Aylanma qishloq xo‘jaligi qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishida oziqa moddalari, biomassa, suv, energiya va boshqa resurslarning yo‘qotilishini kamaytirish; qoldiq va yon mahsulotlarni qayta baholash; tashqi resurslarga qaramlikni pasaytirish hamda o‘simlikchilik, chorvachilik, tuproq, suv va energiya oqimlarini yanada integratsiyalashgan tarzda boshqarishni maqsad qilgan tizimli yondashuvdir. Mirela Tomaš-Simin va uning hamkasblari tayyorlagan ushbu sharh qishloq xo‘jaligida aylanma iqtisodiyot sohasini konseptual asoslar, amaliyotlar, barqarorlik natijalari va siyosat shartlari nuqtayi nazaridan o‘rganadi; tuzilmali adabiyotlar sharhini bibliometrik tahlil va sifatli tematik sintez bilan birlashtiradi.

Scopus va Web of Science Core Collection ma’lumotlar bazalarida 2015–2026-yillarni qamrab olgan qidiruvda dastlab 1051 ta yozuv aniqlangan, 409 ta dublikat chiqarib tashlangan va muvofiqlik tekshiruvidan so‘ng 462 ta taqrizdan o‘tgan nashr yakuniy bibliometrik korpusga kiritilgan. VOSviewer 1.6.21 yordamida o‘tkazilgan kalit so‘zlarning birgalikda uchrashi tahlilida 1687 ta noyob kalit so‘z aniqlangan; kamida beshta nashrda uchragan 32 ta atama yakuniy tarmoq tahliliga kiritilgan. Tarmoq yetti tematik klaster, 110 ta bog‘lanish va 222 birlik umumiy bog‘lanish kuchidan iborat.

Bibliometrik natijalar qishloq xo‘jaligida aylanma iqtisodiyot adabiyoti ayniqsa oziqa moddalari aylanishi, chiqindilarni boshqarish, resurslarni qayta tiklash, biomassadan foydalanish va ekologik barqarorlik mavzulari atrofida jamlanganini ko‘rsatadi. Bunga qarama-qarshi ravishda iqtisodiy amalga oshirish imkoniyati, ijtimoiy natijalar, boshqaruv, fermer darajasidagi qabul qilish shartlari va joriy etish jarayonlari kamroq rivojlangan tadqiqot yo‘nalishlaridir.

Sifatli sintez uchta asosiy amaliyot guruhini ajratib ko‘rsatadi: oziqa moddalari va biomassani qayta aylantirish, integratsiyalashgan qishloq xo‘jaligi tizimlari ve resurs-tejamkor/raqamli yechimlar. Kompostlash, go‘ngni boshqarish, anaerob parchalanish, o‘simlik qoldiqlaridan foydalanish, o‘simlik-chorva integratsiyasi, agroo‘rmonchilik, aniq dehqonchilik, sensorlar, masofadan zondlash, sun’iy intellekt va ma’lumotlarga asoslangan qarorlarni qo‘llab-quvvatlash tizimlari resurs aylanishlarini yaxshiroq boshqarishga hissa qo‘shishi mumkin.

Biroq tadqiqotning markaziy xulosasi shuki, aylanmalilikning ko‘proq bo‘lishi o‘z-o‘zidan ko‘proq barqarorlikni anglatmaydi. Resursdan qayta foydalanish tashish va qayta ishlash uchun qo‘shimcha energiya talab qilishi mumkin; biomassani bir yo‘nalishda baholash tuproq organik moddasi yoki chorva yemi kabi boshqa foydalanish yo‘nalishlari bilan raqobatlashishi mumkin; qayta tiklangan moddalar og‘ir metall, mikroplastik, patogen yoki dori qoldiqlarini tashishi mumkin; raqamli texnologiyalar resurs sarfini kamaytirar ekan, energiya, uskuna, ulanish va investitsiya talabini yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli aylanma qishloq xo‘jaligining muvaffaqiyati faqat qayta aylantirilgan resurs miqdori bilan emas, balki sof ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy natijalar bilan baholanishi kerak.

