Stomatoloji bioaerozol stomatoloji prosedurlar zamanı yarana bilən və mikroorqanizmləri yaxud mikrob materialını ətraf mühitə daşıya bilən havadakı hissəciklərin yaratdığı məruzqalma mühitidir. Laboratoriya əsaslı bu təsviri tədqiqat havadan birbaşa nümunə götürmək əvəzinə, stomatologiya tələbələrinin istifadə etdiyi üz qalxanlarını mikrobların yayılmasının dolayı nəzarət səthi kimi seçmiş; 15 Konvensional Restavrasiya Proseduru (Conventional Restorative Procedure, CRP) və 15 Atravmatik Restavrasiya Müalicəsindən (Atraumatic Restorative Treatment, ART) sonra mikrob yükünü və təcrid edilmiş Staphylococcus növlərinin antimikrob həssaslıq profilini araşdırmışdır. Orta mikrob yükü CRP üçün 35,9 CFU/lövhə, ART üçün 28,6 CFU/lövhə olsa da, qrupların medianları arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli fərq bildirilməmişdir. Ümumilikdə 49 mikrob identifikasiyasının 27-si (%55,1) Staphylococcus spp. olmuş, bu 27 izolatın %70,4-ü tədqiqatın tərifinə əsasən çoxsaylı dərmana davamlı (Multidrug-Resistant, MDR) kimi təsnif edilmişdir. Bununla belə, üz qalxanının çirklənməsi havadakı bioaerozol konsentrasiyasını və ya klinik infeksiyanın yaranmasını birbaşa ölçmədiyi üçün nəticələr həmin məhdudiyyət çərçivəsində şərh edilməlidir.

Staphylococcus izolatlarında ümumi qeyri-həssaslığın ən yüksək göstəriciləri levofloksasin (%100), eritromisin (%74,1), klindamisin (%48,1) və tetrasiklin (%33,3) üçün bildirilmişdir. Lakin mənbənin Table II cədvəlindəki “non-susceptibility” anlayışı davamlı və aralıq həssaslıq kateqoriyalarını birlikdə əhatə etdiyindən, xüsusilə levofloksasin üçün %100 göstəricisini “bütün izolatlar qəti şəkildə davamlıdır” kimi genişləndirmək düzgün deyil.

Stomatoloji klinikada bioaerozol niyə əhəmiyyətlidir?

Stomatoloji prosedurlar zamanı tüpürcək, ağız boşluğunun mikroorqanizmləri və prosedur materialları ətraf mühitə yayıla bilər. Mənbə tədqiqat bu baxımdan iki ayrı problemi birləşdirir: klinik prosedur zamanı fərdi mühafizə vasitələrinə çatan canlı mikroorqanizmlərin mövcudluğu və həmin mikroorqanizmlərin bir hissəsində antimikrob həssaslığın azalması. Bu iki məsələ birlikdə nəzərə alındıqda yalnız səthlərin təmizlənməsi deyil, davamlı mikroorqanizmlərin klinik mühitdə daşınmasını məhdudlaşdıran biotəhlükəsizlik yanaşması da əhəmiyyət qazanır.

Tədqiqat xüsusilə CRP ilə ART arasında mikrob yükü fərqinin olub-olmadığını və üz qalxanlarından əldə olunan üstün bakteriya qrupunun antimikrob profilini araşdırmışdır. ART minimal invaziv restavrasiya yanaşması olsa da, bu araşdırma ART-nin bütün klinik şəraitlərdə daha az aerozol yaratdığını əvvəlcədən fərz etməmiş; iki yanaşmanı real klinik mühitdə müqayisə etmişdir.

Üz Qalxanındakı Mikrob Yükü Havadakı Bioaerozol Miqdarını Birbaşa Ölçürmü?

Xeyr. Bu tədqiqatda üz qalxanları mikrob yayılmasının dolayı nəzarət səthləri kimi istifadə edilmişdir; birbaşa hava nümunəsi götürülməmişdir. Buna görə üz qalxanındakı CFU sayı prosedur zamanı qoruyucu səthə çatan, kultivasiya edilə bilən mikroorqanizmləri göstərir, lakin havadakı bioaerozol konsentrasiyasını, hissəciklərin ölçü paylanmasını və ya tənəffüs yolu ilə qəbul edilə bilən mikrob dozasını birbaşa kəmiyyətləndirmir.

