Protezga asoslangan 3B jarrohlik yo‘riqnomasi, bemorning mavjud to‘liq protezi geometriyasini implant jarrohligida ishlatiladigan jismoniy yo‘naltirish vositasiga aylantiradigan raqamli yondashuvdir. Ushbu pilot tadqiqot ilgari bitta implant uchun ishlab chiqilgan tizimni to‘liq tishsiz yuqori jag‘da to‘rt yoki besh implantni flapless usulda joylashtirishga moslashtirish mumkinligini klinik jihatdan baholadi.

Tizim 3B bosilgan protez nusxasi ichiga joylashtiriladigan qayta pozitsiyalanadigan PEEK relslar hamda 0°, 12° va 24° almashtiriladigan burchakni tuzatish gilzalaridan foydalanadi. Bu tuzilma implant gilzasining bukko-palatal holati yoki yo‘nalishini kichik o‘zgarishlar bilan sozlashga va zarur bo‘lsa butun jarrohlik yo‘riqnomani qayta ishlab chiqarmasdan trayektoriyani o‘zgartirishga imkon beradi.

O‘n besh bemorga jami 61 implant o‘rnatildi. Jarrohlik vaqtida sinus yoki burun bo‘shlig‘iga penetratsiya yoxud labial suyak perforatsiyasi kabi asoratlar qayd etilmadi. Uch implant yuklashdan oldin osseointegratsiya yetishmovchiligi sabab muvaffaqiyatsiz bo‘ldi, bir implant esa taxminan 26. oyda kech davrda yo‘qotildi.

Protez yuklangan vaqtdan 12. oygacha baholangan 53 implantda median marginal suyak darajasi 0,38 mm dan 0,78 mm gacha oshdi. Sakkiz bemorli split-mouth yuzasi taqqoslashida to‘liq dag‘al yuzali implantlar gibrid implantlarga qaraganda erta suyak o‘zgarishini kamroq ko‘rsatdi. Biroq tadqiqot kichik, muvozanatsiz va randomizatsiya qilinmagan pilot bo‘lgani sabab bu yuzaga oid natija qat’iy klinik ustunlik dalili emas, kelajakda sinovdan o‘tkazilishi kerak bo‘lgan gipotezadir.

Bemorlar bildirgan OHIP-14 ballari bir yil ichida deyarli nolga tushib, og‘iz salomatligi bilan bog‘liq hayot sifatining sezilarli yaxshilanishiga mos manzarani ko‘rsatdi. Biroq operatsiyadan keyingi CBCT qo‘llanmagani sabab yo‘riqnomaning rejalashtirilgan va amaldagi implant holatlari orasidagi aniqligi ushbu tadqiqotda miqdoriy o‘lchanmadi.

Tishsiz yuqori jag‘da implant joylashtirish nega qiyin bo‘lishi mumkin?

Butunlay tishsiz yuqori jag‘da implant davolashi pastki jag‘ga nisbatan boshqa anatomik va biomexanik qiyinchiliklarni o‘z ichiga oladi. Yuqori jag‘ suyagida suyak zichligining pastligi, yupqa kortikal plastinkalar, yuqori jag‘ sinusi va burun bo‘shlig‘i kabi anatomik tuzilmalarning yaqinligi implant holati va burchagini ehtiyotkor rejalashtirishni talab qiladi.

Implantlarning shunchaki suyak ichiga joylashtirilishi yetarli emas. Yakuniy qotirilgan protezning vint kanallari, yuk taqsimoti va estetik joylashuvi mos bo‘lishi uchun implantlar protezga yo‘naltirilgan trayektoriya bo‘yicha o‘rnatilishi kerak.

Kompyuter yordamidagi jarrohlik yo‘riqnomalar ushbu virtual rejani og‘iz ichidagi jarrohlik holatiga ko‘chirishga yordam beradi. Biroq tijorat tizimlari maxsus dasturiy ta’minot, laboratoriya infratuzilmasi, ishlab chiqarish jarayonlari va qo‘shimcha xarajat talab qilishi mumkin.

Protezga Asoslangan 3B Yo‘riqnoma Tizimi Qanday Ishlaydi?

Ushbu tizimda jarrohlik yo‘riqnomasi noldan mustaqil moslama sifatida loyihalanmaydi. Bemorning mavjud yuqori to‘liq protezi boshlang‘ich geometriya sifatida ishlatiladi, protezning raqamli nusxasi yaratiladi va 3B bosiladi, implantni yo‘naltirish komponentlari esa shu nusxaga integratsiya qilinadi.