Chiziqli qishloq xo‘jaligi modelidan aylanma qishloq xo‘jaligiga o‘tish

An’anaviy chiziqli ishlab chiqarish mantiqi tizimga katta miqdorda energiya, suv, o‘g‘it, yem va boshqa resurslarni kiritishga, ishlab chiqarishdan keyin esa qoldiq, emissiya va chiqindi hosil bo‘lishiga asoslanishi mumkin. Aylanma iqtisodiyot yondashuvi ushbu “ol–ishlab chiqar–tashla” tuzilmasi o‘rniga resurslar qiymatini uzoqroq saqlaydigan, yo‘qotishlarni kamaytiradigan va biologik yoki texnik aylanishlarni imkon qadar qayta bog‘laydigan tizimlarni rivojlantirishni ko‘zlaydi.

Adabiyotlarda aylanma iqtisodiyotning yagona va universal ta’rifi mavjud emas. Ayrim ta’riflar asosan qayta ishlash, qayta foydalanish va chiqindilarni kamaytirishga qaratilgan bo‘lsa, kengroq yondashuvlar resurs samaradorligi, tabiiy tizimlarni tiklash, iqtisodiy farovonlik va ijtimoiy tenglikni ham qamrab oladi.

Qishloq xo‘jaligi ushbu doirada sanoatdan farqli xususiyatlarga ega. Qishloq xo‘jaligi tizimlari tirik organizmlar, biologik sikllar, tuproq, iqlim va ekotizim xizmatlariga bog‘liq. Shu sababli qishloq xo‘jaligida aylanmalilik faqat mahsulotni qayta ishlash yoki chiqindilarni qayta ishlash emas; oziqa moddalari, organik modda, suv, energiya va biomassa oqimlarini butun tizim bo‘ylab qayta tashkil etishni talab qiladi.

Aylanma qishloq xo‘jaligi to‘liq yopiq tizimni anglatadimi?

Yo‘q. Manba tadqiqot aylanma qishloq xo‘jaligini barcha biologik va moddiy oqimlarni to‘liq yopish sifatida tushunmaslik kerakligini alohida ta’kidlaydi. Oziqa moddalari yo‘qotilishi, resurs va ehtiyoj o‘rtasidagi makoniy nomuvofiqlik, biomassa sifati, tashish zarurati hamda qishloq xo‘jaligi qoldiqlarining o‘zaro raqobat qiluvchi foydalanishlari sabab barcha resurs sikllarini to‘liq yopish texnik jihatdan mumkin bo‘lmasligi yoki ekologik nuqtayi nazardan doimo istalgan natija bo‘lmasligi mumkin.

Shu sababli aylanma qishloq xo‘jaligining aniqroq maqsadi resurs sikllarini optimallashtirish, tashqi resurslar va yo‘qotishlarni kamaytirish hamda qayta tiklash sof foyda beradigan joylarda resurslarni ishlab chiqarishga qaytarishdir.

Aylanma iqtisodiyotning qishloq xo‘jaligiga moslashtirilgan asosiy tamoyillari

Ko‘proq aylanmalilik har doim ko‘proq barqarorlikni ta’minlaydimi?

Yo‘q. Aylanmalilik resurs oqimining tizimga qayta kiritilishini yoki kirish resurslaridan samaraliroq foydalanishni o‘lchashi mumkin; barqarorlik esa ekologik ta’sirlar, iqtisodiy amalga oshirish imkoniyati va ijtimoiy natijalarni o‘z ichiga olgan kengroq samaradorlik maydonini qamrab oladi. Shu sabab resurslarni qayta aylantirish darajasining oshishi o‘z-o‘zidan tizimning umumiy barqarorligi yaxshilanganini anglatmaydi.

Ekologik o‘lchov

Aylanma amaliyotlar chiqindi miqdorini kamaytirishi, oziqa moddalarini yaxshiroq boshqarishni ta’minlashi, mineral o‘g‘itga qaramlikni kamaytirishi, tuproq unumdorligini qo‘llab-quvvatlashi va ayrim hollarda issiqxona gazlari emissiyalarini pasaytirishi mumkin.

Bunga qarama-qarshi ravishda biomassa yoki go‘ngni uzoq masofalarga tashish qo‘shimcha emissiyalar hosil qilishi mumkin. Qayta tiklangan oziqa moddalarini oziqa moddalari ortiqcha bo‘lgan hududlarda qo‘llash azot yoki fosfor yo‘qotilishini oshirishi mumkin. Organik qoldiqlarni energiya ishlab chiqarishga yo‘naltirish tuproqqa qaytishi kerak bo‘lgan organik modda kamayishiga ham olib kelishi mumkin.