Bu fərq tədqiqatın şərhində əsas yer tutur. Üz qalxanında mikroorqanizmin olması bioloji materialın qoruyucu səthə çata bildiyini göstərir; lakin bu, təkbaşına mikroorqanizmin hansı yolla gəldiyini, havada nə qədər qaldığını, şəxsin nə qədərini tənəffüs etdiyini və ya real infeksiya yarandığını göstərmir.

CRP və ART nəyi ifadə edir?

CRP tədqiqatda konvensional restavrasiya stomatoloji prosedurlarını, ART isə atravmatik restavrasiya müalicəsini ifadə edir. Araşdırmada hər iki qrupda 15 prosedur qiymətləndirilmiş və prosedurlar diş kariyesi olan pasiyentlərdə həyata keçirilmişdir. Nümunə əlçatanlıq əsasında seçilmiş, məlumat toplama dövründə uyğun olan prosedurlar tədqiqata daxil edilmişdir.

ART, CRP ilə Müqayisədə Daha Az Mikrob Yayılmasına Səbəb Oldumu?

Tədqiqat ART-nin CRP-dən statistik cəhətdən təsdiqlənmiş şəkildə daha az mikrob yayılmasına səbəb olduğunu göstərməmişdir. Orta CFU göstəricisi ART üçün 28,6, CRP üçün 35,9 CFU/lövhə olmaqla aşağı istiqamətdə olsa da, müəlliflərin tətbiq etdiyi Wilcoxon müqayisəsində medianlar arasında əhəmiyyətli fərq aşkar edilməmişdir; mənbə dəqiq p dəyərini və ya test statistikasını bildirmir.

Buna görə “ART qəti şəkildə daha az bioaerozol yaradır” nəticəsi dəstəklənmir. Mənbə müəllifləri ART üçün aşağı rəqəmlərin ehtimal olunan mikrobioloji üstünlüyə işarə edə biləcəyini müzakirə edirlər; lakin kiçik nümunə və statistik əhəmiyyətsizlik səbəbindən bu şərh hipotez səviyyəsində saxlanmalıdır.

CFU nəyi ölçür?

Koloniya Əmələ Gətirən Vahid (Colony-Forming Unit, CFU) kultivasiya şəraitində çoxalaraq görünən koloniya yarada bilən canlı mikroorqanizm vahidlərinin praktik ölçüsüdür. Bu tədqiqatda CFU üz qalxanının səthinə Rodac TSA lövhəsi toxundurulduqdan və lövhələr aerob şəraitdə inkubasiya edildikdən sonra sayılmışdır.

CFU sayı “mövcud mikrobların ümumi sayı” ilə eyni deyil. Kultivasiya edilə bilməyən mikroorqanizmlər, istifadə edilən qidalı mühitdə və ya inkubasiya şəraitində inkişaf etməyən növlər və xüsusilə anaerob orqanizmlər bu yanaşmada yetərincə təmsil olunmaya bilər.

MALDI-TOF niyə istifadə edilib?

Matrix-Assisted Laser Desorption/Ionization Time of Flight (MALDI-TOF) kütlə spektrometriyası mikroorqanizmlərin zülal profillərini müqayisə etməklə sürətli taksonomik identifikasiya təmin edən üsuldur. Bu tədqiqatda koloniyalar əvvəlcə morfoloji və boyanma xüsusiyyətlərinə əsasən ilkin qiymətləndirmədən keçirilmiş, sonra seçilmiş təmsilçi koloniyaların daha dəqiq identifikasiyası üçün MALDI-TOF istifadə edilmişdir.

Antimikrob həssaslıq testinin əhatə dairəsi

Antimikrob Həssaslıq Testi (Antimicrobial Susceptibility Testing, AST) bütün 49 mikrob identifikasiyasına deyil, üstünlük təşkil edən və klinik baxımdan əhəmiyyətli qrup olduğu üçün yalnız 27 Staphylococcus spp. izolatına tətbiq edilmişdir. Aqar diffuziyası üsulu istifadə edilmiş və qiymətləndirmə əsasən BrCAST 2025 meyarlarına əsaslanmışdır; xloramfenikol üçün CLSI 2025 sərhəd göstəricilərindən istifadə edilmişdir.

