Ushbu tadqiqot o‘rta ta’lim kimyo darslarida o‘quvchilarning konseptual noto‘g‘ri tushunchalarini sun’iy intellekt yordamida avtomatik aniqlash va aniqlangan noto‘g‘ri tushunchalarga mos shaxsiylashtirilgan tuzatuvchi ta’limiy aralashuvlarni yaratishni o‘rganadi. Taklif etilgan tizim o‘quvchilarning yozma javoblari, masala yechish bosqichlari va konseptual izohlarini tabiiy tilni qayta ishlash va naqshlarni aniqlash yondashuvi bilan tahlil qiladi hamda aniqlangan xato naqshlariga muvofiq maqsadli mashqlar, konseptual tushuntirishlar va yo‘naltirilgan fikrlash savollarini yaratadi. Mualliflar pilot qo‘llashdan so‘ng o‘quvchilarning konseptual tushunishi, masala yechish aniqligi va metakognitiv xabardorligida yaxshilanish bo‘lganini bildiradi. Biroq tadqiqot ishtirokchilar soni, pretest/posttestning sonli natijalari, sun’iy intellekt diagnostik aniqligi, statistik testlar, p qiymatlari yoki ta’sir kattaligi kabi natijalarni son jihatdan tekshirish imkonini beradigan asosiy tafsilotlarni e’lon qilmagan; shu sababli bildirilgan yaxshilanishning kattaligi va statistik quvvati ushbu matndan mustaqil ravishda tasdiqlab bo‘lmaydi.

Tadqiqot markazida stexiometriya, kimyoviy muvozanat va reaksiya mexanizmlari kabi o‘quvchilarda konseptual qiyinchiliklar kuzatiladigan kimyo mavzulari turadi. Sun’iy intellekt o‘qituvchining o‘rnini bosuvchi mustaqil o‘qituvchi sifatida emas, balki shakllantiruvchi baholashni tezlashtiradigan, o‘quvchining fikrlash jarayonidagi ehtimoliy noto‘g‘ri naqshlarni aniqlaydigan va tuzatuvchi fikr-mulohazani ishlab chiqishni qo‘llab-quvvatlaydigan vosita sifatida ko‘riladi.

Turkiya nuqtayi nazaridan bu yondashuv o‘rta ta’lim kimyo darslarida o‘quvchilarning faqat to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri javoblariga emas, javobga qanday kelganiga e’tibor qaratadigan raqamli shakllantiruvchi baholash tizimlari uchun moslashtirilishi mumkin bo‘lgan modelni taklif etadi. Biroq tadqiqot Ozarbayjonning o‘rta ta’lim kontekstida o‘tkazilgani, o‘quvchi namunasi tafsilotlari berilmagani hamda Turkiyadagi o‘quv dasturi, sinf tuzilishi, til qo‘llanilishi, baholash tizimi va o‘quvchi profili uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri tekshiruv qilinmagani hisobga olinishi kerak. Shu sababli tadqiqot Turkiyadagi muvaffaqiyat darajasi haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri sonli natija bermaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Tadqiqotning asosiy muammosi shundan iboratki, o‘quvchilar kimyo darslarida formulalar yoki amaliy bosqichlarni to‘g‘ri qo‘llashi mumkin bo‘lsa-da, ularning ortida noto‘g‘ri konseptual doirani saqlab qolishi mumkin. Tadqiqotchilar buni “chemical misconceptions”, ya’ni kimyoviy konseptual noto‘g‘ri tushunchalar deb ko‘radi.

Matnga ko‘ra, bu noto‘g‘ri tushunchalar kundalik tajribalar, avvalgi bilimlar, haddan tashqari soddalashtirilgan izohlar yoki kimyoviy belgilarni noto‘g‘ri talqin qilish kabi turli manbalardan kelib chiqishi mumkin. Asosiy ta’limiy muammo shundaki, noto‘g‘ri tushuncha nafaqat bitta savolga noto‘g‘ri javob berishga olib keladi, balki keyingi o‘rganish quriladigan fikriy tuzilmaning ham xato bo‘lib qolishiga sabab bo‘lishi mumkin.

