Stomatologik bioaerozol — stomatologik muolajalar paytida hosil boʻlishi mumkin boʻlgan hamda mikroorganizmlar yoki mikrob materiallarini atrof-muhitga olib oʻtishi mumkin boʻlgan havo zarrachalari vujudga keltiradigan ta’sirlanish muhitidir. Laboratoriyaga asoslangan ushbu tavsifiy tadqiqotda havodan toʻgʻridan-toʻgʻri namuna olish oʻrniga stomatologiya talabalari ishlatgan yuz qalqonlari mikrob tarqalishining bilvosita kuzatuv yuzasi sifatida qoʻllanilgan; 15 An’anaviy Restavratsion Muolaja (Conventional Restorative Procedure, CRP) va 15 Atravmatik Restavratsion Davolash (Atraumatic Restorative Treatment, ART)dan soʻng mikrob yuki va ajratib olingan Staphylococcus turlarining antimikrob sezuvchanlik profili oʻrganilgan. Oʻrtacha mikrob yuki CRPda 35,9 CFU/plastinka, ARTda 28,6 CFU/plastinka boʻlsa-da, guruhlar medianalari oʻrtasida statistik jihatdan ahamiyatli farq qayd etilmagan. Jami 49 mikrob identifikatsiyasining 27 tasi (%55,1) Staphylococcus spp. boʻlib, ushbu 27 izolyatning %70,4 qismi tadqiqot ta’rifiga muvofiq koʻp dori vositalariga chidamli (Multidrug-Resistant, MDR) deb tasniflangan. Biroq yuz qalqonining kontaminatsiyasi havodagi bioaerozol konsentratsiyasi yoki klinik infeksiya yuzaga kelishini bevosita oʻlchamagani sababli, natijalar shu cheklov doirasida talqin qilinishi kerak.

Staphylococcus izolyatlarida umumiy sezuvchan emaslikning eng yuqori koʻrsatkichlari levofloksatsin (%100), eritromitsin (%74,1), klindamitsin (%48,1) va tetratsiklin (%33,3) uchun qayd etilgan. Biroq manbaning Table II jadvalidagi “non-susceptibility” ta’rifi chidamli va oraliq sezuvchanlik toifalarini birlashtirgani uchun, ayniqsa levofloksatsin boʻyicha %100 natijani «barcha izolyatlar qat’iy chidamli» deb kengaytirish toʻgʻri emas.

Stomatologiya klinikasida bioaerozol nima uchun muhim?

Stomatologik muolajalar vaqtida soʻlak, ogʻiz mikroorganizmlari va muolaja materiallari atrofga tarqalishi mumkin. Manbadagi tadqiqot bu nuqtayi nazardan ikki alohida masalani birlashtiradi: klinik muolaja davomida shaxsiy himoya vositalariga yetib boradigan tirik mikroorganizmlar mavjudligi hamda ularning bir qismida antimikrob sezuvchanlikning pasayishi. Ushbu ikki holat birgalikda koʻrilganda, faqat yuzalarni tozalash emas, balki chidamli mikroorganizmlarning klinik muhitda koʻchishini cheklaydigan biologik xavfsizlik yondashuvi ham ahamiyat kasb etadi.

Tadqiqot asosan CRP va ART oʻrtasida mikrob yukida farq bor-yoʻqligini hamda yuz qalqonlaridan olingan ustun bakterial guruhning antimikrob profilini oʻrgangan. ART minimal invaziv restavratsion yondashuv boʻlsa-da, ushbu izlanishda ART barcha klinik sharoitlarda kamroq aerozol hosil qiladi deb oldindan taxmin qilinmagan; ikki yondashuv haqiqiy klinik muhitda qiyoslangan.

Yuz Qalqonidagi Mikrob Yuki Havodagi Bioaerozol Miqdorini Bevosita Oʻlchaydimi?

Yoʻq. Ushbu tadqiqotda yuz qalqonlari mikrob tarqalishini bilvosita kuzatish yuzalari sifatida ishlatilgan; havodan toʻgʻridan-toʻgʻri namunalar olinmagan. Shu sababli yuz qalqonidagi CFU miqdori muolaja vaqtida himoya yuzasiga yetib kelgan va kultivatsiya qilish mumkin boʻlgan mikroorganizmlarni koʻrsatadi, ammo havodagi bioaerozol konsentratsiyasi, zarrachalar oʻlchamlarining taqsimoti yoki nafas orqali kirishi mumkin boʻlgan mikrob dozasini toʻgʻridan-toʻgʻri miqdoriy baholamaydi.