1. CBCT bilan protezga yo‘naltirilgan rejalashtirish

Avval bemorga cone-beam computed tomography (CBCT) olinadi. Suyak hajmi, anatomik chegaralar va rejalashtirilgan protezning holati birgalikda baholanib, implantlarning virtual trayektoriyalari belgilanadi.

Bu yerda maqsad faqat mumkin bo‘lgan suyak sohasini topish emas, balki implant holatini yakuniy qotirilgan restavratsiya bilan moslashtirishdir.

2. Mavjud protezni nusxalash

Bemorning mavjud yuqori jag‘ to‘liq protezi raqamli tarzda nusxalanadi va bu nusxa 3B printer yordamida jarrohlik yo‘riqnoma sifatida ishlab chiqariladi.

Shu tariqa yo‘riqnomaning og‘iz ichidagi o‘tirish yuzasi bemor allaqachon foydalanayotgan protezning shilliq qavat anatomiyasini takrorlaydi.

3. PEEK relslar

Yo‘riqnoma ichiga to‘rtta polyether-ether-ketone (PEEK) rels joylashtirilgan.

Har bir rels ichida harakatlantiriladigan PEEK gilzasi bor. Bu gilza:

• bukko-palatal yo‘nalishda qayta joylashtirilishi mumkin,
• rejalashtirilgan osteotomiya o‘qini yo‘naltiradi,
• kichik reja-klinik nomuvofiqliklarda butun yo‘riqnomani qayta ishlab chiqarish ehtiyojini kamaytiradi.

4. Almashtiriladigan burchak gilzalari

Tizimda uchta burchak varianti mavjud:

• 0°
• 12°
• 24°

Ushbu almashtiriladigan qismlar bitta asosiy yo‘riqnoma ichida implant trayektoriyasining burchagini o‘zgartirish imkonini beradi.

Nega PEEK?

Mualliflar PEEKni bir necha sababga ko‘ra tanladilar:

• osteotomiyani yo‘naltirish uchun yetarli mexanik qattiqlik,
• biomoslik,
• CBCT tasvirida radiolyutsent xususiyat,
• nisbatan qulay xarajat va ishlov berish imkoniyati,
• muassasa ichida ishlab chiqarishga qulayroq tuzilma.

Metall gilzalar ham ko‘rib chiqilgan, biroq alohida ta’minot ehtiyoji, xarajat va tasvir artefaktlari sabab bu kamaytirilgan infratuzilmali yondashuvga kamroq mos deb topilgan.

Jarrohlik Amaliyoti Qanday Bajarildi?

Barcha implantlar mahalliy anesteziya ostida, flap ko‘tarilmasdan va shilliq qavat tayanchli jarrohlik yo‘riqnomadan foydalanib o‘rnatildi.

Jarrohlik jarayoni:

1. Yo‘riqnoma og‘izga joylashtiriladi va to‘liq o‘tirishi tekshiriladi.
2. PEEK gilzasi orqali osteotomiya tayyorlanadi.
3. Rejalashtirilgan burchak va chuqurlik saqlangan holda implant o‘rnatiladi.
4. Birlamchi barqarorlik klinik tekshiriladi.
5. Yo‘riqnoma olinadi va healing abutment o‘rnatiladi.

Standart ravishda har bir bemorga to‘rtta implant o‘rnatilgan. Bir bemorda anatomik va protetik ehtiyoj sabab beshinchi implant qo‘llanilgan.

Flap ko‘tarilmagani uchun tikuv talab qilinmadi.

To‘liq Dag‘al va Gibrid Implant O‘rtasidagi Farq Nima?

Tadqiqotda ikki xil implant yuzasi dizayni taqqoslangan.

To‘liq dag‘al implant

IBT, IBNT va IBR implantlarida o‘rtacha dag‘allikdagi yuza implantning butun uzunligi bo‘ylab davom etadi.

Gibrid implant

MSC-IBT va MSC-IBNT implantlarida:

• apikal uchdan bir qismi dag‘al,
• o‘rta uchdan bir qismi dag‘al,
• koronal bo‘yin sohasi esa ishlov berilgan va silliqroq

yuzaga ega.

Gibrid dizaynning nazariy asosi apikal sohada osseointegratsiya uchun dag‘al yuzani saqlagan holda, koronal sohada kamroq dag‘al yuzadan foydalanib blyashka tutilishi va erta krestal suyak qayta shakllanishini kamaytirishdir.

