Dairəvi kənd təsərrüfatı kənd təsərrüfatı istehsalında qida maddələri, biokütlə, su, enerji və digər resursların itkisini azaltmağı; qalıq və əlavə məhsulları yenidən dəyərləndirməyi; xarici resurslardan asılılığı azaltmağı və bitkiçilik, heyvandarlıq, torpaq, su və enerji axınlarını daha inteqrə olunmuş şəkildə idarə etməyi hədəfləyən sistem yönümlü yanaşmadır. Mirela Tomaš-Simin və həmmüəlliflərinin bu icmalı kənd təsərrüfatında dairəvi iqtisadiyyat sahəsini konseptual əsaslar, tətbiqlər, dayanıqlılıq nəticələri və siyasət şərtləri baxımından araşdırır; strukturlaşdırılmış ədəbiyyat icmalını bibliometrik təhlil və keyfiyyət tematik sintezi ilə birləşdirir.

Scopus və Web of Science Core Collection məlumat bazalarında 2015–2026 dövrünü əhatə edən axtarışda ilkin olaraq 1051 qeyd müəyyən edilmiş, 409 təkrar çıxarılmış və uyğunluq qiymətləndirməsindən sonra 462 resenziyalı nəşr yekun bibliometrik korpusa daxil edilmişdir. VOSviewer 1.6.21 ilə aparılan açar sözlərin birgə rastgəlmə təhlili 1687 unikal açar söz müəyyən etmiş; ən azı beş nəşrdə rast gəlinən 32 termin yekun şəbəkə təhlilinə daxil edilmişdir. Şəbəkə yeddi tematik klasterdən, 110 əlaqədən və 222 ümumi əlaqə gücündən ibarətdir.

Bibliometrik nəticələr kənd təsərrüfatında dairəvi iqtisadiyyat ədəbiyyatının xüsusilə qida maddələrinin dövriyyəsi, tullantıların idarə edilməsi, resursların bərpası, biokütlədən istifadə və ekoloji dayanıqlılıq ətrafında cəmləşdiyini göstərir. Bunun əksinə olaraq, iqtisadi həyata keçiriləbilənlik, sosial nəticələr, idarəetmə, fermer səviyyəsində mənimsəmə şərtləri və tətbiq prosesləri daha az inkişaf etmiş tədqiqat sahələridir.

Keyfiyyət sintezi üç əsas tətbiq qrupunu önə çıxarır: qida maddələri və biokütlənin təkrar dövriyyəsi, inteqrə olunmuş kənd təsərrüfatı sistemləri ve resurs-səmərəli/rəqəmsal həllər. Kompostlaşdırma, peyinin idarə edilməsi, anaerob həzm, bitki qalıqlarının dəyərləndirilməsi, bitki-heyvan inteqrasiyası, aqromeşəçilik, dəqiq kənd təsərrüfatı, sensorlar, məsafədən zondlama, süni intellekt və verilənlərə əsaslanan qərar dəstəyi sistemləri resurs dövrlərinin daha yaxşı idarə edilməsinə töhfə verə bilər.

Lakin tədqiqatın mərkəzi nəticəsi budur ki, daha çox dairəvilik öz-özlüyündə daha çox dayanıqlılıq demək deyil. Resursun yenidən istifadəsi daşınma və emal üçün əlavə enerji tələb edə bilər; biokütlənin bir istiqamətdə dəyərləndirilməsi torpağın üzvi maddəsi və ya heyvan yemi kimi digər istifadə sahələri ilə rəqabətə girə bilər; bərpa edilmiş maddələr ağır metal, mikroplastik, patogen və ya dərman qalıqları daşıya bilər; rəqəmsal texnologiyalar resurs istifadəsini azaldarkən enerji, avadanlıq, bağlantı və investisiya tələbi yarada bilər. Buna görə də dairəvi kənd təsərrüfatının uğuru yalnız dövrəyə qaytarılan resurs miqdarı ilə deyil, xalis ekoloji, iqtisadi və sosial nəticələrlə qiymətləndirilməlidir.