Metod bölməsində cefoxitin 30 µg, gentamisin 10 µg, levofloksasin 5 µg, sulfamethoxazole/trimethoprim 23,75–1,25 µg, penisilin 1 U, klindamisin 2 µg, tetrasiklin 30 µg, eritromisin 15 µg, rifampisin 5 µg və linezolid 10 µg sınaq agentləri kimi sadalanmış; xloramfenikol isə əlavə olaraq CLSI meyarları ilə qiymətləndirilmişdir.

Levofloksasin Üçün %100 Qeyri-Həssaslıq Nə Deməkdir?

Mənbənin Table II cədvəlinə əsasən 27 Staphylococcus izolatının hamısı levofloksasin üçün “non-susceptible” kateqoriyasındadır; lakin cədvəl “non-susceptibility” anlayışını davamlı və aralıq kateqoriyaların cəmi kimi müəyyən etdiyindən, bu rəqəm bütün izolatların ayrı-ayrılıqda qəti davamlı olduğunu göstərmir. Mənbə levofloksasin üçün davamlı və aralıq izolatların paylanmasını ayrıca bildirmir.

Bu terminoloji məhdudiyyət vacibdir. Mənbənin müzakirə hissəsində davamlılıq termini daha geniş mənada işlədilsə də, Verianla kəmiyyət nəticələrində Table II-də müəyyən edilən “qeyri-həssaslıq” anlayışını qoruyur.

Çoxsaylı dərmanlara davamlılıq necə müəyyən edilib?

Tədqiqatda MDR bir izolatın üç və ya daha çox antimikrob sinfinə davamlılıq göstərməsi kimi müəyyən edilmişdir. Bu tərifə əsasən 27 Staphylococcus izolatının 19-u, yəni %70,4-ü MDR kimi təsnif edilmişdir. Bu nisbət bütün üz qalxanı nümunələrinin və ya bütün 49 mikrob identifikasiyasının %70,4-nün MDR olması demək deyil; məxrəc yalnız AST tətbiq edilən 27 Staphylococcus izolatıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqatın dizaynı

CRP və ART-də mikrob yükü

Ayrı-ayrı nümunələrdə dəyişkənlik böyükdür. Table I bir ART nümunəsində heç bir artım olmadığını, ən yüksək göstəricinin isə CRP nümunələrindən birində 229 CFU olduğunu göstərir. Bu heterogenlik təkcə iki qrupun orta göstəricilərinin stomatoloji prosedurlar zamanı bütün mikrob məruzqalması strukturunu izah etmədiyini göstərir.

Hansı mikroorqanizmlər aşkar edildi?

Staphylococcus izolatlarının antimikrob profili

Mənbə cədvəlinin qeydi: Table II “OXA” sütununu oxacillin kimi müəyyən etdiyi halda, metod bölməsində antimikrob paneldə cefoxitin 30 µg sadalanır. Verianla bu ikisini avtomatik olaraq ekvivalent sayıb düzəltməmiş və cədvəlin etiketini mənbədəki şəkildə göstərmişdir.

Ümumi antimikrob nəticələr

Mənbə mətni bütün izolatların xloramfenikol, linezolid, rifampisin və sulfamethoxazole/trimethoprim preparatlarına həssas olduğunu bildirir. Bununla belə, Table II S. epidermidis üçün SXT sütununda 2/20 (%10) qeyri-həssas izolat göstərir. Buna görə SXT barədə mətn və cədvəl eyni nəticəni vermir.

Mənbədə hesabat uyğunsuzluqları

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticə

Araşdırılan 30 prosedurda CRP və ART sonrasında üz qalxanlarının mikrob yükləri arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli fərq bildirilməmişdir. Üz qalxanlarından müxtəlif qram-müsbət və qram-mənfi bakteriyalar, eləcə də filamentli göbələklərlə uyğun gələn koloniyalar əldə edilmiş; Staphylococcus spp. üstün bakteriya qrupu olmuşdur. AST tətbiq edilmiş Staphylococcus izolatlarında yüksək qeyri-həssaslıq göstəriciləri və %70,4 MDR təsnifatı müşahidə edilmişdir. Bu nəticələr stomatoloji klinikalarda fərdi mühafizə vasitələrinin təmizlənməsi, səth dezinfeksiyası və antimikrob davamlılıq barədə məlumatlılığın əhəmiyyətini dəstəkləyir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticə

