Айланма айыл чарба — айыл чарба өндүрүшүндө азыктык заттардын, биомассанын, суунун, энергиянын жана башка ресурстардын жоготууларын азайтууга; калдыктар менен кошумча продукттарды кайра баалоого; тышкы ресурстарга көз карандылыкты төмөндөтүүгө жана өсүмдүк өстүрүү, мал чарбачылыгы, топурак, суу жана энергия агымдарын бир кыйла интеграцияланган түрдө башкарууга багытталган системалык мамиле. Mirela Tomaš-Simin жана анын кесиптештеринин бул серептик изилдөөсү айыл чарбадагы айланма экономика тармагын концептуалдык негиздер, практикалар, туруктуулук натыйжалары жана саясат шарттары боюнча карайт; структураланган адабият серептөөсүн библиометриялык талдоо жана сапаттык тематикалык синтез менен айкалыштырат.

Scopus жана Web of Science Core Collection маалымат базаларында 2015–2026-жылдарды камтыган издөөдө башында 1051 жазуу аныкталып, 409 кайталанма жазуу алынып салынган жана ылайыктуулук текшерүүсүнөн кийин 462 рецензияланган басылма акыркы библиометриялык корпуска киргизилген. VOSviewer 1.6.21 менен жүргүзүлгөн ачкыч сөздөрдүн кошо кездешүү талдоосу 1687 уникалдуу ачкыч сөздү аныктаган; кеминде беш басылмада кездешкен 32 термин акыркы тармактык талдоого киргизилген. Тармак жети тематикалык кластерден, 110 байланыштан жана 222 жалпы байланыш күчүнөн турат.

Библиометриялык жыйынтыктар айыл чарбадагы айланма экономика боюнча адабияттар өзгөчө азыктык заттардын айлануусу, калдыктарды башкаруу, ресурстарды калыбына келтирүү, биомассаны пайдалануу жана экологиялык туруктуулук темаларынын айланасында топтолгонун көрсөтөт. Ал эми экономикалык ишке ашыруу мүмкүнчүлүгү, социалдык натыйжалар, башкаруу, фермер деңгээлиндеги кабыл алуу шарттары жана ишке ашыруу процесстери азыраак өнүккөн изилдөө багыттары болуп саналат.

Сапаттык синтез үч негизги колдонуу тобун бөлүп көрсөтөт: азыктык заттарды жана биомассаны кайра айлантуу, интеграцияланган айыл чарба системалары ve ресурс-үнөмдүү/санариптик чечимдер. Компосттоо, мал кыгын башкаруу, анаэробдук ажыроо, өсүмдүк калдыктарын пайдалануу, өсүмдүк-мал интеграциясы, агротокой чарбасы, так дыйканчылык, сенсорлор, аралыктан зонддоо, жасалма интеллект жана маалыматка негизделген чечимдерди колдоо системалары ресурс циклдерин жакшыраак башкарууга салым кошо алат.

Бирок изилдөөнүн негизги жыйынтыгы — айланмалуулуктун көбөйүшү өзүнөн-өзү туруктуулуктун көбөйүшүн билдирбейт. Ресурсту кайра пайдалануу ташуу жана иштетүү үчүн кошумча энергияны талап кылышы мүмкүн; биомассаны бир багытта пайдалануу топурактын органикалык заты же мал тоюту сыяктуу башка колдонуу багыттары менен атаандаша алат; калыбына келтирилген заттар оор металлдарды, микропластиктерди, патогендерди же дары калдыктарын камтышы мүмкүн; санариптик технологиялар ресурстарды пайдаланууну азайткан менен энергияга, жабдууга, байланышка жана инвестицияга муктаждык жаратышы мүмкүн. Ошондуктан айланма айыл чарбанын ийгилиги кайра айландырылган ресурстардын көлөмү менен гана эмес, таза экологиялык, экономикалык жана социалдык натыйжалар менен бааланышы керек.