Xətti kənd təsərrüfatı modelindən dairəvi kənd təsərrüfatına keçid

Ənənəvi xətti istehsal məntiqi böyük miqdarda enerji, su, gübrə, yem və digər resursların sistemə daxil edilməsinə, istehsaldan sonra isə qalıq, emissiya və tullantı yaranmasına əsaslana bilər. Dairəvi iqtisadiyyat yanaşması bu “götür–istehsal et–at” quruluşunun əvəzinə resursların dəyərini daha uzun müddət qoruyan, itkiləri azaldan və bioloji və ya texniki dövrləri mümkün qədər yenidən birləşdirən sistemlər qurmağı məqsəd qoyur.

Ədəbiyyatda dairəvi iqtisadiyyatın vahid və universal tərifi yoxdur. Bəzi təriflər əsasən təkrar emal, yenidən istifadə və tullantıların azaldılmasına yönəldiyi halda, daha geniş yanaşmalar resurs səmərəliliyi, təbii sistemlərin bərpası, iqtisadi rifah və sosial bərabərliyi də əhatə edir.

Kənd təsərrüfatı bu çərçivədə sənayedən fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Kənd təsərrüfatı sistemləri canlı orqanizmlərdən, bioloji dövrlərdən, torpaqdan, iqlimdən və ekosistem xidmətlərindən asılıdır. Buna görə kənd təsərrüfatında dairəvilik yalnız məhsulların təkrar dövriyyəsi və ya tullantıların emalı deyil; qida maddələri, üzvi maddə, su, enerji və biokütlə axınlarının bütün sistem daxilində yenidən təşkilini tələb edir.

Dairəvi kənd təsərrüfatı tam qapalı sistem deməkdirmi?

Xeyr. Mənbə tədqiqat xüsusi vurğulayır ki, dairəvi kənd təsərrüfatı bütün bioloji və maddi axınların tam bağlanması kimi başa düşülməməlidir. Qida maddələrinin itkiləri, resursla tələbat arasındakı məkan uyğunsuzluğu, biokütlənin keyfiyyəti, daşınma tələbi və kənd təsərrüfatı qalıqlarının bir-biri ilə rəqabət aparan istifadə sahələri səbəbindən bütün resurs dövrlərini tam bağlamaq texniki baxımdan mümkün olmaya və ya ekoloji baxımdan həmişə arzu olunan nəticə olmaya bilər.

Buna görə dairəvi kənd təsərrüfatının daha düzgün məqsədi resurs dövrlərini optimallaşdırmaq, xarici resursları və itkiləri azaltmaq və bərpanın xalis fayda verdiyi hallarda resursları istehsala geri qaytarmaqdır.

Dairəvi iqtisadiyyatın kənd təsərrüfatına uyğunlaşdırılmış əsas prinsipləri

Daha çox dairəvilik həmişə daha çox dayanıqlılıq təmin edirmi?

Xeyr. Dairəvilik resurs axınının yenidən sistemə daxil edilməsini və ya giriş resurslarından daha səmərəli istifadəni ölçə bilər; dayanıqlılıq isə ekoloji təsirlər, iqtisadi həyata keçiriləbilənlik və sosial nəticələr daxil olmaqla daha geniş performans sahəsini əhatə edir. Buna görə resursların təkrar dövriyyə göstəricisinin artması təkbaşına sistemin ümumi dayanıqlılığının yaxşılaşdığını göstərmir.

Ekoloji ölçü

Dairəvi tətbiqlər tullantı miqdarını azalda, qida maddələrinin daha yaxşı idarə edilməsini təmin edə, mineral gübrədən asılılığı azalda, torpaq münbitliyini dəstəkləyə və bəzi hallarda istixana qazı emissiyalarını azalda bilər.

Bununla yanaşı, biokütlə və ya peyinin uzun məsafələrə daşınması əlavə emissiyalar yarada bilər. Bərpa edilmiş qida maddələrinin artıq qida maddəsi artıqlığı olan bölgələrə tətbiqi azot və ya fosfor itkilərini artıra bilər. Üzvi qalıqların enerji istehsalına yönəldilməsi də torpağa qayıtmalı olan üzvi maddənin azalmasına səbəb ola bilər.