Ushbu tadqiqot aynan shu gipoteza qisqa muddatli suyak xatti-harakati bilan mos keladimi-yo‘qmi, shuni ham o‘rgandi.

Split-Mouth Dizayni Nega Ishlatildi?

Split-mouth dizaynida bir bemorning bir tomoni bir implant yuzasini, boshqa tomoni esa boshqa yuzani oladi.

Shu bilan yosh, umumiy sog‘liq, suyak biologiyasi, og‘iz gigiyenasi va protezdan foydalanish kabi bemorlararo o‘zgaruvchilarning bir qismi tabiiy ravishda nazorat qilinadi.

Biroq ushbu tadqiqotdagi split-mouth sxemasi ideal randomizatsiyalangan dizayn emas.

Gibrid tomon:

• tasodifiy son yaratish bilan emas, bemorlar ro‘yxatida navbatma-navbat ketma-ketlik bo‘yicha tayinlangan,
• allocation concealment qo‘llanmagan,
• uch bemor protetik sabablarga ko‘ra faqat to‘liq dag‘al implant olgan,
• bir bemorda rejalashtirilgan 2/2 o‘rniga 1/3 yuzalar taqsimoti yuzaga kelgan.

Shu sabab tadqiqotdagi yuzalarni taqqoslash randomizatsiyalangan nazoratli split-mouth tajribasi darajasida qabul qilinmaydi.

Implantlar Qachon Yuklandi?

Tadqiqotda kechiktirilgan yuklash protokoli qo‘llanildi.

Implantlarning taxminan olti oy davomida osseointegratsiyasi kutilgan. So‘ng healing abutmentlar compact conical abutmentlar bilan almashtirilgan va uch haftadan keyin yakuniy protetik amaliyotlar boshlangan.

Har bir bemorga to‘rtta implantga tayangan, vint bilan mahkamlangan zirkoniya qotirilgan ko‘prik tayyorlangan.

Protez topshirilishidan oldin:

• passiv moslashuv,
• okklyuziya,
• fonetika,
• estetika

tekshirildi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Bemorlar guruhi

Jarrohlik xavfsizligi kuzatuvlari

Tadqiqotda intraoperativ asorat yoki postoperativ infeksiya qayd etilmagan.

Shuningdek:

• sinus penetratsiyasi,
• burun bo‘shlig‘ining buzilishi,
• labial suyak plastinkasi perforatsiyasi

qayd etilmagan.

Bu natijalar tizimning klinik qo‘llanish imkoniyatini qo‘llab-quvvatlaydi; biroq postoperativ CBCT bo‘lmagani sabab implantlar virtual rejadan qanchalik og‘ishganini o‘lchamaydi.

Implant muvaffaqiyatsizliklari

Jami to‘rtta implant uch bemorda olib tashlangan va yangilangan.

Uchta erta muvaffaqiyatsizlik:

• yuklashdan oldin yuz bergan,
• osseointegratsiya yetishmovchiligi bilan bog‘langan,
• infeksiya, ortiqcha yuklama yoki jarrohlik travma belgisi qayd etilmagan.

Bitta kech muvaffaqiyatsizlik esa taxminan 26. oyda progressiv marginal suyak yo‘qotilishi bilan yuzaga kelgan.

Erta muvaffaqiyatsizlik:

3 / 61 implant = %4,9

Bemor darajasida:

3 / 15 bemor = %20

deb xabar qilingan.

Barcha erta muvaffaqiyatsizliklar ikki chekuvchida kuzatilgan; biroq bu kichik pilot tadqiqot chekishning mustaqil ta’sirini miqdoriy sinash uchun yetarli kuchga ega emas.

Bir yillik marginal suyak natijalari

Paired baseline va 12 oylik rentgenografik ma’lumotlar 14 bemordagi 53 implant uchun mavjud.

Boshlanish bilan 12 oy orasidagi farq:

p < 0,001

deb topilgan.

Ikki implantda 12 oylik suyak yo‘qotilishi 4 mm dan oshgan. Ushbu implantlar klinik jihatdan barqaror va simptomsiz bo‘lsa-da, mualliflar ularni uzoq muddat rentgenografik kuzatish zarurligini ta’kidlaydilar.

O‘lchov ishonchliligi

Marginal suyak o‘lchovlari ikki mustaqil tadqiqotchi tomonidan bajarilgan.

