmağa imkan verir; lakin bir kontekstdə müşahidə olunan mexanizmin başqa kontekstə birbaşa köçürülə biləcəyi demək deyil.

Üçüncü məhdudiyyət turistik arzuolunarlığın maliyyələşmə, mənzil çatışmazlığı, demoqrafik dəyişiklik və daha geniş şəhər sahibkarlığı kimi turizmdən kənar da qaynaqlana bilən proseslərlə qarşılıqlı təsir etməsidir. Empirik tədqiqat turizmi izah edən səbəb kimi qəbul etməzdən əvvəl ziyarətçi yönümlü gözlənilən dəyərin həqiqətən sözügedən dəyişikliyə maddi şəkildə daxil olduğunu göstərməlidir.

Dördüncü məhdudiyyət birgəyaşayış hədlərinin kontekstdən asılı olmasıdır. Mənbə onların münasibətli məntiqini müəyyən edir, lakin universal sayısal sərhədlər təyin etmir.

Beşinci məhdudiyyət isə strukturlaşdırılmış yoxlama axtarışının əhatəni və konseptual sərhədləri sınayan yoxlama qatı kimi hazırlanmasıdır. Bu mərhələ tam sistematik icmal taraması deyil.

Formula, statistika və yeni məlumatın vəziyyəti

Mənbə tədqiqatda elmi rol daşıyan riyazi tənlik, reqressiya əmsalı, p dəyəri, etibar intervalı, effekt ölçüsü, eksperiment qrupu və ya meta-analitik birləşmiş nəticə yoxdur. Tədqiqat yeni məlumat yaratmamış və ya təhlil etməmişdir. Buna görə Verianla təqdimatında mənbədə olmayan formula, statistika və ya sayısal performans dəyəri yaradılmamışdır.

Tədqiqatın ümumi nəticəsi

Tədqiqatın çatdığı əsas konseptual nəticə turizm yönümlü şəhər yenilənməsinin “turizmi dəstəkləmək” və “turizmi məhdudlaşdırmaq” şəklində sadə ikili qarşıdurmaya endirilə bilməyəcəyidir. Turizm yönümlü investisiya ortaq infrastrukturu, yerli iqtisadiyyatı, mədəni davamlılığı, ictimailiyi və kollektiv qabiliyyəti gücləndirirsə, şəhər birgəyaşayışını dəstəkləyə bilər. Ziyarətçi yönümlü dəyər getdikcə digər şəhər istifadələrini, münasibətlərini və gələcək ehtimallarını özünə tabe edirsə, birgəyaşayışı zəiflədə bilər.

Buna görə turizm ssenarisi innovasiyasının vəzifəsi yalnız bir şəhəri ziyarətçi üçün daha cəlbedici etmək deyil. Mənbənin gəldiyi normativ nəticə ziyarət etməyin, yaşamağın, işləməyin, xatırlamağın və şəhər gələcəyini birlikdə formalaşdırmağın eyni məkanda birlikdə mümkün qalmasını təmin edəcək şəkildə ziyarətçi yönümünün təşkil edilməsidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Beyond Tourism Scenario Activation: Touristic Desirability, Urban Regeneration, and the Conditions of Cohabitation

Müəlliflər: Jaume Guia; Marlisa Ayu Trisia.

Müəllif sırası: Jaume Guia birinci müəllif, Marlisa Ayu Trisia ikinci müəllifdir.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər töhfə/bərabər birinci müəlliflik bildirişi görünmür.

Müxbir müəllif: Jaume Guia.

Affiliasiya 1: Ontological Nomadisms for Inclusive Transformations (ONIT) Lab, Faculty of Tourism, University of Girona, Girona, Catalonia, Spain.

Affiliasiya 2: School of Tourism and Hospitality, College of Business and Economics, University of Johannesburg, Johannesburg, South Africa.

Affiliasiya 3: Center for Tourism & Hospitality Research, Khazar University, Baku, Azerbaijan.

Müəllif-affiliasiya əlaqəsi: Jaume Guia 1, 2 və 3 nömrəli qurumlarla; Marlisa Ayu Trisia 1 nömrəli qurumla əlaqəlidir.

Jurnal: Urban Science.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / say / məqalə nömrəsi: Volume 10, Issue 10, Article 558.

DOI: 10.3390/urbansci10100558.

Göndərilmə tarixi: 18 avqust 2026.

Reviziya tarixi: 19 sentyabr 2026.

Qəbul tarixi: 22 sentyabr 2026.

Nəşr tarixi: 26 sentyabr 2026.

Mənbə növü: Review. Elmi metod baxımından tənqidi inteqrativ icmal və konseptual çərçivə inkişaf etdirmə tədqiqatıdır.

Resenziya vəziyyəti: Urban Science resenziyalı elmi jurnaldır; nəzərdən keçirilən tədqiqat qəbul edilmiş və nəşr olunmuş Version of Record versiyasıdır.

Preprint vəziyyəti: Nəzərdən keçirilən mənbədə ayrıca preprint versiyası göstərilmir. Bu təqdimat nəşr edilmiş resenziyalı versiyaya əsaslanır.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY 4.0).

Rəsmi nəşr keçidi: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/10/558

Rəsmi DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/urbansci10100558

Əlavə material: Table S1 1 sentyabr 2026-cı il tarixli strukturlaşdırılmış yoxlama axtarışlarını; Table S2 isə təkilləşdirilmiş yoxlama hovuzunun istifadəsini və mənbə seçmə məntiqini ətraflı göstərir.

Yekun mənbə bazası: 70 mənbə. Bunların 62-si ilkin problem yönümlü inteqrativ icmalda saxlanılmış, 8-i strukturlaşdırılmış yoxlama mərhələsində əlavə edilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər tədqiqatın xarici maliyyələşmə almadığını bildirirlər.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda yeni məlumat yaradılmamış və ya təhlil edilməmişdir; buna görə məlumat paylaşımı tətbiq edilə bilməz.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma, metod, tədqiqat və formal təhlil Jaume Guia və Marlisa Ayu Trisia tərəfindən birlikdə aparılmışdır. İlk layihə Jaume Guia tərəfindən hazırlanmışdır. Nəzərdən keçirmə və redaktə, eləcə də vizuallaşdırma iki müəllif tərəfindən birlikdə həyata keçirilmişdir. Hər iki müəllif nəşr olunan versiyanı oxuyub təsdiqləmişdir.

Süni intellekt istifadəsi bəyanatı: Müəlliflər məqalənin hazırlanması zamanı analitik dəstək, təşkilat və dil redaktəsi məqsədilə ChatGPT (GPT-5.6 Sol, OpenAI) istifadə etdiklərini; çıxışı özlərinin nəzərdən keçirib redaktə etdiklərini və nəşr olunan məzmunun məsuliyyətini öz üzərlərinə götürdüklərini bəyan etmişlər.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması olmadığını bəyan edirlər.

Metodoloji şərh sərhədi: Tədqiqatın hazırladığı turistik arzuolunarlıq, şəhər birgəyaşayışı və birgəyaşayış yönümlü idarəetmə çərçivəsi hələ təsdiqlənmiş ölçmə şkalası, kompozit indeks və ya universal səbəb modeli deyil. Beş müddəa sonrakı uzununa və müqayisəli empirik tədqiqatlarda sınanmaq üçün hazırlanmış nəzəri müddəalardır.