İqtisadi ölçü

Dairəvi tətbiqlər gübrə, yem, enerji və su kimi xarici resurslardan asılılığı azaldaraq xərcləri aşağı sala və təsərrüfatın dayanıqlığını gücləndirə bilər. Kənd təsərrüfatı qalıqlarının bioenerji, biogübrə, bioplastik və ya digər bioloji əsaslı məhsullara çevrilməsi yeni gəlir axınları da yarada bilər.

Lakin investisiya xərcləri, emal müəssisələri, saxlama, logistika, texniki bilik, texniki xidmət və normativ tələblərə uyğunluq xərcləri tətbiqin iqtisadi üstünlüyünü azalda bilər. Xüsusilə kiçik təsərrüfatlar yüksək ilkin xərclər və maliyyəyə çıxış problemləri səbəbindən əlverişsiz vəziyyətdə qala bilər.

Sosial ölçü

Dairəvi kənd təsərrüfatı kənd məşğulluğu, yerli dəyər zəncirləri, fermerlərin dayanıqlığı və yeni biznes modelləri vasitəsilə sosial fayda verə bilər. Buna baxmayaraq, tədqiqat sosial nəticələrin ekoloji tədqiqatlar qədər sistemli şəkildə araşdırılmadığını göstərir.

Texnologiya və maliyyəyə çıxışdakı bərabərsizliklər bəzi istehsalçı qruplarının yeni dairəvi dəyər zəncirlərindən kənarda qalmasına səbəb ola bilər. Əmək şəraiti, bacarıq tələbləri, fermer rifahı və xərc-fayda bölgüsü mühüm tədqiqat boşluqlarıdır.

Kənd təsərrüfatında ən mühüm dairəvi tətbiqlər hansılardır?

Mənbə tədqiqat tətbiqləri üç geniş qrupda birləşdirir: qida maddələri və biokütlənin təkrar dövriyyəsi; müxtəlif kənd təsərrüfatı fəaliyyətləri arasında resurs axınlarını bağlayan inteqrə olunmuş kənd təsərrüfatı sistemləri; dəqiq kənd təsərrüfatı, sensorlar, süni intellekt, su idarəetməsi və digər resurs-səmərəli rəqəmsal texnologiyalar.

1. Qida maddələri və biokütlənin təkrar dövriyyəsi

Qida maddələrinin və üzvi maddənin istehsal sisteminə geri qaytarılması dairəvi kənd təsərrüfatının əsas sahələrindən biridir. Kompostlaşdırma, heyvan peyininin idarə edilməsi, anaerob həzm, digestat istifadəsi, tullantı sulardan qida maddələrinin bərpası və kənd təsərrüfatı əlavə məhsullarının dəyərləndirilməsi bu qrupa daxildir.

Heyvan peyini azot, fosfor və üzvi maddə təmin etməklə bitkiçilikdə mineral gübrə istifadəsini azalda bilər. Bitki qalıqları, qida emalının əlavə məhsulları və uyğun üzvi tullantılar da kompostlaşdırma və ya bioloji emal yolu ilə torpağı yaxşılaşdıran materiallara çevrilə bilər.

Fosfor xüsusilə vacibdir; kənd təsərrüfatı istehsalı üçün əvəzolunmaz və məhdud resursdur. Peyin, qida tullantısı və tullantı sulardan fosforun bərpası mineral fosfat mənbələrindən asılılığı azaltmaq potensialına malikdir.

Lakin bərpa edilmiş üzvi materialların təhlükəsizliyinə zəmanət yoxdur. Ağır metallar, mikroplastiklər, patogenlər, antibiotiklər və baytarlıq dərmanlarının qalıqları yenidən istifadə üçün risk yarada bilər. Bərpa edilmiş materialın qida maddəsi tərkibi, sabitliyi, bitki tərəfindən mənimsənilə bilməsi və tətbiq miqdarı diqqətlə qiymətləndirilməlidir.

Biokütlə niyə məhdudiyyətsiz “tullantı” deyil?