Ushbu farq tadqiqotni talqin etishda markaziy ahamiyatga ega. Yuz qalqonida mikroorganizm aniqlanishi biologik material himoya yuzasiga yetib bora olishini koʻrsatadi; biroq bu oʻz-oʻzidan mikroorganizm qaysi yoʻldan kelgani, havoda qancha vaqt saqlangani, inson uning qanchasini nafas olgani yoki haqiqiy infeksiya yuzaga kelganini koʻrsatmaydi.

CRP va ART nimani anglatadi?

CRP ushbu tadqiqotda an’anaviy restavratsion stomatologik muolajalarni, ART esa atravmatik restavratsion davolashni bildiradi. Tadqiqotda har bir guruhda 15 muolaja baholangan va muolajalar tish kariyesi boʻlgan bemorlarda oʻtkazilgan. Tanlanma qulaylik asosida tuzilgan boʻlib, ma’lumot toʻplash davrida mos kelgan muolajalar tadqiqotga kiritilgan.

ART CRPga Nisbatan Kamroq Mikrob Tarqalishini Ta’minladimi?

Tadqiqot ARTning CRPga nisbatan statistik jihatdan tasdiqlangan kamroq mikrob tarqalishiga erishganini koʻrsatmadi. Oʻrtacha CFU qiymati ARTda 28,6, CRPda 35,9 CFU/plastinka boʻlib, son jihatdan pastroq boʻlsa ham, mualliflar qoʻllagan Wilcoxon taqqoslashida medianalar orasida ahamiyatli farq topilmagan; manbada aniq p qiymati yoki test statistikasi berilmagan.

Shu bois «ART albatta kamroq bioaerozol ishlab chiqaradi» degan xulosa qoʻllab-quvvatlanmaydi. Manba mualliflari ARTdagi pastroq sonli koʻrsatkichlar ehtimoliy mikrobiologik ustunlikni anglatishi mumkinligini muhokama qilgan; biroq tanlanma kichikligi va statistik ahamiyatning yoʻqligi tufayli bunday talqin gipoteza darajasida qolishi kerak.

CFU nimani oʻlchaydi?

Koloniya Hosil Qiluvchi Birlik (Colony-Forming Unit, CFU) — oʻstirish sharoitida koʻpayib, koʻzga koʻrinadigan koloniya hosil qila oladigan tirik mikroorganizm birliklarini amalda baholash koʻrsatkichi. Ushbu tadqiqotda CFU yuz qalqoniga Rodac TSA plastinkasi tekkizilgandan va plastinkalar aerob sharoitda inkubatsiya qilingandan soʻng sanalgan.

CFU soni «mavjud mikroblarning jami soni» bilan bir xil emas. Kultivatsiya qilib boʻlmaydigan mikroorganizmlar, ishlatilgan oziqa muhiti yoki inkubatsiya sharoitida oʻsmaydigan turlar, ayniqsa anaerob organizmlar bu usul orqali yetarli darajada aks etmasligi mumkin.

MALDI-TOF nima uchun ishlatilgan?

Matrix-Assisted Laser Desorption/Ionization Time of Flight (MALDI-TOF) massa-spektrometriyasi mikroorganizmlarning oqsil profillarini taqqoslash orqali tezkor taksonomik identifikatsiya qiladigan usuldir. Ushbu tadqiqotda koloniyalar avval morfologik va boʻyalish xususiyatlari asosida dastlabki baholashdan oʻtkazilgan, soʻng tanlangan vakil koloniyalarni aniqroq identifikatsiya qilish uchun MALDI-TOF ishlatilgan.

Antimikrob sezuvchanlik testining qamrovi

Antimikrob Sezuvchanlik Testi (Antimicrobial Susceptibility Testing, AST) jami 49 mikrob identifikatsiyasining barchasiga emas, balki ustun va klinik jihatdan muhim guruh boʻlgan 27 Staphylococcus spp. izolyatigagina qoʻllangan. Agar diffuziyasi usulidan foydalanilib, talqin asosan BrCAST 2025 mezonlariga tayangan; xloramfenikol uchun CLSI 2025 chegaraviy qiymatlari qoʻllangan.