An’anaviy yozma imtihonlar, suhbatlar va konsept inventarlari o‘quvchilarning fikrlash usuli haqida ma’lumot bera olishi tan olinsa-da, tadqiqotchilar ayniqsa katta yoki geterogen sinflarda ular vaqt, kechikkan fikr-mulohaza va individuallashtirish jihatidan cheklangan bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Sun’iy intellekt bu yerda nima qiladi?

Taklif etilgan sun’iy intellekt tizimi o‘quvchi chiqishlarining uch turini tahlil qiladi: yozma javoblar, masala yechish bosqichlari va konseptual izohlar. Tizim bu ma’lumotlarni tabiiy tilni qayta ishlash (natural language processing, NLP) va naqshlarni aniqlash yondashuvi bilan tahlil qiladi.

Tadqiqotda o‘quvchi ma’lumotlari “mutaxassislar tomonidan belgilangan konseptual modellar” bilan taqqoslanishi aytiladi. Maqsad faqat to‘g‘ri/noto‘g‘ri tasniflash emas, balki o‘quvchi fikrida takrorlanadigan muayyan konseptual noto‘g‘ri tushuncha naqshlarini aniqlashdir.

Noto‘g‘ri tushuncha aniqlangach, platforma avtomatik ravishda uch asosiy tuzatuvchi aralashuvni yaratishi aytiladi:

• maqsadli mashq topshiriqlari,
• konseptual tushuntirishlar,
• o‘quvchiga o‘z fikrlashini qayta baholashga yordam beradigan yo‘naltirilgan reflektiv savollar.

Shu sababli modelning asosiy mantig‘i “javobni belgila va ball qo‘y” yondashuvidan ko‘ra, o‘quvchi qaysi fikriy sabab tufayli xato qilganini aniqlash → shunga mos aralashuv yaratish → o‘quvchining yangi javobini qayta baholash sikliga asoslanadi.

Qaysi kimyo mavzulari ko‘rib chiqildi?

Pilot qo‘llash o‘rta ta’lim kimyo darslarida amalga oshirilgan va uch konseptual qiyinchilik sohasi alohida ko‘rsatilgan:

• Stexiometriya: stexiometrik nisbatlar bilan bog‘liq konseptual noto‘g‘ri tushunchalar,
• Kimyoviy muvozanat: muvozanat siljishlarini talqin qilishga oid noto‘g‘ri tushunchalar,
• Reaksiya mexanizmlari: reaksiya mexanizmlarini talqin qilishga oid noto‘g‘ri konseptual naqshlar.

Tadqiqot ushbu uch soha bo‘yicha alohida qancha o‘quvchi xatosi aniqlanganini, qaysi noto‘g‘ri tushuncha qanchalik tez-tez uchraganini yoki qaysi aralashuv qaysi mavzuda samaraliroq bo‘lganini son jihatdan xabar qilmaydi.

Ma’lumotlar qanday to‘plandi?

Tadqiqotchilar aralash usulli (mixed-methods) tadqiqot dizaynidan foydalanganini bildiradi. Miqdoriy baholash uchun pretest va posttest o‘tkazilgan; bundan tashqari sinf kuzatuvlari va o‘quvchilarning javoblarini tahlil qilish orqali sifat ma’lumotlari to‘plangan.

Miqdoriy ma’lumotlar “tasviriy va taqqoslovchi statistik usullar” bilan, sifat ma’lumotlari esa o‘quvchilarning fikrlash usuli va konseptual aniqligidagi o‘zgarishlarni aniqlash uchun kontent tahlili bilan baholangani aytiladi.

Biroq tadqiqotda qaysi tasviriy statistikalar hisoblangani, qaysi taqqoslovchi test qo‘llangani, ahamiyatlilik chegarasi nima bo‘lgani yoki test farazlari qanday baholangani tushuntirilmagan.

Mualliflar qanday natijalarni bildiradi?