Iqtisodiy o‘lchov

Aylanma amaliyotlar o‘g‘it, yem, energiya va suv kabi tashqi resurslarga qaramlikni kamaytirib, xarajatlarni pasaytirishi va xo‘jalikning chidamliligini kuchaytirishi mumkin. Qishloq xo‘jaligi qoldiqlarini bioenergiya, bioo‘g‘it, bioplastik yoki boshqa biologik asosli mahsulotlarga aylantirish yangi daromad oqimlarini ham yaratishi mumkin.

Biroq investitsiya xarajatlari, qayta ishlash inshootlari, saqlash, logistika, texnik bilim, texnik xizmat ko‘rsatish va me’yoriy talablarga muvofiqlik xarajatlari amaliyotning iqtisodiy afzalligini kamaytirishi mumkin. Ayniqsa kichik xo‘jaliklar yuqori boshlang‘ich xarajatlar va moliyalashtirishga kirish muammolari sabab noqulay holatga tushishi mumkin.

Ijtimoiy o‘lchov

Aylanma qishloq xo‘jaligi qishloq bandligi, mahalliy qiymat zanjirlari, fermer chidamliligi va yangi biznes modellari orqali ijtimoiy foyda keltirishi mumkin. Shunga qaramay, tadqiqot ijtimoiy natijalar ekologik tadqiqotlar kabi tizimli ravishda o‘rganilmaganini ko‘rsatadi.

Texnologiya va moliyalashtirishga kirishdagi tengsizliklar ayrim ishlab chiqaruvchi guruhlarning yangi aylanma qiymat zanjirlaridan chetda qolishiga sabab bo‘lishi mumkin. Mehnat sharoitlari, malaka talablari, fermer farovonligi va xarajat-foyda taqsimoti muhim tadqiqot bo‘shliqlaridir.

Qishloq xo‘jaligida eng muhim aylanma amaliyotlar qaysilar?

Manba tadqiqot amaliyotlarni uchta keng guruhga ajratadi: oziqa moddalari va biomassani qayta aylantirish; turli qishloq xo‘jaligi faoliyatlari o‘rtasida resurs oqimlarini bog‘laydigan integratsiyalashgan qishloq xo‘jaligi tizimlari; aniq dehqonchilik, sensorlar, sun’iy intellekt, suv boshqaruvi va boshqa resurs-tejamkor raqamli texnologiyalar.

1. Oziqa moddalari va biomassani qayta aylantirish

Oziqa moddalari va organik moddani ishlab chiqarish tizimiga qaytarish aylanma qishloq xo‘jaligining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Kompostlash, chorva go‘ngini boshqarish, anaerob parchalanish, digestatdan foydalanish, oqova suvlardan oziqa moddalarini qayta tiklash va qishloq xo‘jaligi yon mahsulotlaridan foydalanish shu guruhga kiradi.

Chorva go‘ngi azot, fosfor va organik modda bilan ta’minlab, o‘simlikchilikda mineral o‘g‘itdan foydalanishni kamaytirishi mumkin. O‘simlik qoldiqlari, oziq-ovqatni qayta ishlash yon mahsulotlari va mos organik chiqindilar ham kompostlash yoki biologik qayta ishlash orqali tuproqni yaxshilovchi materiallarga aylantirilishi mumkin.

Fosfor ayniqsa muhim; u qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi uchun zarur va cheklangan resursdir. Go‘ng, oziq-ovqat chiqindilari va oqova suvlardan fosforni qayta tiklash mineral fosfat manbalariga qaramlikni kamaytirish salohiyatiga ega.

Biroq qayta tiklangan organik materiallarning xavfsizligi kafolatlanmagan. Og‘ir metallar, mikroplastiklar, patogenlar, antibiotiklar va veterinariya dori vositalari qoldiqlari qayta foydalanish uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Qayta tiklangan materialning oziqa tarkibi, barqarorligi, o‘simlik tomonidan o‘zlashtirilishi va qo‘llash miqdori ehtiyotkorlik bilan baholanishi kerak.

Biomassa nega cheksiz “chiqindi” emas?