Сызыктуу айыл чарба моделинен айланма айыл чарбага өтүү

Салттуу сызыктуу өндүрүш логикасы системага көп өлчөмдө энергия, суу, жер семирткич, тоют жана башка ресурстарды киргизүүгө, ал эми өндүрүштөн кийин калдыктардын, эмиссиялардын жана таштандылардын пайда болушуна таянышы мүмкүн. Айланма экономика мамилеси бул “ал–өндүр–ташта” түзүмүнүн ордуна ресурстардын баалуулугун узагыраак сактаган, жоготууларды азайткан жана биологиялык же техникалык циклдерди мүмкүн болушунча кайра байланыштырган системаларды өнүктүрүүнү көздөйт.

Адабиятта айланма экономиканын бирдиктүү жана универсалдуу аныктамасы жок. Айрым аныктамалар негизинен кайра иштетүүгө, кайра пайдаланууга жана калдыктарды азайтууга көңүл бурса, кеңири мамилелер ресурс натыйжалуулугун, табигый системаларды калыбына келтирүүнү, экономикалык бакубаттуулукту жана социалдык теңдикти да камтыйт.

Айыл чарба бул алкакта өнөр жайдан айырмаланган өзгөчөлүктөргө ээ. Айыл чарба системалары тирүү организмдерге, биологиялык циклдерге, топуракка, климатка жана экосистемалык кызматтарга көз каранды. Ошондуктан айыл чарбадагы айланмалуулук продукцияны кайра иштетүү же калдыктарды иштетүү менен гана чектелбейт; азыктык заттардын, органикалык заттын, суунун, энергиянын жана биомассанын агымдарын бүт системанын ичинде кайра уюштурууну талап кылат.

Айланма айыл чарба толук жабык системаны билдиреби?

Жок. Булак изилдөө айланма айыл чарбаны бардык биологиялык жана материалдык агымдарды толугу менен жабуу катары түшүнбөө керектигин өзгөчө белгилейт. Азыктык заттардын жоготуулары, ресурс менен муктаждыктын ортосундагы мейкиндиктик дал келбестик, биомассанын сапаты, ташуу зарылдыгы жана айыл чарба калдыктарынын бири-бири менен атаандашкан колдонуу багыттары себептүү бардык ресурс циклдерин толук жабуу техникалык жактан мүмкүн болбошу же экологиялык жактан дайыма эле кааланган натыйжа болбошу мүмкүн.

Ошондуктан айланма айыл чарбанын туурараак максаты ресурс циклдерин оптималдаштыруу, тышкы ресурстарды жана жоготууларды азайтуу жана калыбына келтирүү таза пайда берген жерлерде ресурстарды өндүрүшкө кайра кайтаруу болуп саналат.

Айланма экономиканын айыл чарбага ылайыкташтырылган негизги принциптери

Айланмалуулуктун көбөйүшү дайыма эле туруктуулукту көбөйтөбү?

Жок. Айланмалуулук ресурстук агымдын системага кайра киргизилишин же кириш ресурстарын натыйжалуураак пайдаланууну өлчөй алат; туруктуулук болсо экологиялык таасирлерди, экономикалык ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүн жана социалдык натыйжаларды камтыган кеңири натыйжалуулук чөйрөсүн камтыйт. Ошондуктан ресурстарды кайра айлантуу деңгээлинин өсүшү өзүнөн-өзү системанын жалпы туруктуулугу жакшырганын билдирбейт.

Экологиялык өлчөм

Айланма практикалар калдыктардын көлөмүн азайтып, азыктык заттарды жакшыраак башкарууга шарт түзүп, минералдык жер семирткичтерге көз карандылыкты азайтып, топурактын түшүмдүүлүгүн колдоп жана айрым учурларда парник газдарынын эмиссиясын төмөндөтө алат.

Бирок биомассаны же кыкты алыс аралыкка ташуу кошумча эмиссия жаратышы мүмкүн. Калыбына келтирилген азыктык заттарды азыктык заттар ашыкча болгон аймактарга колдонуу азот же фосфор жоготууларын көбөйтүшү мүмкүн. Органикалык калдыктарды энергия өндүрүүгө багыттоо да топуракка кайра кайтышы керек болгон органикалык заттын азайышына алып келиши мүмкүн.