Bitki qalıqları enerji, bioplastik və ya digər bioloji əsaslı məhsullar üçün istifadə edilə bilər; lakin eyni material torpağın üzvi maddə səviyyəsini qorumaq, eroziyanın qarşısını almaq, heyvanları yemləmək və ya yaşayış mühiti təmin etmək kimi başqa funksiyaları da yerinə yetirə bilər. Buna görə bir biokütlə axınının başqa istifadəyə yönəldilməsi avtomatik olaraq dayanıqlılıq qazancı deyil.

Mənbə tədqiqat mümkün olduqda biokütlənin dəyərini ən uzun müddət qoruyan kaskad istifadə yanaşmalarını önə çıxarır.

2. İnteqrə olunmuş kənd təsərrüfatı sistemləri

İnteqrə olunmuş kənd təsərrüfatı sistemləri bir istehsal fəaliyyətinin çıxışını digər istehsal fəaliyyətinin girişinə çevirir. Bitki-heyvan inteqrasiyası bunun ən klassik nümunəsidir: bitki qalıqları heyvan yemi ola bilər, heyvan peyini isə bitkiçiliyə üzvi gübrə kimi qaytarıla bilər.

Aqromeşəçilik sistemləri ağacları, bitkiləri və bəzən heyvandarlığı eyni istehsal mühitində birləşdirərək karbonun saxlanması, qida maddələrinin dövriyyəsi, torpağın qorunması və biomüxtəliflik kimi funksiyaları dəstəkləyə bilər. İnteqrə olunmuş akvakultura-kənd təsərrüfatı sistemləri isə balıq istehsalından yaranan qida maddəsi və su axınlarını bitkiçiliklə əlaqələndirə bilər.

İnteqrasiyanın özü avtomatik üstünlük deyil. Balanssız bitki-heyvan nisbəti yerli qida maddəsi artıqlığı yarada bilər; daha mürəkkəb istehsal sistemləri daha çox bilik, əmək, investisiya və koordinasiya tələb edir. İqtisadi uğuru müəyyən edən amil daxili resurslardan istifadədən əldə olunan qənaət və şaxələndirmə faydalarının bu əlavə xərcləri ödəyib-ödəməməsidir.

3. Resurs-səmərəli və rəqəmsal həllər

Dəqiq kənd təsərrüfatı, dəyişən norma ilə tətbiq, sensorlar, coğrafi informasiya sistemləri, məsafədən zondlama, pilotsuz uçuş aparatları, süni intellekt və verilənlərə əsaslanan qərar dəstəyi alətləri resurslardan istifadəni daha dəqiq edə bilər.

Süni intellekt və maşın öyrənməsi məhsuldarlığın proqnozlaşdırılması, xəstəliklərin aşkarlanması, suvarmanın planlaşdırılması və qida maddələrinin idarə edilməsi kimi vəzifələri dəstəkləyə bilər. IoT əsaslı monitorinq sistemləri ilə birlikdə istifadə edildikdə su, gübrə və digər resurs axınlarının daha dəqiq idarə olunmasına töhfə verə bilər.

Lakin mənbə tədqiqat rəqəmsallaşmanı öz-özlüyündə “dairəvi tətbiq” kimi təsnif etmir. Rəqəmsal texnologiyanın dairəvi kənd təsərrüfatına töhfəsi yalnız o, həqiqətən resurs istifadəsini azaltdıqda, itkilərin qarşısını aldıqda, yenidən istifadə proseslərini asanlaşdırdıqda və ya material axınlarını daha yaxşı əlaqələndirdikdə ortaya çıxır.

Bundan əlavə, rəqəmsal sistemlərin enerji istehlakı, avadanlıq istehsalı, məlumat mərkəzləri, bağlantı infrastrukturu və cihazların yenilənmə dövrləri də ekoloji xərc yaradır. Rəqəmsal uçurum səbəbindən iri və ya kapitalı güclü təsərrüfatlar texnologiyadan kiçik təsərrüfatlarla müqayisədə daha çox yararlana bilər.