O‘simlik qoldiqlaridan energiya, bioplastik yoki boshqa biologik asosli mahsulotlar uchun foydalanish mumkin; biroq xuddi shu material tuproqdagi organik modda darajasini saqlash, eroziyaning oldini olish, chorvani oziqlantirish yoki yashash muhitini ta’minlash kabi boshqa vazifalarni ham bajarishi mumkin. Shuning uchun biomassa oqimini boshqa foydalanishga yo‘naltirish avtomatik ravishda barqarorlik yutug‘i emas.

Manba tadqiqot imkon qadar biomassaning qiymatini eng uzoq saqlaydigan kaskadli foydalanish yondashuvlarini ajratib ko‘rsatadi.

2. Integratsiyalashgan qishloq xo‘jaligi tizimlari

Integratsiyalashgan qishloq xo‘jaligi tizimlari bir ishlab chiqarish faoliyatining chiqishini boshqa ishlab chiqarish faoliyatining kirishiga aylantiradi. O‘simlik-chorva integratsiyasi buning eng klassik misolidir: o‘simlik qoldiqlari chorva yemi bo‘lishi mumkin, chorva go‘ngi esa o‘simlikchilikka organik o‘g‘it sifatida qaytarilishi mumkin.

Agroo‘rmonchilik tizimlari daraxt, o‘simlik va ba’zan chorvachilikni bir ishlab chiqarish muhitida birlashtirib, uglerodni saqlash, oziqa moddalari aylanishi, tuproqni muhofaza qilish va biologik xilma-xillik kabi funksiyalarni qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Integratsiyalashgan akvakultura-qishloq xo‘jaligi tizimlari esa baliq yetishtirishdan keladigan oziqa moddalari va suv oqimlarini o‘simlikchilik bilan bog‘lashi mumkin.

Integratsiyaning o‘zi avtomatik afzallik emas. Muvozanatsiz o‘simlik-chorva nisbati mahalliy oziqa moddasi ortiqchaligini keltirib chiqarishi mumkin; murakkabroq ishlab chiqarish tizimlari ko‘proq bilim, mehnat, investitsiya va muvofiqlashtirishni talab qiladi. Iqtisodiy muvaffaqiyatni ichki resurslardan foydalanishdan olingan tejamkorlik va diversifikatsiya foydalari ushbu qo‘shimcha xarajatlarni qoplay olishi yoki olmasligi belgilaydi.

3. Resurs-tejamkor va raqamli yechimlar

Aniq dehqonchilik, o‘zgaruvchan me’yorli qo‘llash, sensorlar, geografik axborot tizimlari, masofadan zondlash, uchuvchisiz uchish apparatlari, sun’iy intellekt va ma’lumotlarga asoslangan qarorlarni qo‘llab-quvvatlash vositalari resurslardan foydalanishni yanada aniq qilishi mumkin.

Sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish hosildorlikni prognozlash, kasalliklarni aniqlash, sug‘orishni rejalashtirish va oziqa moddalarini boshqarish kabi vazifalarni qo‘llab-quvvatlashi mumkin. IoT asosidagi monitoring tizimlari bilan birgalikda qo‘llanganda suv, o‘g‘it va boshqa resurs oqimlarini yanada aniq boshqarishga hissa qo‘shishi mumkin.

Biroq manba tadqiqot raqamlashtirishni o‘z-o‘zidan “aylanma amaliyot” deb tasniflamaydi. Raqamli texnologiyaning aylanma qishloq xo‘jaligiga hissasi u haqiqatan ham resurs sarfini kamaytirganda, yo‘qotishlarning oldini olganda, qayta foydalanish jarayonlarini yengillashtirganda yoki material oqimlarini yaxshiroq muvofiqlashtirganda yuzaga keladi.

Bundan tashqari, raqamli tizimlarning energiya sarfi, uskuna ishlab chiqarish, ma’lumotlar markazlari, ulanish infratuzilmasi va qurilmalarni yangilash sikllari ham ekologik xarajat keltirib chiqaradi. Raqamli tafovut sabab yirik yoki kapitali kuchli xo‘jaliklar texnologiyadan kichik xo‘jaliklarga qaraganda ko‘proq foydalana olishi mumkin.