Экономикалык өлчөм

Айланма практикалар жер семирткич, тоют, энергия жана суу сыяктуу тышкы ресурстарга көз карандылыкты азайтуу менен чыгымдарды төмөндөтүп, чарбанын туруктуулугун күчөтө алат. Айыл чарба калдыктарын биоэнергияга, биожер семирткичке, биопластикке же башка био-негиздүү продукттарга айландыруу жаңы киреше агымдарын да жарата алат.

Бирок инвестициялык чыгымдар, иштетүүчү объекттер, сактоо, логистика, техникалык билим, тейлөө жана ченемдик талаптарга ылайык келүү чыгымдары практиканын экономикалык артыкчылыгын азайтышы мүмкүн. Айрыкча чакан чарбалар жогорку баштапкы чыгымдар жана каржылоого жетүү көйгөйлөрүнөн улам начар абалда калышы мүмкүн.

Социалдык өлчөм

Айланма айыл чарба айылдык жумуштуулук, жергиликтүү нарк чынжырлары, фермерлердин туруктуулугу жана жаңы бизнес-моделдер аркылуу социалдык пайда бере алат. Ошого карабастан, изилдөө социалдык натыйжалар экологиялык изилдөөлөрдөй системалуу түрдө каралбаганын көрсөтөт.

Технологияга жана каржылоого жетүүдөгү теңсиздиктер айрым өндүрүүчү топтордун жаңы айланма нарк чынжырларынан четте калышына алып келиши мүмкүн. Эмгек шарттары, көндүм талаптары, фермерлердин бакубаттуулугу жана чыгым-пайда бөлүштүрүлүшү маанилүү изилдөө боштуктары болуп саналат.

Айыл чарбадагы эң маанилүү айланма практикалар кайсылар?

Булак изилдөө практикаларды үч кеңири топко бөлөт: азыктык заттарды жана биомассаны кайра айлантуу; ар түрдүү айыл чарба ишмердиктеринин ортосунда ресурс агымдарын байланыштырган интеграцияланган айыл чарба системалары; так дыйканчылык, сенсорлор, жасалма интеллект, сууну башкаруу жана башка ресурс-үнөмдүү санариптик технологиялар.

1. Азыктык заттарды жана биомассаны кайра айлантуу

Азыктык заттарды жана органикалык затты өндүрүш системасына кайра кайтаруу айланма айыл чарбанын негизги багыттарынын бири. Компосттоо, мал кыгын башкаруу, анаэробдук ажыроо, дигестатты пайдалануу, агынды суулардан азыктык заттарды калыбына келтирүү жана айыл чарба кошумча продукттарын баалоо ушул топко кирет.

Мал кыгы азот, фосфор жана органикалык зат менен камсыз кылуу аркылуу өсүмдүк өстүрүүдө минералдык жер семирткичтерди пайдаланууну азайта алат. Өсүмдүк калдыктары, тамак-аш иштетүүнүн кошумча продукттары жана ылайыктуу органикалык калдыктар да компосттоо же биологиялык иштетүү аркылуу топуракты жакшыртуучу материалдарга айландырылышы мүмкүн.

Фосфор өзгөчө маанилүү; ал айыл чарба өндүрүшү үчүн зарыл жана чектелген ресурс. Кыктан, тамак-аш калдыктарынан жана агынды суулардан фосфорду калыбына келтирүү минералдык фосфат булактарына көз карандылыкты азайтуу мүмкүнчүлүгүнө ээ.

Бирок калыбына келтирилген органикалык материалдардын коопсуздугу кепилденбейт. Оор металлдар, микропластиктер, патогендер, антибиотиктер жана ветеринардык дары калдыктары кайра пайдалануу үчүн коркунуч жаратышы мүмкүн. Калыбына келтирилген материалдын азыктык курамы, туруктуулугу, өсүмдүк тарабынан өздөштүрүлүшү жана колдонуу көлөмү кылдат бааланышы керек.

Биомасса эмне үчүн чексиз “калдык” эмес?