Tədqiqat ART-nin CRP-dən qəti şəkildə daha təhlükəsiz olduğunu, iki prosedur üçün birbaşa ölçülmüş hava bioaerozol konsentrasiyalarının eyni olduğunu, üz qalxanındakı hər mikroorqanizmin müvafiq pasiyentdən qaynaqlandığını və ya aşkar edilmiş mikroorqanizmlərin tələbələrdə yaxud pasiyentlərdə infeksiyaya səbəb olduğunu göstərmir. Araşdırma həmçinin bütün stomatoloji klinikalar üçün davamlılığın yayılma göstəricisini təxmin etmir və Staphylococcus xaricindəki mikroorqanizmlərin antimikrob davamlılıq profilini sınaqdan keçirməmişdir.

Metodoloji məhdudiyyətlər

Nümunə yalnız 30 prosedurdan ibarət olmuş və formal statistik güc/nümunə ölçüsü hesablanmamışdır. Tədqiqat yalnız bir universitet stomatoloji klinikasında aparıldığı üçün nəticələrin başqa klinik mühitlərə ümumiləşdirilməsi məhduddur.

Bioaerozola məruzqalma birbaşa hava nümunələrinin götürülməsi yolu ilə qiymətləndirilməmişdir. Üz qalxanı prosedur zamanı mikrobların yayılmasının dolayı nəzarət səthi kimi istifadə edilmişdir. Bu yanaşma tətbiq edilə bilsə də, havadakı hissəciklərin konsentrasiyasını və ya tənəffüs edilə bilən aerozol fraksiyasını ölçmür.

İnkubasiya yalnız aerob şəraitdə aparılmışdır. Buna görə anaerob mikroorqanizmlər sistematik şəkildə yetərincə aşkar edilməmiş ola bilər. Bundan əlavə, həssaslıq testi bütün mikroorqanizmlərə deyil, yalnız Staphylococcus spp. izolatlarına tətbiq edilmişdir.

Statistik hesabatda qrupların medianlarının fərqlənmədiyi qeyd edilsə də, median dəyərləri, Wilcoxon test statistikası və dəqiq p dəyəri dərc edilməmişdir. Bu çatışmayan dəyərlər Verianla tərəfindən yenidən hesablanaraq mənbə nəticəsi kimi təqdim edilməmişdir.

Biotəhlükəsizlik baxımından praktik əhəmiyyəti

Mənbə müəllifləri üz qalxanlarının pasiyentlər arasında %70 spirtlə təmizlənməsini, cızıqların və materialın köhnəlməsinin mütəmadi yoxlanılmasını, görmə keyfiyyəti pisləşəndə isə dəyişdirilməsini tövsiyə edirlər. Üz qalxanı cərrahi maskanı və ya N95 kimi tənəffüs mühafizəsini əvəz edən vasitə deyil, əlavə fiziki baryer kimi qiymətləndirilməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Antimicrobial Resistance in Dental Bioaerosols: Insights from Microbiological Analysis of Face Shield Masks

Müəlliflər: Luana D. Alves; João Lúcio M. Lira; Carlos Roberto Weber Sobrinho; Reginaldo G. de Lima Neto; Felipe P.G. Neves; Jailton L.C. Lima; Maria Amélia V. Maciel.

Məsul müəllif: Jailton Lobo da Costa Lima.

Qurumlar: Universidade Federal de Pernambuco (UFPE), Coordenação de Medicina Tropical, Recife, Pernambuco, Braziliya; Universidade Federal Fluminense, Instituto Biomédico, Niterói, Rio de Janeiro, Braziliya.

Jurnal: Anais da Academia Brasileira de Ciências.

Nəşriyyat: Academia Brasileira de Ciências.

Platforma: SciELO.

Cild / buraxılış / məqalə nömrəsi: 98(3), e20250915.

Dərc tarixi: 3 avqust 2026.

Daxilolma / qəbul: 8 sentyabr 2025 / 4 fevral 2026.

Kanonik DOI: 10.1590/0001-3765202420250915.

DOI qeydi: PDF-in birinci səhifəsində 10.1590/0001-3765202620250915 yazılmasına baxmayaraq, PDF-in özünün “How to cite” bölməsi və rəsmi SciELO və PubMed qeydləri 10.1590/0001-3765202420250915 istifadə edir.