Aylanma qishloq xo‘jaligining uchta asosiy amaliyot yo‘li

Tadqiqot usuli va natijalari

Adabiyotlarni qidirish strategiyasi

Tadqiqot tuzilmali adabiyotlar sharhi, bibliometrik tahlil va sifatli tematik sintezdan birgalikda foydalangan. Bu yondashuv tanlanishining sababi qishloq xo‘jaligida aylanma iqtisodiyot adabiyotining konseptual tadqiqotlar, texnologik amaliyotlar, iqtisodiy baholashlar va siyosat tahlillaridan iborat geterogen tuzilishga ega ekanidir. Ushbu geterogenlik miqdoriy meta-tahlilning mos kelmasligiga olib kelgan.

Ilmiy adabiyotlarni qidirish Scopus va Web of Science Core Collection’da amalga oshirilgan. Ma’lumotlar bazalaridagi so‘nggi qidiruv 2026-yil 24-avgust sanasida o‘tkazilgan va 2015–2026 davridagi nashrlarni qamrab olgan.

Scopus’da qo‘llangan asosiy so‘rov:

TITLE-ABS-KEY ("circular agriculture" OR "circular farming" OR "circular agri-food" OR "circular agrifood" OR "circular economy in agriculture" OR "circular economy in farming" OR "circular economy in agri-food systems")

Xuddi shu konseptual ifoda Web of Science Core Collection’da Topic maydoniga qo‘llangan.

Qidiruv faqat ingliz tilida chop etilgan taqrizdan o‘tgan tadqiqot maqolalari va sharhlarni qamrab olgan. Konferensiya materiallari, kitob boblari, tahririy maqolalar, eslatmalar hamda qishloq xo‘jaligi yoki aylanmalilik faqat tasodifiy tarzda tilga olingan ishlar chiqarib tashlangan.

PRISMA uslubidagi tadqiqotlarni tanlash jarayoni

Bibliometrik usul

Yakuniy 462 nashr VOSviewer 1.6.21 versiyasi yordamida tahlil qilingan. Kalit so‘zlarning birgalikda uchrashi tahlilida full-counting usuli qo‘llangan.

Umumiy “sustainable” atamasi thesaurus fayli yordamida chiqarilgan. Bunga qarama-qarshi ravishda “bioeconomy” va “circular bioeconomy”, “compost” va “composting”, “sustainability” va “sustainable development” kabi konseptual jihatdan turlicha atamalar alohida qoldirilgan.

Tarmoqning o‘qiluvchanligini saqlash uchun kamida 5 ta nashrda uchragan kalit so‘zlar yakuniy tarmoq tahliliga kiritilgan.

Asosiy bibliometrik natijalar

Eng ko‘rinadigan tadqiqot atamalari

Tarmoqning markaziy tuzilishi aylanma qishloq xo‘jaligi mutlaqo mustaqil tadqiqot paradigmasi sifatida emas, balki aylanma iqtisodiyot, barqaror qishloq xo‘jaligi, bioiqtisodiyot va barqaror rivojlanish kesishmasida rivojlanayotganini ko‘rsatadi.

Yetti tematik klasterning umumiy tuzilishi

Bibliometrik tarmoqdagi ayrim klasterlar oziqa moddalari aylanishi, biomassa, organik o‘g‘it, resurslarni qayta tiklash va aylanma bioiqtisodiyot atrofida jamlanadi. Boshqa klasterlar chiqindilarni boshqarish, kompostlash va ifloslantiruvchi xavflar; qishloq xo‘jaligi barqarorligi, tuproq salomatligi va chorva go‘ngi; hayotiy siklni baholash, ekologik ta’sir va resurslardan foydalanish kabi mavzularni birlashtiradi.

Biochar, oziq-ovqat chiqindisi, anaerob parchalanish va biogas slurry kabi amaliyotga yo‘naltirilgan atamalar ham ko‘rinib turadi.

Bunga qarama-qarshi ravishda iqtisodiy amalga oshirish imkoniyati, xo‘jalik rentabelligi, ijtimoiy natijalar, boshqaruv, siyosat integratsiyasi va qabul qilish jarayonlari tarmoqda resurslarni boshqarish va ekologik baholash mavzulari kabi kuchli emas.

Tadqiqot sohasi vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgaradi?