Dairəvi kənd təsərrüfatının üç əsas tətbiq yolu

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Ədəbiyyat axtarışı strategiyası

Tədqiqat strukturlaşdırılmış ədəbiyyat icmalı, bibliometrik təhlil və keyfiyyət tematik sintezindən birlikdə istifadə etmişdir. Bu yanaşmanın seçilməsinin səbəbi kənd təsərrüfatında dairəvi iqtisadiyyat ədəbiyyatının konseptual tədqiqatlar, texnologiya tətbiqləri, iqtisadi qiymətləndirmələr və siyasət təhlillərindən ibarət heterogen quruluşudur. Bu heterogenlik kəmiyyət meta-analizinin uyğun olmamasına gətirib çıxarmışdır.

Elmi ədəbiyyat axtarışı Scopus və Web of Science Core Collection-da aparılmışdır. Son məlumat bazası axtarışı 24 avqust 2026 tarixində aparılmış və 2015–2026 dövründəki nəşrləri əhatə etmişdir.

Scopus-da istifadə olunan əsas sorğu:

TITLE-ABS-KEY ("circular agriculture" OR "circular farming" OR "circular agri-food" OR "circular agrifood" OR "circular economy in agriculture" OR "circular economy in farming" OR "circular economy in agri-food systems")

Eyni konseptual ifadə Web of Science Core Collection-da Topic sahəsinə tətbiq edilmişdir.

Axtarış yalnız ingilis dilində dərc olunmuş resenziyalı tədqiqat məqalələri və icmalları əhatə etmişdir. Konfrans materialları, kitab fəsilləri, redaksiya yazıları, qeydlər və kənd təsərrüfatı və ya dairəvilik anlayışının yalnız təsadüfi şəkildə qeyd olunduğu tədqiqatlar istisna edilmişdir.

PRISMA tipli tədqiqat seçimi prosesi

Bibliometrik metod

Yekun 462 nəşr VOSviewer versiya 1.6.21 ilə təhlil edilmişdir. Açar sözlərin birgə rastgəlmə təhlilində full-counting üsulundan istifadə edilmişdir.

Ümumi “sustainable” termini thesaurus faylı vasitəsilə çıxarılmışdır. Bunun əksinə olaraq, “bioeconomy” və “circular bioeconomy”, “compost” və “composting”, “sustainability” və “sustainable development” kimi konseptual baxımdan fərqli terminlər ayrı saxlanılmışdır.

Şəbəkənin oxunaqlılığını qorumaq üçün ən azı 5 nəşrdə rast gəlinən açar sözlər yekun şəbəkə təhlilinə daxil edilmişdir.

Əsas bibliometrik nəticələr

Ən görünən tədqiqat terminləri

Şəbəkənin mərkəzi quruluşu göstərir ki, dairəvi kənd təsərrüfatı tam müstəqil tədqiqat paradiqması kimi deyil, dairəvi iqtisadiyyat, dayanıqlı kənd təsərrüfatı, bioiqtisadiyyat və dayanıqlı inkişafın kəsişməsində inkişaf edir.

Yeddi tematik klasterin ümumi quruluşu

Bibliometrik şəbəkənin bəzi klasterləri qida maddələrinin dövriyyəsi, biokütlə, üzvi gübrə, resursların bərpası və dairəvi bioiqtisadiyyat ətrafında cəmləşir. Digər klasterlər tullantıların idarə edilməsi, kompostlaşdırma və çirkləndirici risklərini; kənd təsərrüfatının dayanıqlılığı, torpaq sağlamlığı və heyvan peyinini; həyat dövrünün qiymətləndirilməsi, ekoloji təsir və resurs istifadəsi kimi mövzuları bir araya gətirir.

Biochar, qida tullantısı, anaerob həzm və biogas slurry kimi tətbiq yönümlü terminlər də görünür.

Bunun əksinə olaraq, iqtisadi həyata keçiriləbilənlik, təsərrüfat rentabelliyi, sosial nəticələr, idarəetmə, siyasət inteqrasiyası və mənimsəmə prosesləri şəbəkədə resurs idarəetməsi və ekoloji qiymətləndirmə mövzuları qədər güclü təmsil olunmur.

Tədqiqat sahəsi zamanla necə dəyişir?