Usullar boʻlimida cefoxitin 30 µg, gentamitsin 10 µg, levofloksatsin 5 µg, sulfamethoxazole/trimethoprim 23,75–1,25 µg, penitsillin 1 U, klindamitsin 2 µg, tetratsiklin 30 µg, eritromitsin 15 µg, rifampitsin 5 µg va linezolid 10 µg sinov agentlari sifatida sanalgan; xloramfenikol esa qoʻshimcha ravishda CLSI mezonlari boʻyicha baholangan.

Levofloksatsin Uchun %100 Sezuvchan Emaslik Nimani Anglatadi?

Manbaning Table II jadvaliga koʻra 27 Staphylococcus izolyatining barchasi levofloksatsin boʻyicha “non-susceptible” toifasiga kiradi; ammo jadval “non-susceptibility”ni chidamli va oraliq toifalar yigʻindisi sifatida belgilagani uchun, bu raqam barcha izolyatlar alohida-alohida qat’iy chidamli ekanini anglatmaydi. Manba levofloksatsin boʻyicha chidamli va oraliq izolyatlarning taqsimotini alohida bermaydi.

Ushbu terminologik chegara muhimdir. Manbaning muhokama boʻlimida chidamlilik atamasi kengroq ma’noda qoʻllangan boʻlsa-da, Verianla miqdoriy natijalarda Table II belgilagan «sezuvchan emaslik» tushunchasini saqlaydi.

Koʻp dori vositalariga chidamlilik qanday aniqlangan?

Tadqiqotda MDR izolyatning uch yoki undan ortiq antimikrob sinfiga chidamlilik koʻrsatishi sifatida ta’riflangan. Ushbu ta’rifga muvofiq 27 Staphylococcus izolyatining 19 tasi, ya’ni %70,4 qismi MDR deb tasniflangan. Bu koʻrsatkich barcha yuz qalqoni namunalarining yoki jami 49 mikrob identifikatsiyasining %70,4 qismi MDR degani emas; maxraj faqat AST oʻtkazilgan 27 Staphylococcus izolyatidir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

CRP va ARTdagi mikrob yuki

Alohida namunalarda oʻzgaruvchanlik katta boʻlgan. Table I bitta ART namunasida umuman oʻsish kuzatilmaganini va eng katta qiymat CRP namunalaridan birida 229 CFU ekanini koʻrsatadi. Bunday xilma-xillik faqat ikki guruhning oʻrtacha koʻrsatkichlari stomatologik muolajalar davomidagi mikrob ta’sirlanishining butun tuzilishini tushuntira olmasligini koʻrsatadi.

Qaysi mikroorganizmlar topilgan?

Staphylococcus izolyatlarining antimikrob profili

Manba jadvaliga izoh: Table II “OXA” ustunini oxacillin deb belgilagan boʻlsa-da, usullar boʻlimida antimikrob panel tarkibida cefoxitin 30 µg sanalgan. Verianla bu ikkisini avtomatik tarzda teng deb qabul qilib tuzatmagan va jadval yorligʻini manbadagidek ochiq qoldirgan.

Umumiy antimikrob natijalar

Manba matni barcha izolyatlar xloramfenikol, linezolid, rifampitsin va sulfamethoxazole/trimethoprimga sezuvchan boʻlganini aytadi. Biroq Table II S. epidermidis uchun SXT ustunida 2/20 (%10) sezuvchan boʻlmagan izolyatni koʻrsatadi. Shuning uchun SXTga oid matn va jadval bir xil natijaga ega emas.