Manba tadqiqotning o‘rtacha nashr yiliga ko‘ra tuzilgan bibliometrik overlay xaritasi eskiroq tadqiqotlar umumiy barqarorlik, qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat chiqindisi tushunchalari atrofida jamlanganini, yangi tadqiqotlar esa kompost, resurslarni qayta tiklash, resurslardan foydalanish va hayotiy siklni baholash kabi aniqroq mavzularga yo‘nalganini ko‘rsatadi.

Bu o‘zgarish soha faqat “ko‘proq qayta ishlash qanday amalga oshiriladi?” degan savoldan “qayta ishlashning sof ekologik va iqtisodiy natijasi haqiqatan ham ijobiymi?” degan savolga tomon siljiyotganini ko‘rsatadi.

Sifatli tematik sintez

Bibliometrik tahlildan so‘ng tadqiqotlar uchta asosiy yo‘nalishda sifat jihatidan baholangan:

1. Aylanma qishloq xo‘jaligining konseptual asoslari va uning barqarorlik/bioiqtisodiyot bilan aloqasi.
2. Qishloq xo‘jaligi tizimlarida qo‘llaniladigan aylanma amaliyotlar va texnologiyalar.
3. Siyosat, boshqaruv va institutsional joriy etish shartlari.

Amaliyot yo‘nalishi qo‘shimcha ravishda oziqa moddalari va biomassani qayta aylantirish, integratsiyalashgan qishloq xo‘jaligi tizimlari hamda resurs-tejamkor/raqamli yechimlar bo‘yicha kichik bo‘limlarga ajratilgan.

Aylanma qishloq xo‘jaligi siyosati faqat qayta ishlashni rag‘batlantirish bilan cheklanishi mumkinmi?

Yo‘q. Manba tadqiqot aylanma qishloq xo‘jaligiga o‘tish faqat fermerlarning texnik amaliyotlarini o‘zgartirish bilan amalga oshmasligini ko‘rsatadi. Moliyalashtirish, qonunchilik, bilim va maslahat xizmatlari, infratuzilma, bozor shakllanishi, raqamli ulanish, oziq-ovqat xavfsizligi qoidalari, chiqindi qonunchiligi va ishtirokchilar o‘rtasidagi muvofiqlashtirish birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak.

Yevropa Ittifoqi siyosati konteksti

Tadqiqot Yevropa Ittifoqidagi Circular Economy Action Plan, European Green Deal, Farm to Fork Strategy va Common Agricultural Policy’ni aylanma qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq asosiy siyosat doiralari qatorida baholaydi.

Farm to Fork Strategy oziqa moddalarining yo‘qotilishi va kimyoviy kirish resurslariga qaramlikni kamaytirish, oziq-ovqat chiqindisini pasaytirish va agro-oziq-ovqat zanjiri bo‘ylab yanada aylanma resurs oqimlarini qo‘llab-quvvatlash nuqtayi nazaridan muhim.

Common Agricultural Policy doirasidagi eco-scheme’lar, ekologik shartlilik, barqaror texnologiyalarga investitsiyalar va bilim transferi vositalari ham aylanma amaliyotlarni qabul qilishni bilvosita qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Biroq manba tadqiqot a’zo davlatlarda aylanma iqtisodiyot maqsadlari CAP vositalariga ochiq tarzda qay darajada kiritilganida farqlar borligini ta’kidlaydi.

Siyosat ustuvorliklari

Qonunchilik nega ba’zan aylanmalilik bilan to‘qnashishi mumkin?

Chiqindi yoki yon mahsulotlardan qayta foydalanish oziq-ovqat xavfsizligi, gigiyena, o‘g‘it, chiqindi yoki yem qonunchiligi bilan cheklanishi mumkin. Masalan, texnik jihatdan qayta foydalanish mumkin bo‘lgan biomassa oqimi kontaminatsiya xavfi yoki huquqiy maqomi sabab qishloq xo‘jaligi kirish resursi sifatida ishlatilmasligi mumkin.

Shu sabab samarali aylanma qishloq xo‘jaligi siyosati faqat yangi rag‘batlar yaratish emas, balki qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat xavfsizligi, chiqindi va atrof-muhit qonunchiligi o‘rtasidagi nomuvofiqliklarni kamaytirish bilan ham bog‘liq.