Mənbə tədqiqatın orta nəşr ilinə əsasən hazırlanmış bibliometrik overlay xəritəsi göstərir ki, daha əvvəlki tədqiqatlar ümumi dayanıqlılıq, kənd təsərrüfatı və qida tullantısı anlayışları ətrafında cəmləşdiyi halda, daha yeni tədqiqatlar kompost, resursların bərpası, resurs istifadəsi və həyat dövrünün qiymətləndirilməsi kimi daha spesifik mövzulara yönəlmişdir.

Bu dəyişiklik sahənin yalnız “daha çox təkrar emal necə həyata keçirilə bilər?” sualından “təkrar emalın xalis ekoloji və iqtisadi nəticəsi həqiqətən müsbətdirmi?” sualına doğru irəlilədiyini göstərir.

Keyfiyyət tematik sintez

Bibliometrik təhlildən sonra tədqiqatlar üç əsas istiqamət üzrə keyfiyyət baxımından qiymətləndirilmişdir:

1. Dairəvi kənd təsərrüfatının konseptual əsasları və onun dayanıqlılıq/bioiqtisadiyyatla əlaqəsi.
2. Kənd təsərrüfatı sistemlərində tətbiq olunan dairəvi təcrübələr və texnologiyalar.
3. Siyasət, idarəetmə və institusional tətbiq şərtləri.

Tətbiq istiqaməti əlavə olaraq qida maddələri və biokütlənin təkrar dövriyyəsi, inteqrə olunmuş kənd təsərrüfatı sistemləri və resurs-səmərəli/rəqəmsal həllər kimi alt bölmələrə ayrılmışdır.

Dairəvi kənd təsərrüfatı siyasətləri yalnız təkrar emalı təşviq etməklə məhdudlaşa bilərmi?

Xeyr. Mənbə tədqiqat göstərir ki, dairəvi kənd təsərrüfatına keçid yalnız fermerlərin texniki təcrübələrini dəyişməsi ilə baş verə bilməz. Maliyyələşdirmə, qanunvericilik, bilik və məsləhət xidmətləri, infrastruktur, bazarın formalaşması, rəqəmsal bağlantı, qida təhlükəsizliyi qaydaları, tullantı qanunvericiliyi və aktorlararası koordinasiya birlikdə nəzərə alınmalıdır.

Avropa İttifaqının siyasət konteksti

Tədqiqat Avropa İttifaqındakı Circular Economy Action Plan, European Green Deal, Farm to Fork Strategy və Common Agricultural Policy sənədlərini dairəvi kənd təsərrüfatı ilə əlaqəli əsas siyasət çərçivələri arasında qiymətləndirir.

Farm to Fork Strategy qida maddələri itkilərinin və kimyəvi giriş resurslarından asılılığın azaldılması, qida tullantısının aşağı salınması və aqrar-qida zənciri boyunca daha dairəvi resurs axınlarının dəstəklənməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Common Agricultural Policy çərçivəsindəki eco-scheme-lər, ekoloji şərtlilik, dayanıqlı texnologiya investisiyaları və bilik transferi alətləri də dairəvi təcrübələrin mənimsənməsini dolayı yolla dəstəkləyə bilər. Lakin mənbə tədqiqat üzv dövlətlərdə dairəvi iqtisadiyyat məqsədlərinin CAP alətlərinə açıq şəkildə hansı dərəcədə daxil edilməsinin fərqləndiyini qeyd edir.

Siyasət prioritetləri

Qanunvericilik bəzən dairəviliklə niyə ziddiyyət təşkil edə bilər?

Tullantıların və ya əlavə məhsulların yenidən istifadəsi qida təhlükəsizliyi, gigiyena, gübrə, tullantı və ya yem qanunvericiliyi ilə məhdudlaşdırıla bilər. Məsələn, texniki baxımdan yenidən dəyərləndirilə bilən biokütlə axını çirklənmə riski və ya hüquqi status səbəbindən kənd təsərrüfatı giriş resursu kimi istifadə oluna bilməz.

Buna görə effektiv dairəvi kənd təsərrüfatı siyasəti yalnız yeni təşviqlər yaratmaq deyil, kənd təsərrüfatı, qida təhlükəsizliyi, tullantı və ətraf mühit qanunvericiliyi arasındakı uyğunsuzluqları azaltmaqla da bağlıdır.