Өсүмдүк калдыктары энергия, биопластик же башка био-негиздүү продукттар үчүн колдонулушу мүмкүн; бирок ошол эле материал топурактын органикалык зат деңгээлин сактоо, эрозиянын алдын алуу, малды тоюттандыруу же жашоо чөйрөсүн камсыз кылуу сыяктуу башка милдеттерди да аткара алат. Демек, биомасса агымын башка колдонууга багыттоо автоматтык түрдө туруктуулук пайдасы болуп эсептелбейт.

Булак изилдөө мүмкүн болгон учурда биомассанын баалуулугун эң узак сактаган каскаддык пайдалануу мамилелерин баса белгилейт.

2. Интеграцияланган айыл чарба системалары

Интеграцияланган айыл чарба системалары бир өндүрүш ишмердигинин чыгышын башка өндүрүш ишмердигинин киришине айлантат. Өсүмдүк-мал интеграциясы мунун эң классикалык мисалы: өсүмдүк калдыктары мал тоюту боло алат, ал эми мал кыгы өсүмдүк өстүрүүгө органикалык жер семирткич катары кайра кайтарылышы мүмкүн.

Агротокой чарба системалары дарактарды, өсүмдүктөрдү жана кээде мал чарбачылыгын бир өндүрүш чөйрөсүндө бириктирип, көмүртекти сактоо, азыктык заттардын айлануусу, топуракты коргоо жана биологиялык ар түрдүүлүк сыяктуу функцияларды колдой алат. Интеграцияланган аквакультура-айыл чарба системалары балык өндүрүшүнөн чыккан азыктык заттар менен суу агымдарын өсүмдүк өстүрүүгө байланыштыра алат.

Интеграциянын өзү автоматтык артыкчылык эмес. Өсүмдүк-мал катышынын тең салмаксыздыгы жергиликтүү азыктык заттардын ашыкчалыгын жаратышы мүмкүн; татаалыраак өндүрүш системалары көбүрөөк билимди, эмгекти, инвестицияны жана координацияны талап кылат. Экономикалык ийгиликти ички ресурстарды пайдалануудан алынган үнөмдөө жана диверсификация пайдасы ушул кошумча чыгымдарды жаба алабы же жокпу деген суроо аныктайт.

3. Ресурс-үнөмдүү жана санариптик чечимдер

Так дыйканчылык, өзгөрмө норма менен колдонуу, сенсорлор, географиялык маалымат системалары, аралыктан зонддоо, учкучсуз учуучу аппараттар, жасалма интеллект жана маалыматка негизделген чечимдерди колдоо куралдары ресурстарды пайдаланууну такыраак кыла алат.

Жасалма интеллект жана машиналык үйрөнүү түшүмдү болжолдоо, ооруларды аныктоо, сугарууну пландаштыруу жана азыктык заттарды башкаруу сыяктуу милдеттерди колдой алат. IoT негизиндеги мониторинг системалары менен бирге колдонулганда суу, жер семирткич жана башка ресурс агымдарын такыраак башкарууга салым кошо алат.

Бирок булак изилдөө санариптештирүүнү өзүнөн-өзү “айланма практика” деп классификациялабайт. Санариптик технологиянын айланма айыл чарбага салымы ал чындап ресурстарды пайдаланууну азайтканда, жоготууларды алдын алганда, кайра пайдалануу процесстерин жеңилдеткенде же материалдык агымдарды жакшыраак координациялаганда пайда болот.

Мындан тышкары, санариптик системалардын энергия керектөөсү, жабдуу өндүрүшү, маалымат борборлору, байланыш инфраструктурасы жана түзмөктөрдү жаңылоо циклдери да экологиялык чыгым жаратат. Санариптик ажырымдан улам ири же капиталы күчтүү чарбалар технологиядан чакан чарбаларга караганда көбүрөөк пайдалана алат.