Yevropa Ittifoqi modelini barcha mamlakatlarga bevosita qo‘llash mumkinmi?

Manba tadqiqot bu borada ehtiyotkor. YI tajribasi muhim ma’lumotnoma doirasini beradi, biroq institutsional salohiyat, infratuzilma, moliyalashtirishga kirish, texnologik salohiyat, bozor tuzilishi va qishloq xo‘jaligi xo‘jaliklarining xususiyatlari mamlakatlar o‘rtasida keskin farq qiladi. Shu sabab YI siyosat vositalarini boshqa hududlarga aynan ko‘chirish mos kelmasligi mumkin.

Asosiy tadqiqot bo‘shliqlari

1. Aylanmalilikni o‘lchash: Turli ishlab chiqarish tizimlarida taqqoslanadigan, uyg‘unlashtirilgan va ko‘p o‘lchovli o‘lchash tizimi hali mavjud emas. Kelajak ko‘rsatkichlari faqat resurslarni qayta aylantirishni emas, balki ekologik ta’sir, iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy natijalarni birgalikda o‘lchashi kerak.

2. Iqtisodiy amalga oshirish imkoniyati: Xo‘jalik rentabelligi, investitsiya ehtiyoji, xavf, moliyalashtirishga kirish, tranzaksiya xarajatlari va qayta tiklangan mahsulotlar bozori tuzilishi yetarlicha o‘rganilmagan.

3. Ijtimoiy natijalar: Bandlik, malaka talabi, fermer farovonligi, inklyuzivlik va xarajat-foyda taqsimoti kabi masalalar kamroq rivojlangan.

4. Tizim chegaralari va kompromisslar: Xo‘jalik ichida ijobiy ko‘rinadigan amaliyot tashish, energiya yoki boshqa yer foydalanishlari sabab tizim darajasida salbiy natija tug‘dirishi mumkin.

5. Raqamli texnologiyalarning sof ta’siri: Sun’iy intellekt, aniq dehqonchilik va ma’lumotlarga asoslangan tizimlarning faqat texnik foydasi emas, balki energiya sarfi, uskuna ehtiyoji, raqamli tafovut va iqtisodiy kirish imkoniyati kabi xarajatlari ham baholanishi kerak.

6. Boshqaruv va uzoq muddatli dalillar: Fermerlar, qayta ishlovchilar, chiqindi boshqaruvchilari, maslahat tarmoqlari, tadqiqotchilar va davlat muassasalari o‘rtasidagi muvofiqlashtirish mexanizmlari hamda amaliyotlarning uzoq muddatli samaradorligi haqida ko‘proq haqiqiy dala dalillariga ehtiyoj bor.

Tadqiqotning umumiy ilmiy xulosasi

Qishloq xo‘jaligida aylanma iqtisodiyot adabiyoti endi faqat chiqindini kamaytirish yoki qayta ishlash yo‘nalishidan chiqib, resurs samaradorligi, ekologik samaradorlik, iqtisodiy amalga oshirish imkoniyati, raqamli texnologiya va boshqaruvni birgalikda ko‘rib chiqadigan kengroq tizimli yondashuv tomon rivojlanmoqda.

Shunga qaramay, soha hanuz notekis. Oziqa moddalari aylanishi, chiqindilarni boshqarish va resurslarni qayta tiklash kuchli tadqiqot yo‘nalishlarini tashkil etsa, fermer iqtisodiyoti, ijtimoiy ta’sirlar, siyosatni amalga oshirish va boshqaruv kamroq rivojlangan.

Tadqiqotning asosiy ilmiy xabari shuki: aylanma qishloq xo‘jaligining muvaffaqiyati resurslarning qanchasi qayta aylantirilgani bilan emas, balki ushbu aylanish sof va doimiy barqarorlik foydasini yaratadimi-yo‘qmi, shunga qarab o‘lchanishi kerak.

Manba va usul bo‘yicha izoh

Asl tadqiqot nomi: Circular Economy in Agriculture—Review of Concepts, Practices, and Policy Implications

Mualliflar: Mirela Tomaš-Simin; Dragana Novaković; Dragan Milić; Tihomir Novaković; Marica Petrović; Vladislav Zekić; Dejan Janković; Bojana Komaromi.

Corresponding author: Mirela Tomaš-Simin.