Avropa İttifaqı modeli bütün ölkələrə birbaşa tətbiq oluna bilərmi?

Mənbə tədqiqat bu məsələdə ehtiyatlıdır. Aİ təcrübəsi mühüm istinad çərçivəsi təqdim edir, lakin institusional potensial, infrastruktur, maliyyəyə çıxış, texnoloji potensial, bazar quruluşu və kənd təsərrüfatı müəssisələrinin xüsusiyyətləri ölkələr arasında ciddi şəkildə fərqlənir. Buna görə Aİ siyasət alətlərinin digər coğrafiyalara olduğu kimi köçürülməsi uyğun olmaya bilər.

Əsas tədqiqat boşluqları

1. Dairəviliyin ölçülməsi: Müxtəlif istehsal sistemlərində müqayisə edilə bilən, harmonizə olunmuş və çoxölçülü ölçmə sistemi hələ mövcud deyil. Gələcək göstəricilər yalnız resursların təkrar dövriyyəsini deyil, ekoloji təsiri, iqtisadi performansı və sosial nəticələri birlikdə ölçməlidir.

2. İqtisadi həyata keçiriləbilənlik: Təsərrüfat rentabelliyi, investisiya tələbi, risk, maliyyəyə çıxış, əməliyyat xərcləri və bərpa edilmiş məhsullar üçün bazar quruluşu kifayət qədər öyrənilməmişdir.

3. Sosial nəticələr: Məşğulluq, bacarıq tələbi, fermer rifahı, inklüzivlik və xərc-fayda bölgüsü kimi mövzular daha az inkişaf etmişdir.

4. Sistem sərhədləri və kompromislər: Təsərrüfat daxilində müsbət görünən tətbiq daşınma, enerji və ya digər torpaq istifadələri səbəbindən sistem səviyyəsində mənfi nəticə yarada bilər.

5. Rəqəmsal texnologiyaların xalis təsiri: Süni intellekt, dəqiq kənd təsərrüfatı və verilənlərə əsaslanan sistemlərin yalnız texniki faydası deyil, enerji istehlakı, avadanlıq tələbi, rəqəmsal uçurum və iqtisadi əlçatanlıq kimi xərcləri də qiymətləndirilməlidir.

6. İdarəetmə və uzunmüddətli sübut: Fermerlər, emalçılar, tullantı menecerləri, məsləhət şəbəkələri, tədqiqatçılar və dövlət qurumları arasındakı koordinasiya mexanizmləri və tətbiqlərin uzunmüddətli performansı barədə daha çox real sahə sübutuna ehtiyac vardır.

Tədqiqatın ümumi elmi nəticəsi

Kənd təsərrüfatında dairəvi iqtisadiyyat ədəbiyyatı artıq yalnız tullantıların azaldılması və ya təkrar emal istiqamətindən çıxaraq resurs səmərəliliyi, ekoloji performans, iqtisadi həyata keçiriləbilənlik, rəqəmsal texnologiya və idarəetməni birlikdə nəzərə alan daha geniş sistem yanaşmasına doğru irəliləyir.

Bununla belə, sahə hələ də balanssızdır. Qida maddələrinin dövriyyəsi, tullantıların idarə edilməsi və resursların bərpası güclü tədqiqat sahələri olduğu halda, fermer iqtisadiyyatı, sosial təsirlər, siyasətin həyata keçirilməsi və idarəetmə daha az inkişaf etmişdir.

Tədqiqatın əsas elmi mesajı budur: dairəvi kənd təsərrüfatının uğuru resursların nə qədərinin yenidən dövr etdirilməsi ilə deyil, bu dövriyyənin xalis və davamlı dayanıqlılıq faydası yaradıb-yaratmaması ilə ölçülməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqatın adı: Circular Economy in Agriculture—Review of Concepts, Practices, and Policy Implications

Müəlliflər: Mirela Tomaš-Simin; Dragana Novaković; Dragan Milić; Tihomir Novaković; Marica Petrović; Vladislav Zekić; Dejan Janković; Bojana Komaromi.