Айланма айыл чарбанын үч негизги колдонуу жолу

Изилдөөнүн ыкмасы жана жыйынтыктары

Адабияттарды издөө стратегиясы

Изилдөө структураланган адабият серептөөсүн, библиометриялык талдоону жана сапаттык тематикалык синтезди бирге колдонгон. Бул мамиленин тандалышынын себеби — айыл чарбадагы айланма экономика боюнча адабияттар концептуалдык изилдөөлөрдөн, технологиялык колдонмолордон, экономикалык баалоолордон жана саясат талдоолорунан турган гетерогендүү түзүлүшкө ээ. Бул гетерогендүүлүк сандык мета-талдоону ылайыксыз кылган.

Илимий адабияттарды издөө Scopus жана Web of Science Core Collection'да жүргүзүлгөн. Маалымат базаларындагы акыркы издөө 2026-жылдын 24-августунда жүргүзүлүп, 2015–2026 мезгилиндеги басылмаларды камтыган.

Scopus'та колдонулган негизги суроо:

TITLE-ABS-KEY ("circular agriculture" OR "circular farming" OR "circular agri-food" OR "circular agrifood" OR "circular economy in agriculture" OR "circular economy in farming" OR "circular economy in agri-food systems")

Ошол эле концептуалдык сөз айкашы Web of Science Core Collection'да Topic талаасына колдонулган.

Издөө англис тилинде жарыяланган рецензияланган изилдөө макалаларын жана серептерди гана камтыган. Конференция материалдары, китеп бөлүмдөрү, редакциялык макалалар, эскертмелер жана айыл чарба же айланмалуулук жөн гана кокустук түрдө айтылган изилдөөлөр чыгарылып салынган.

PRISMA үлгүсүндөгү изилдөөлөрдү тандоо процесси

Библиометриялык ыкма

Акыркы 462 басылма VOSviewer 1.6.21 версиясы менен талданган. Ачкыч сөздөрдүн кошо кездешүү талдоосунда full-counting ыкмасы колдонулган.

Жалпы “sustainable” термини thesaurus файлы аркылуу чыгарылган. Ал эми “bioeconomy” жана “circular bioeconomy”, “compost” жана “composting”, “sustainability” жана “sustainable development” сыяктуу концептуалдык жактан айырмаланган терминдер өзүнчө калтырылган.

Тармактын окулушун сактоо үчүн кеминде 5 басылмада кездешкен ачкыч сөздөр акыркы тармактык талдоого киргизилген.

Негизги библиометриялык жыйынтыктар

Эң көрүнүктүү изилдөө терминдери

Тармактын борбордук түзүлүшү айланма айыл чарба толугу менен өз алдынча изилдөө парадигмасы катары эмес, айланма экономика, туруктуу айыл чарба, биоэкономика жана туруктуу өнүгүүнүн кесилишинде өнүгүп жатканын көрсөтөт.

Жети тематикалык кластердин жалпы түзүлүшү

Библиометриялык тармактагы айрым кластерлер азыктык заттардын айлануусу, биомасса, органикалык жер семирткич, ресурстарды калыбына келтирүү жана айланма биоэкономика темаларынын айланасында топтолот. Башка кластерлер калдыктарды башкаруу, компосттоо жана булгоочу тобокелдиктер; айыл чарбанын туруктуулугу, топурактын саламаттыгы жана мал кыгы; жашоо циклин баалоо, экологиялык таасир жана ресурстарды пайдалануу сыяктуу темаларды бириктирет.

Biochar, тамак-аш калдыгы, анаэробдук ажыроо жана biogas slurry сыяктуу практика багытындагы терминдер да көрүнүктүү.

Ал эми экономикалык ишке ашыруу мүмкүнчүлүгү, чарбанын кирешелүүлүгү, социалдык натыйжалар, башкаруу, саясат интеграциясы жана кабыл алуу процесстери тармакта ресурстарды башкаруу жана экологиялык баалоо темаларындай күчтүү эмес.

Изилдөө тармагы убакыттын өтүшү менен кандай өзгөрүүдө?

Булак изилдөөнүн орточо жарыяланган жылына жараша түзүлгөн библиометриялык overlay картасы мурдагы изилдөөлөр жалпы туруктуулук, айыл чарба жана тамак-аш калдыгы түшүнүктөрүнүн айланасында топтолгонун, ал эми жаңы изилдөөлөр компост, ресурстарды калыбына келтирүү, ресурстарды пайдалануу жана жашоо циклин баалоо сыяктуу конкреттүү темаларга багытталганын көрсөтөт.