Ham intra-rater, ham inter-rater ishonchliligi:

ICC = 0,85

deb qayd etilgan va yaxshi muvofiqlik sifatida baholangan.

Gibrid Implantlar Kamroq Suyak Yo‘qotilishini Ta’minladimi?

Ushbu pilot tadqiqotda yo‘q. Tadqiqotning dastlabki kutilmasiga teskari ravishda, to‘liq dag‘al implantlarda 12 oylik suyak o‘zgarishi gibrid implantlardagidan pastroq bo‘lgan.

Implant darajasidagi tavsifiy natijalar

Bemor darajasidagi haqiqiy split-mouth taqqoslash

Faqat ikkala yuzaga oid haqiqiy juftlangan ma’lumotlari mavjud bo‘lgan sakkiz bemor tahlilga kiritildi.

Bu sakkiz bemorning barchasida to‘liq dag‘al tomondagi o‘rtacha suyak o‘zgarishi gibrid tomondagidan pastroq bo‘lgan.

Median juftlangan farq:

−0,49 mm

Hodges–Lehmann pseudo-median:

−0,55 mm

Wilcoxon testi:

p = 0,012

deb xabar qilingan.

Nega “to‘liq dag‘al implant yaxshiroq” deb bo‘lmaydi?

Chunki yuzalarni taqqoslash faqat sakkiz bemorga asoslanadi va bir nechta muhim aralashtiruvchi o‘zgaruvchilar mavjud:

• tomonlar taqsimoti randomizatsiya qilinmagan,
• allocation concealment yo‘q,
• implantlar soni har bir bemorda ikki tomon o‘rtasida muvozanatli emas,
• protetik yuk taqsimoti tomonlar o‘rtasida farq qilishi mumkin,
• yumshoq to‘qima biotipi farq qilishi mumkin,
• implantni joylashtirish chuqurligi nazorat qilib bo‘lmaydigan omildir.

Mualliflar yana nazorati kuchliroq va kuzatuvi uzoqroq nashrlarda gibrid va to‘liq dag‘al yuzalar o‘rtasida o‘xshash natijalar topilganini qayd etadilar.

Shu sabab hozirgi topilma gipoteza yaratuvchi signal sifatida baholanishi kerak.

Bemor Qoniqishi Qanday O‘zgardi?

Bemor bildirgan natijalar Oral Health Impact Profile-14 (OHIP-14) bilan baholangan.

Davolashdan oldin mavjud to‘liq protez bilan:

• funksional cheklanish,
• jismoniy noqulaylik,
• psixologik noqulaylik,
• ijtimoiy ta’sirlanish

yuqori darajada qayd etilgan.

Bir yil o‘tgach, 14 bemorning ballari aksariyat sohalarda nolga yoki nolga juda yaqin qiymatlarga tushgan.

Kuzatuv o‘rtacha qiymatlari 0–0,87 oralig‘ida bo‘lgan.

Floor effect nimani anglatadi?

Ballarning ko‘pchiligi nolga tushishi kuchli yaxshilanishga mos keladi; biroq shu bilan birga o‘lchov vositasining “juda yaxshi” natijalar orasidagi farqni ajratishini qiyinlashtiradi.

Shu sabab OHIP-14 ma’lumotlariga inferensial test qo‘llanmagan va natijalar faqat tavsifiy tarzda taqdim etilgan.

Bu Tizim Tijorat Raqamli Yo‘riqnomalaridan Aniqroqmi?

Ushbu tadqiqot buni ko‘rsatmaydi.

Postoperativ CBCT olinmagani sabab:

• implant kirish nuqtasi og‘ishi,
• apikal og‘ish,
• burchak og‘ishi,
• chuqurlik xatosi

miqdoriy o‘lchanmagan.

Shuning uchun tizimning “faloncha mm aniqligi” yoki boshqa yo‘riqnomalardan aniqroq ekani ushbu tadqiqotdan chiqarib bo‘lmaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosa cheklanganroq:

Tizim ushbu kichik klinik seriyada tishsiz yuqori jag‘da flapless ko‘p implant joylashtirishga qo‘llash mumkin bo‘lib ko‘ringan.

Suyak Yo‘qotilishi Nega Implant O‘rnatilgan Paytdan Boshlab O‘lchanmadi?

Rentgenografik baseline implant jarrohligi emas, balki taxminan olti oy keyingi yakuniy protez yuklanishi sifatida belgilangan.