Mənbənin növü: Laboratoriya əsaslı, təsviri və kəşfiyyat xarakterli orijinal tədqiqat.

Rəyçilik: AABC tək-kor ekspert qiymətləndirməsi tətbiq edən elmi jurnaldır.

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Nümunə: UFPE məktəb stomatoloji klinikasında 30 stomatologiya tələbəsi/proseduru; 15 CRP və 15 ART; əlçatanlıq əsasında nümunə.

Nümunəgötürmə: Prosedurdan əvvəl %70 spirtlə dezinfeksiya edilmiş üz qalxanının ön-orta hissəsindəki 4 cm² sahəyə təqribən 5 saniyə Rodac TSA təması.

Kultura: Aerob şərait; 36 ± 1 °C; 48 saat.

Mikrobioloji identifikasiya: İşıq mikroskopiyası, Gram boyanması, göbələklər üçün laktofenol pambıq mavisi və MALDI-TOF kütlə spektrometriyası.

Antimikrob test: Aqar diffuziyası; yalnız Staphylococcus spp.; əsasən BrCAST 2025, xloramfenikol üçün CLSI 2025 meyarları.

MDR tərifi: Üç və ya daha çox antimikrob sinfinə davamlılıq.

Statistika: Shapiro–Wilk normallıq qiymətləndirməsi və mənbədə “Wilcoxon test” adlandırılan parametrik olmayan qrup müqayisəsi. Dəqiq Wilcoxon p dəyəri və test statistikası bildirilməmişdir.

Etika: UFPE Research Ethics Committee; CAAE 169134622.0.0000.5208.

Məlumatlandırılmış razılıq: Mənbədə ayrıca və açıq məlumatlandırılmış razılıq bəyanatı aşkar edilməmişdir; Verianla razılıq statusunu fərz etmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Müəlliflər tədqiqat zamanı yaradılan və ya təhlil edilən bütün məlumatların dərc olunmuş məqalədə olduğunu bildirmişlər.

Maliyyələşdirmə: PDF-də və rəsmi məqalə mətnində ayrıca maliyyələşdirmə bəyanatı aşkarlanmayıb; “maliyyələşdirmə alınmayıb” nəticəsi çıxarılmayıb.

Maraqların toqquşması: Mənbədə ayrıca maraqların toqquşması bəyanatı tapılmayıb; belə maraqların olmadığı fərz edilməyib.

Müəlliflərin töhfələri: Luana D. Alves konseptuallaşdırma, məlumatların kurasiyası, araşdırma, layihənin idarə edilməsi, doğrulama və ilkin layihə mətni; João Lúcio M. Lira araşdırma və nəzərdən keçirmə/redaktə; Carlos Roberto Weber Sobrinho ilkin layihə mətni və nəzərdən keçirmə/redaktə; Reginaldo G. de Lima Neto araşdırma və nəzərdən keçirmə/redaktə; Felipe P.G. Neves ilkin layihə mətni və nəzərdən keçirmə/redaktə; Jailton L.C. Lima konseptuallaşdırma, məlumatların kurasiyası, araşdırma, layihənin idarə edilməsi, doğrulama, ilkin layihə mətni və nəzərdən keçirmə/redaktə; Maria Amélia V. Maciel konseptuallaşdırma, məlumatların kurasiyası, araşdırma, layihənin idarə edilməsi, doğrulama, ilkin layihə mətni və nəzərdən keçirmə/redaktə töhfələri ilə göstərilmişdir.

Mənbədaxili uyğunsuzluq qeydi: DOI yazılışı, Aspergillus aşkar edilən lövhələrin sayı, SXT həssaslığı, cefoxitin/OXA etiketi və S. capitis-in CRP/ART təsnifatı məqalənin müxtəlif bölmələrində tam uyğun gəlmir. Verianla bu məqamları səssizcə düzəltməyib.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Tədqiqat üz qalxanında kultivasiya edilə bilən mikrob kontaminasiyasını araşdırır; havadakı bioaerozol konsentrasiyasını, infeksiya insidensini və ya CRP/ART-nin səbəb-nəticə əsaslı klinik üstünlüyünü birbaşa ölçmür.