Manbadagi hisobot tafovutlari

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosa

Tekshirilgan 30 muolajada CRP va ARTdan keyin yuz qalqonlaridagi mikrob yuklari oʻrtasida statistik jihatdan ahamiyatli farq bildirilmagan. Yuz qalqonlaridan turli Gram-musbat va Gram-manfiy bakteriyalar, shuningdek ipsimon zamburugʻlarga mos koloniyalar ajratilgan; Staphylococcus spp. ustun bakterial guruh boʻlgan. AST oʻtkazilgan Staphylococcus izolyatlarida sezuvchan emaslikning yuqori koʻrsatkichlari va %70,4 MDR tasnifi kuzatilgan. Ushbu natijalar stomatologik klinikalarda shaxsiy himoya vositalarini tozalash, yuzalarni dezinfeksiya qilish va antimikrob chidamlilik haqida xabardorlikning muhimligini qoʻllab-quvvatlaydi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosa

Tadqiqot ART CRPdan qat’iy ravishda xavfsizroq ekanini, ikkala muolajada havodagi bioaerozolning bevosita oʻlchangan konsentratsiyalari bir xil ekanini, yuz qalqonidagi har bir mikroorganizm aynan tegishli bemordan kelganini yoki topilgan mikroorganizmlar talabalar yoxud bemorlarda infeksiya keltirib chiqarganini koʻrsatmaydi. Shuningdek, barcha stomatologik klinikalarda chidamlilik tarqalishini baholamaydi va Staphylococcusdan boshqa mikroorganizmlarning antimikrob chidamlilik profilini sinamagan.

Metodologik cheklovlar

Tanlanma atigi 30 muolajadan iborat boʻlgan va statistik quvvat/tanlanma hajmi rasman hisoblanmagan. Tadqiqot bitta universitet stomatologiya klinikasida oʻtkazilganligi sababli, natijalarni boshqa klinik muhitlarga umumlashtirish imkoniyati cheklangan.

Bioaerozol ta’siri havodan toʻgʻridan-toʻgʻri namuna olib baholanmagan. Yuz qalqoni muolaja vaqtida mikrob tarqalishini bilvosita kuzatish yuzasi sifatida ishlatilgan. Ushbu yondashuvni amalda qoʻllash mumkin boʻlsa-da, u havodagi zarrachalar konsentratsiyasi yoki nafasga kiradigan aerozol fraksiyasini oʻlchamaydi.

Inkubatsiya faqat aerob sharoitlarda oʻtkazilgan. Shu sababli anaerob mikroorganizmlar tizimli ravishda kam aniqlangan boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, sezuvchanlik testi barcha mikroorganizmlarga emas, faqat Staphylococcus spp. izolyatlariga qoʻllangan.

Statistik hisobotda guruhlarning medianalari farq qilmagani aytilgan, lekin median qiymatlar, Wilcoxon test statistikasi va aniq p qiymati nashr qilinmagan. Verianla ushbu yetishmaydigan qiymatlarni qayta hisoblab, manba natijasi sifatida koʻrsatmagan.

Biologik xavfsizlik nuqtayi nazaridan amaliy ahamiyati

Manba mualliflari bemorlar orasida yuz qalqonlarini %70 spirt bilan tozalash, tirnalish va material eskirishini muntazam tekshirish, koʻrish sifati yomonlashganda almashtirishni tavsiya qilgan. Yuz qalqoni jarrohlik niqobi yoki N95 kabi nafas yoʻllarini himoya qilish vositasining oʻrnini bosuvchi jihoz sifatida emas, balki qoʻshimcha jismoniy toʻsiq deb baholanishi kerak.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Antimicrobial Resistance in Dental Bioaerosols: Insights from Microbiological Analysis of Face Shield Masks

Mualliflar: Luana D. Alves; João Lúcio M. Lira; Carlos Roberto Weber Sobrinho; Reginaldo G. de Lima Neto; Felipe P.G. Neves; Jailton L.C. Lima; Maria Amélia V. Maciel.

Mas’ul muallif: Jailton Lobo da Costa Lima.

Muassasalar: Universidade Federal de Pernambuco (UFPE), Coordenação de Medicina Tropical, Recife, Pernambuco, Braziliya; Universidade Federal Fluminense, Instituto Biomédico, Niterói, Rio de Janeiro, Braziliya.

Jurnal: Anais da Academia Brasileira de Ciências.

Nashriyot: Academia Brasileira de Ciências.

Platforma: SciELO.

Jild / son / maqola raqami: 98(3), e20250915.

Nashr sanasi: 3 avgust 2026.

Qabul qilingan / ma’qullangan: 8 sentabr 2025 / 4 fevral 2026.

Kanonik DOI: 10.1590/0001-3765202420250915.

DOI izohi: PDFning birinchi sahifasida 10.1590/0001-3765202620250915 yozilgan boʻlsa-da, PDFning oʻz “How to cite” boʻlimi va rasmiy SciELO hamda PubMed qaydlari 10.1590/0001-3765202420250915 shaklidan foydalanadi.