Бул өзгөрүү тармактын “көбүрөөк кайра иштетүүнү кантип жүргүзүүгө болот?” деген суроодон “кайра иштетүүнүн таза экологиялык жана экономикалык натыйжасы чындап эле оңбу?” деген суроого карай жылып жатканын көрсөтөт.

Сапаттык тематикалык синтез

Библиометриялык талдоодон кийин изилдөөлөр үч негизги багытта сапаттык жактан бааланган:

1. Айланма айыл чарбанын концептуалдык негиздери жана анын туруктуулук/биоэкономика менен байланышы.
2. Айыл чарба системаларында колдонулган айланма практикалар жана технологиялар.
3. Саясат, башкаруу жана институттук ишке ашыруу шарттары.

Колдонуу багыты кошумча түрдө азыктык заттарды жана биомассаны кайра айлантуу, интеграцияланган айыл чарба системалары жана ресурс-үнөмдүү/санариптик чечимдер болуп бөлүнгөн.

Айланма айыл чарба саясаты кайра иштетүүнү гана колдоо менен чектелиши мүмкүнбү?

Жок. Булак изилдөө айланма айыл чарбага өтүү фермерлердин техникалык практикаларын өзгөртүү менен гана ишке ашпай турганын көрсөтөт. Каржылоо, мыйзамдар, билим жана консультациялык кызматтар, инфраструктура, рыноктун калыптанышы, санариптик байланыш, азык-түлүк коопсуздугунун эрежелери, калдыктар жөнүндөгү мыйзамдар жана катышуучулар аралык координация чогуу каралышы керек.

Европа Биримдигинин саясат контексти

Изилдөө Европа Биримдигиндеги Circular Economy Action Plan, European Green Deal, Farm to Fork Strategy жана Common Agricultural Policy документтерин айланма айыл чарбага байланыштуу негизги саясаттык алкактардын катарына киргизет.

Farm to Fork Strategy азыктык заттардын жоготууларын жана химиялык кириш ресурстарына көз карандылыкты азайтуу, тамак-аш калдыгын төмөндөтүү жана агроазык-түлүк чынжыры боюнча көбүрөөк айланма ресурс агымдарын колдоо жагынан маанилүү.

Common Agricultural Policy алкагындагы eco-scheme'дер, экологиялык шарттуулук, туруктуу технологияларга инвестициялар жана билим өткөрүү куралдары айланма практикаларды кабыл алууну кыйыр түрдө колдой алат. Бирок булак изилдөө мүчө мамлекеттерде айланма экономика максаттары CAP куралдарына ачык түрдө канчалык киргизилгенинде айырмачылыктар бар экенин белгилейт.

Саясаттык артыкчылыктар

Мыйзамдар эмне үчүн кээде айланмалуулук менен карама-каршы келиши мүмкүн?

Калдыктарды же кошумча продукттарды кайра пайдалануу азык-түлүк коопсуздугу, гигиена, жер семирткич, калдыктар же тоют жөнүндө мыйзамдар менен чектелиши мүмкүн. Мисалы, техникалык жактан кайра пайдаланууга мүмкүн болгон биомасса агымы контаминация тобокелдигинен же укуктук статусунан улам айыл чарба кириш ресурсу катары колдонулбай калышы мүмкүн.

Ошондуктан натыйжалуу айланма айыл чарба саясаты жаңы стимулдарды түзүү менен гана эмес, айыл чарба, азык-түлүк коопсуздугу, калдыктар жана айлана-чөйрө мыйзамдарынын ортосундагы шайкешсиздиктерди азайтуу менен да байланыштуу.

Европа Биримдигинин моделин бардык өлкөлөргө түздөн-түз колдонууга болобу?