Muassasa: Faculty of Agriculture, University of Novi Sad, Novi Sad, Serbia.

Jurnal: Economies

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland

Bibliografik qayd: Economies 2026, 14, 408

DOI: 10.3390/economies14090408

Yuborilgan sana: 2026-yil 3-avgust

Tahrir qilingan sana: 2026-yil 6-sentabr

Qabul qilingan sana: 2026-yil 9-sentabr

Nashr qilingan sana: 2026-yil 11-sentabr

Manba turi: Review; tuzilmali adabiyotlar sharhi, bibliometrik xaritalash va sifatli tematik sintez.

Adabiyotlar davri: 2015–2026.

Ilmiy ma’lumotlar bazalari: Scopus va Web of Science Core Collection.

Yakuniy bibliometrik korpus: 462 ta taqrizdan o‘tgan nashr.

Bibliometrik dasturiy ta’minot: VOSviewer 1.6.21.

Moliyalashtirish: Tadqiqot Autonomous Province of Vojvodina Provincial Secretariat for Higher Education and Scientific Research tomonidan 003848522 2025 09418 003 000 000 001 04 004 raqamli “Possibilities for the Application of the Circular Economy Concept on Agricultural Holdings in the Autonomous Province of Vojvodina” loyihasi doirasida moliyalashtirilgan.

Etika qo‘mitasi: Qo‘llanilmaydi.

Axborotli rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Tadqiqotning asl hissalari maqola ichida keltirilgani va qo‘shimcha savollar corresponding author’ga yo‘naltirilishi mumkinligi bildirilgan.

Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish: M.T.-S. va D.N.; metodologiya: M.T.-S. va T.N.; dasturiy ta’minot: V.Z.; tekshirish: M.P., B.K., D.J. va D.M.; formal tahlil: M.T.-S.; tadqiqot: M.T.-S. va D.N.; resurslar: M.T.-S. va D.J.; ma’lumotlarni tartibga solish: T.N.; dastlabki qoralama: M.T.-S.; ko‘rib chiqish va tahrirlash: D.M. va D.N.; vizuallashtirish: V.Z. va B.K.; supervision: M.P.; loyiha boshqaruvi: T.N.; moliyalashtirishni jalb qilish: M.T.-S.

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti: Manba maqolaning minnatdorchilik bo‘limida mualliflar ChatGPT’dan tarjima, til tahriri, matn ravshanligi va tuzilishini yaxshilash hamda konseptual rasm va sxemalarni ishlab chiqishga yordam berish maqsadida foydalanganliklarini; natijalarni o‘zlari ko‘rib chiqib tahrir qilganliklarini va e’lon qilingan mazmun uchun to‘liq javobgarlikni o‘z zimmalariga olganliklarini bildirgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini; moliyalashtiruvchi tashkilot tadqiqot dizayni, ma’lumotlarni yig‘ish yoki tahlil qilish, talqin, maqolani yozish yoki nashr etish qarorida rol o‘ynamaganini bildirgan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy metodologik cheklovlar: Qidiruv strategiyasi ayniqsa “circular economy” va “circular agriculture” terminologiyasidan ochiq foydalanadigan nashrlarga qaratilgani sababli, xuddi shu mexanizmlarni o‘rgangan, biroq bu iboralarni ishlatmagan regenerative agriculture, industrial symbiosis, resource cycling yoki closed-loop agriculture tadqiqotlarining bir qismi korpusdan tashqarida qolgan bo‘lishi mumkin. Faqat ingliz tilidagi taqrizdan o‘tgan jurnal nashrlaridan foydalanilgani texnik hisobotlar va boshqa grey literature manbalarini chiqarib tashlagan. Bibliometrik kalit so‘zlar tarmog‘i tadqiqot sohasining ko‘rinuvchanligi va konseptual bog‘liqliklarini ko‘rsatadi, ammo amaliyotlarning real dunyodagi samaradorligini bevosita o‘lchamaydi. Bundan tashqari, sharh turli qishloq xo‘jaligi tizimlaridan kelgan geterogen dalillarni sintez qilgani sabab, bitta amaliyot barcha geografiyalar, miqyoslar va ishlab chiqarish tizimlarida bir xil barqarorlik natijasini beradi, degan xulosaga kelib bo‘lmaydi.