Manba turi: Laboratoriyaga asoslangan, tavsifiy va izlanish xususiyatidagi original tadqiqot.

Taqriz: AABC bir tomonlama koʻr-koʻrona ekspert baholashini amalga oshiradigan ilmiy jurnaldir.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Tanlanma: UFPE oʻquv stomatologiya klinikasida 30 stomatologiya talabasi/muolaja; 15 CRP va 15 ART; qulaylik asosidagi tanlanma.

Namuna olish: Muolajadan oldin %70 spirt bilan dezinfeksiya qilingan yuz qalqonining old-oʻrta qismidagi 4 cm² maydonga Rodac TSA plastinkasini taxminan 5 soniya tekkizish.

Kultivatsiya: Aerob sharoitlar; 36 ± 1 °C; 48 soat.

Mikrobiologik identifikatsiya: Yorugʻlik mikroskopiyasi, Gram boʻyash, zamburugʻlar uchun laktofenol paxta koʻki va MALDI-TOF massa-spektrometriyasi.

Antimikrob test: Agar diffuziyasi; faqat Staphylococcus spp.; asosan BrCAST 2025, xloramfenikol uchun CLSI 2025 mezonlari.

MDR ta’rifi: Uch yoki undan ortiq antimikrob sinfiga chidamlilik.

Statistika: Shapiro–Wilk normallikni baholash va manbada “Wilcoxon test” deb atalgan parametrik boʻlmagan guruh taqqoslash usuli. Aniq Wilcoxon p qiymati va test statistikasi berilmagan.

Etika: UFPE Research Ethics Committee; CAAE 169134622.0.0000.5208.

Xabardor qilingan rozilik: Manbada alohida va aniq xabardor qilingan rozilik bayonoti topilmagan; Verianla rozilik holatini taxmin qilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Mualliflar tadqiqot davomida yaratilgan yoki tahlil qilingan barcha ma’lumotlar nashr etilgan maqolada mavjudligini bildirgan.

Moliyalashtirish: PDF va rasmiy maqola matnida alohida moliyalashtirish bayonoti aniqlanmagan; bundan «moliyalashtirish olinmagan» degan xulosa chiqarilmagan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Manbada alohida manfaatlar toʻqnashuvi bayonoti topilmagan; u mavjud emasligi taxmin qilinmagan.

Mualliflar hissasi: Luana D. Alves konsepsiyani ishlab chiqish, ma’lumotlarni kuratsiya qilish, tadqiqot, loyihani boshqarish, tasdiqlash va dastlabki matn; João Lúcio M. Lira tadqiqot hamda koʻrib chiqish/tahrirlash; Carlos Roberto Weber Sobrinho dastlabki matn va koʻrib chiqish/tahrirlash; Reginaldo G. de Lima Neto tadqiqot va koʻrib chiqish/tahrirlash; Felipe P.G. Neves dastlabki matn va koʻrib chiqish/tahrirlash; Jailton L.C. Lima konsepsiyani ishlab chiqish, ma’lumotlarni kuratsiya qilish, tadqiqot, loyihani boshqarish, tasdiqlash, dastlabki matn va koʻrib chiqish/tahrirlash; Maria Amélia V. Maciel konsepsiyani ishlab chiqish, ma’lumotlarni kuratsiya qilish, tadqiqot, loyihani boshqarish, tasdiqlash, dastlabki matn va koʻrib chiqish/tahrirlash bilan hissa qoʻshgani bildirilgan.

Manba ichidagi tafovutlar izohi: DOI yozilishi, Aspergillus topilgan plastinkalar soni, SXT sezuvchanligi, cefoxitin/OXA belgisi va S. capitisning CRP/ARTga mansubligi maqolaning turli boʻlimlarida toʻliq mos kelmaydi. Verianla bu tafovutlarni indamasdan tuzatmagan.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqot yuz qalqonida kultivatsiya qilish mumkin boʻlgan mikrob kontaminatsiyasini oʻrganadi; havodagi bioaerozol konsentratsiyasini, infeksiya kasallanish chastotasini yoki CRP/ARTning sababiy klinik ustunligini bevosita oʻlchamaydi.