Булак изилдөө бул маселеде этият. ЕБ тажрыйбасы маанилүү таяныч алкагын сунуштайт, бирок институттук мүмкүнчүлүк, инфраструктура, каржылоого жетүү, технологиялык мүмкүнчүлүк, рынок түзүлүшү жана айыл чарба ишканаларынын өзгөчөлүктөрү өлкөлөр арасында олуттуу айырмаланат. Ошондуктан ЕБ саясат куралдарын башка географияларга өзгөртпөстөн көчүрүү ылайыктуу болбошу мүмкүн.

Негизги изилдөө боштуктары

1. Айланмалуулукту өлчөө: Ар түрдүү өндүрүш системаларында салыштырууга боло турган, гармонизацияланган жана көп өлчөмдүү өлчөө системасы азырынча жок. Келечектеги көрсөткүчтөр ресурстарды кайра айлантууну гана эмес, экологиялык таасирди, экономикалык натыйжалуулукту жана социалдык натыйжаларды да бирге өлчөшү керек.

2. Экономикалык ишке ашыруу мүмкүнчүлүгү: Чарбанын кирешелүүлүгү, инвестицияга муктаждык, тобокелдик, каржылоого жетүү, транзакциялык чыгымдар жана калыбына келтирилген продукттар үчүн рынок түзүлүшү жетиштүү изилденген эмес.

3. Социалдык натыйжалар: Жумуштуулук, көндүм талаптары, фермерлердин бакубаттуулугу, инклюзивдүүлүк жана чыгым-пайда бөлүштүрүлүшү сыяктуу темалар азыраак өнүккөн.

4. Система чек аралары жана компромисстер: Чарбанын ичинде оң көрүнгөн практика ташуу, энергия же башка жер пайдалануу себептеринен системалык деңгээлде терс натыйжа жаратышы мүмкүн.

5. Санариптик технологиялардын таза таасири: Жасалма интеллект, так дыйканчылык жана маалыматка негизделген системалардын техникалык пайдасы гана эмес, энергия керектөө, жабдуу зарылдыгы, санариптик ажырым жана экономикалык жеткиликтүүлүк сыяктуу чыгымдары да бааланышы керек.

6. Башкаруу жана узак мөөнөттүү далилдер: Фермерлер, иштетүүчүлөр, калдык менеджерлери, консультациялык тармактар, изилдөөчүлөр жана мамлекеттик органдар ортосундагы координация механизмдери жана практикалардын узак мөөнөттүү натыйжалуулугу тууралуу көбүрөөк реалдуу талаа далилдерине муктаждык бар.

Изилдөөнүн жалпы илимий жыйынтыгы

Айыл чарбадагы айланма экономика адабияты эми калдыктарды азайтуу же кайра иштетүү багытынан чыгып, ресурс натыйжалуулугун, экологиялык көрсөткүчтөрдү, экономикалык ишке ашыруу мүмкүнчүлүгүн, санариптик технологияны жана башкарууну чогуу караган кеңири системалык мамилеге карай өнүгүүдө.

Ошого карабастан, тармак дагы эле тең салмаксыз. Азыктык заттардын айлануусу, калдыктарды башкаруу жана ресурстарды калыбына келтирүү күчтүү изилдөө багыттарын түзсө, фермер экономикасы, социалдык таасирлер, саясатты ишке ашыруу жана башкаруу азыраак өнүккөн.

Изилдөөнүн негизги илимий билдирүүсү мындай: айланма айыл чарбанын ийгилиги ресурстардын канчасы кайра айландырылганы менен эмес, ошол айлануу таза жана туруктуу туруктуулук пайдасын жаратабы же жокпу — ошого жараша өлчөнүшү керек.

Булак жана ыкма боюнча эскертүү

Түпнуска изилдөөнүн аталышы: Circular Economy in Agriculture—Review of Concepts, Practices, and Policy Implications

Авторлор: Mirela Tomaš-Simin; Dragana Novaković; Dragan Milić; Tihomir Novaković; Marica Petrović; Vladislav Zekić; Dejan Janković; Bojana Komaromi.

Corresponding author: Mirela Tomaš-Simin.

Мекеме: Faculty of Agriculture, University of Novi Sad, Novi Sad, Serbia.