Corresponding author: Mirela Tomaš-Simin.

Qurum: Faculty of Agriculture, University of Novi Sad, Novi Sad, Serbia.

Jurnal: Economies

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland

Biblioqrafik qeyd: Economies 2026, 14, 408

DOI: 10.3390/economies14090408

Göndərilmə tarixi: 3 avqust 2026

Reviziya tarixi: 6 sentyabr 2026

Qəbul tarixi: 9 sentyabr 2026

Nəşr tarixi: 11 sentyabr 2026

Mənbə növü: Review; strukturlaşdırılmış ədəbiyyat icmalı, bibliometrik xəritələmə və keyfiyyət tematik sintezi.

Ədəbiyyat dövrü: 2015–2026.

Elmi məlumat bazaları: Scopus və Web of Science Core Collection.

Yekun bibliometrik korpus: 462 resenziyalı nəşr.

Bibliometrik proqram təminatı: VOSviewer 1.6.21.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat Autonomous Province of Vojvodina Provincial Secretariat for Higher Education and Scientific Research tərəfindən 003848522 2025 09418 003 000 000 001 04 004 nömrəli “Possibilities for the Application of the Circular Economy Concept on Agricultural Holdings in the Autonomous Province of Vojvodina” layihəsi çərçivəsində maliyyələşdirilmişdir.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatın orijinal töhfələrinin məqalədə yer aldığı və əlavə sualların corresponding author-a ünvanlana biləcəyi bildirilmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma: M.T.-S. və D.N.; metodologiya: M.T.-S. və T.N.; proqram təminatı: V.Z.; doğrulama: M.P., B.K., D.J. və D.M.; formal təhlil: M.T.-S.; tədqiqat: M.T.-S. və D.N.; resurslar: M.T.-S. və D.J.; məlumatların işlənməsi: T.N.; ilkin layihə: M.T.-S.; nəzərdən keçirmə və redaktə: D.M. və D.N.; vizuallaşdırma: V.Z. və B.K.; supervision: M.P.; layihənin idarə edilməsi: T.N.; maliyyə əldə edilməsi: M.T.-S.

Süni intellektdən istifadə barədə bildiriş: Mənbə məqalənin təşəkkür bölməsində müəlliflər ChatGPT-dən tərcümə, dil redaktəsi, mətnin aydınlığının və strukturunun yaxşılaşdırılması, həmçinin konseptual şəkil və sxemlərin hazırlanmasına kömək məqsədilə istifadə etdiklərini; çıxışları özlərinin nəzərdən keçirib redaktə etdiklərini və dərc olunan məzmuna görə bütün məsuliyyəti üzərlərinə götürdüklərini bildirmişlər.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasının olmadığını; maliyyələşdirən qurumun tədqiqat dizaynında, məlumatların toplanması və ya təhlilində, şərh edilməsində, məqalənin yazılmasında və ya nəşr qərarında rol oynamadığını bildirmişlər.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Axtarış strategiyası xüsusi olaraq “circular economy” və “circular agriculture” terminologiyasından açıq şəkildə istifadə edən nəşrlərə yönəldiyi üçün eyni mexanizmləri araşdıran, lakin bu ifadələrdən istifadə etməyən regenerative agriculture, industrial symbiosis, resource cycling və ya closed-loop agriculture tədqiqatlarının bir hissəsi korpusdan kənarda qala bilər. Yalnız ingilis dilində resenziyalı jurnal nəşrlərindən istifadə edilməsi texniki hesabatları və digər grey literature mənbələrini istisna etmişdir. Bibliometrik açar söz şəbəkəsi tədqiqat sahəsinin görünürlüğünü və konseptual əlaqələrini göstərir, lakin tətbiqlərin real dünyadakı effektivliyini birbaşa ölçmür. Bundan əlavə, icmal müxtəlif kənd təsərrüfatı sistemlərindən gələn heterogen sübutları sintez etdiyinə görə, tək bir tətbiqin bütün coğrafiyalarda, miqyaslarda və istehsal sistemlərində eyni dayanıqlılıq nəticəsini verəcəyi qənaətinə gəlmək olmaz.