Shu sabab implantning dastlabki joylashtirilishi bilan protez yuklanishi orasida yuz beradigan:

• erta krestal remodelatsiya,
• bitish davridagi suyak o‘zgarishlari

tadqiqotning 12 oylik o‘zgarish hisobiga kiritilmagan.

Shu bois qayd etilgan 0,28 mm median o‘zgarish implant joylashtirilganidan keyingi umumiy suyak yo‘qotilishi emas.

Tadqiqotning Asosiy Cheklovlari Nimalar?

• Faqat 15 bemor mavjud.
• Oldindan o‘tkazilgan namuna hajmi hisob-kitobi yo‘q.
• Yuzalarni taqqoslashga faqat sakkiz bemor hissa qo‘shgan.
• Tomon tayinlash formal randomizatsiya qilinmagan.
• Allocation concealment qo‘llanmagan.
• Uch bemor faqat to‘liq dag‘al implant olgan.
• Rentgenografik baseline implant joylashtirish emas, protez yuklash vaqtidir.
• Bitish davridagi erta suyak remodelatsiyasi o‘lchanmagan.
• Postoperativ CBCT bo‘lmagani sabab yo‘riqnoma aniqligi o‘lchanmagan.
• Uzoq muddatli implant saqlanib qolishini baholash uchun kuzatuv davri cheklangan.
• OHIP-14 da yaqqol floor effect yuzaga kelgan.

Manba va Usul Haqida Izoh

Ushbu Verianla mazmuni Marco Tudts, Tashia Moodley, Rani D’haese va Stefan Vandeweghe tomonidan tayyorlangan Prosthesis-Based 3D Guide System for Maxillary Implant Placement: A Feasibility Study Using a Split-Mouth Evaluation nomli akademik tadqiqot asosida mustaqil ravishda tayyorlangan.

Maqola Dentistry Journal jurnalida 2026 yilda, 14-jild, 395-maqola sifatida chop etilgan. DOI: 10.3390/dj14070395. Nashr sanasi 1 iyul 2026. Tadqiqot MDPI tomonidan Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi ostida ochiq kirishda chop etilgan.

Tadqiqot prospektiv fizibilite pilotidir. Ilgari bitta implant uchun ishlab chiqilgan protezga asoslangan 3B yo‘riqnoma tizimi tishsiz yuqori jag‘da flapless ko‘p implantli reabilitatsiyaga moslashtirilgan. Tizim qayta pozitsiyalanadigan PEEK relslar hamda 0°, 12° va 24° almashtiriladigan burchakni tuzatish gilzalaridan foydalanadi.

Tadqiqotga 15 bemor kiritilgan va 61 implant o‘rnatilgan. Uch implant yuklashdan oldin, bir implant esa keyinroq muvaffaqiyatsiz bo‘lgan. 53 implant uchun protez yuklash boshlanishi bilan 12 oylik juftlangan rentgenografik ma’lumotlar mavjud.

Marginal suyak o‘zgarishi protez yuklangan sanadan boshlab o‘lchangan; implant jarrohligi bilan protez yuklanishi orasidagi taxminan olti oylik bitish davri o‘lchovlarga kiritilmagan.

Split-mouth yuzalar taqqoslashida faqat sakkiz bemor ikkala implant yuzasi uchun haqiqiy juftlangan ma’lumot taqdim etgan. To‘liq dag‘al implantlarda 12 oylik suyak o‘zgarishi pastroq ko‘ringan bo‘lsa-da, tomon tayinlash formal randomizatsiya qilinmagan va namuna kichik. Shu sabab natija implant yuzalari orasida qat’iy ustunlik dalili sifatida emas, keyingi tadqiqotlar uchun gipoteza yaratuvchi topilma sifatida baholanishi kerak.

Postoperativ CBCT qilinmagani sabab jarrohlik yo‘riqnomaning chiziqli yoki burchak aniqligi miqdoriy baholanmagan. Tadqiqot klinik qo‘llash mumkinligini ko‘rsatishi geometrik aniqlik isbotlanganini anglatmaydi.

Tadqiqot Ghent University Etika Kengashi tomonidan ma’qullangan, Helsinki Deklaratsiyasi va Good Clinical Practice tamoyillariga muvofiq olib borilgan va barcha ishtirokchilardan yozma xabardor rozilik olingan. Tashqi moliyalashtirish qayd etilmagan va mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.