Журнал: Economies

Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland

Библиографиялык жазуу: Economies 2026, 14, 408

DOI: 10.3390/economies14090408

Жөнөтүлгөн күнү: 2026-жылдын 3-августу

Кайра каралган күнү: 2026-жылдын 6-сентябры

Кабыл алынган күнү: 2026-жылдын 9-сентябры

Жарыяланган күнү: 2026-жылдын 11-сентябры

Булактын түрү: Review; структураланган адабият серептөөсү, библиометриялык карталоо жана сапаттык тематикалык синтез.

Адабият аралыгы: 2015–2026.

Илимий маалымат базалары: Scopus жана Web of Science Core Collection.

Акыркы библиометриялык корпус: 462 рецензияланган басылма.

Библиометриялык программалык камсыздоо: VOSviewer 1.6.21.

Каржылоо: Изилдөө Autonomous Province of Vojvodina Provincial Secretariat for Higher Education and Scientific Research тарабынан 003848522 2025 09418 003 000 000 001 04 004 номерлүү “Possibilities for the Application of the Circular Economy Concept on Agricultural Holdings in the Autonomous Province of Vojvodina” долбоорунун алкагында каржыланган.

Этика комитети: Колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Изилдөөнүн түпкү салымдары макаланын ичинде берилгени жана кошумча суроолор corresponding author'га жөнөтүлүшү мүмкүн экени көрсөтүлгөн.

Авторлордун салымдары: Концептуалдаштыруу: M.T.-S. жана D.N.; методология: M.T.-S. жана T.N.; программалык камсыздоо: V.Z.; текшерүү: M.P., B.K., D.J. жана D.M.; формалдуу талдоо: M.T.-S.; изилдөө: M.T.-S. жана D.N.; ресурстар: M.T.-S. жана D.J.; маалыматтарды иреттөө: T.N.; баштапкы долбоор: M.T.-S.; кайра кароо жана түзөтүү: D.M. жана D.N.; визуалдаштыруу: V.Z. жана B.K.; supervision: M.P.; долбоорду башкаруу: T.N.; каржы тартуу: M.T.-S.

Жасалма интеллектти пайдалануу жөнүндө билдирүү: Булак макаланын ыраазычылык бөлүмүндө авторлор ChatGPT'ни котормо, тилдик редакция, тексттин тактыгын жана түзүмүн жакшыртуу, ошондой эле концептуалдык сүрөттөрдү жана схемаларды иштеп чыгууга жардам берүү максатында колдонушканын; алынган материалдарды өздөрү карап чыгып түзөткөнүн жана жарыяланган мазмун үчүн толук жоопкерчиликти өздөрүнө алышканын билдиришкен.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин; каржылоочу тарап изилдөөнүн дизайнында, маалыматтарды жыйноодо же талдоодо, чечмелөөдө, макаланы жазууда же жарыялоо чечиминде роль ойнобогонун билдиришкен.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Негизги методологиялык чектөөлөр: Издөө стратегиясы өзгөчө “circular economy” жана “circular agriculture” терминологиясын ачык колдонгон басылмаларга багытталгандыктан, ошол эле механизмдерди изилдеген, бирок бул сөз айкаштарын колдонбогон regenerative agriculture, industrial symbiosis, resource cycling же closed-loop agriculture изилдөөлөрүнүн бир бөлүгү корпустан тышкары калып калышы мүмкүн. Англис тилиндеги рецензияланган журналдык басылмалар гана колдонулгандыктан техникалык отчеттор жана башка grey literature булактары четтетилген. Библиометриялык ачкыч сөздөр тармагы изилдөө тармагынын көрүнүктүүлүгүн жана концептуалдык байланыштарын көрсөтөт, бирок практикалардын реалдуу дүйнөдөгү натыйжалуулугун түздөн-түз өлчөбөйт. Мындан тышкары, сереп ар түрдүү айыл чарба системаларынан алынган гетерогендүү далилдерди синтездегендиктен, бир эле практиканын бардык географияларда, масштабдарда жана өндүрүш системаларында бирдей туруктуулук натыйжасын берери жөнүндө тыянак чыгарууга болбойт.