Mualliflar sun’iy intellektga asoslangan tizim o‘quvchilarning kimyoviy konseptual noto‘g‘ri tushunchalarini “yuqori aniqlik darajasida” aniqlaganini bildiradi. Tizim ayniqsa stexiometrik nisbatlar, muvozanat siljishlari va reaksiya mexanizmlarini talqin qilishga oid keng tarqalgan xato naqshlarini aniqlagan.

Tadqiqotchilar, shuningdek, shaxsiylashtirilgan fikr-mulohaza va maqsadli tuzatuvchi topshiriqlardan so‘ng posttestlarda konseptual tushunishda “significant improvement” kuzatilganini; o‘quvchilarning noto‘g‘ri tushunchalari barqarorligi kamayganini hamda ular ham izohlashda, ham miqdoriy masala yechishda yaxshiroq fikrlash namoyish etganini bildiradi.

Sifat tahlilida o‘quvchilar o‘z fikrlash jarayonlari haqida ko‘proq mulohaza qilgani va o‘z xatolarini aniqlash hamda tuzatishda yanada malakali bo‘lgani bildiriladi. Bu holat tadqiqotda metakognitiv xabardorlik (metacognitive awareness) nuqtayi nazaridan ijobiy o‘zgarish sifatida talqin qilinadi.

“Yuqori aniqlik” va “ahamiyatli yaxshilanish” qay darajada tasdiqlanishi mumkin?

Manbada bu iboralarni miqdoriy tekshirish uchun zarur sonlar berilmagan. Sun’iy intellekt tizimining konseptual noto‘g‘ri tushunchalarni aniqlashi uchun aniqlik, sezgirlik, xoslik, precision, recall, F1 yoki shunga o‘xshash biror ishlash ko‘rsatkichi xabar qilinmagan.

Xuddi shuningdek pretest va posttest uchun o‘quvchi soni, o‘rtacha ball, standart og‘ish, ball o‘zgarishi, taqqoslovchi test, p qiymati, ishonch oralig‘i yoki ta’sir kattaligi berilmagan. Shu sababli “significant improvement” iborasining statistik ahamiyatliligiga doir mustaqil bahoni ushbu nashr matnidan qilish mumkin emas.

Bu nuqta tadqiqotning asosiy talqin chegarasidir: manba ijobiy pilot natijani bildiradi, biroq ta’sir kattaligi va ishonchliligini miqdoriy qayta hisoblash yoki tasdiqlash uchun yetarli natija ma’lumotlarini bermaydi.

1-rasm nimani ko‘rsatadi?

59-betdagi 1-rasm tadqiqotning eksperimental natija grafigi emas, balki taklif etilgan sun’iy intellekt yordamidagi o‘qitish yondashuvining konseptual jarayon modelidir. Rasmda o‘quvchining yozma javobi, masala yechishi va konseptual izohi avval sun’iy intellekt tahliliga uzatiladi; naqshlarni aniqlash va tabiiy tilni qayta ishlashdan so‘ng konseptual noto‘g‘ri tushunchalar aniqlanadi; keyin moslashuvchan topshiriqlar, konseptual fikr-mulohaza va reflektiv savollar qo‘llanadi.

Modelning siklik tuzilishi muhim. Tuzatuvchi aralashuv jarayonning yakuni emas, balki o‘quvchining yangi tushunishini qayta baholash orqali davom etadigan shakllantiruvchi baholash sikli sifatida ko‘rsatilgan.

Tadqiqotning kuchli tomonlari nimalardan iborat?

• O‘quvchining faqat yakuniy javobini emas, balki izohi va masala yechish bosqichlarini ham o‘rganishni maqsad qilishi.
• Konseptual noto‘g‘ri tushunchani aniqlashni bevosita shaxsiylashtirilgan tuzatuvchi ta’limiy aralashuv bilan bog‘lashi.
• Miqdoriy pretest/posttest yondashuvini sinf kuzatuvi va o‘quvchi javoblarining sifat tahlili bilan birlashtirishni ko‘zlashi.
• Stexiometriya, kimyoviy muvozanat va reaksiya mexanizmlari kabi muayyan kimyo mavzulariga e’tibor qaratishi.
• Sun’iy intellektni shakllantiruvchi baholash va o‘qituvchini qo‘llab-quvvatlash doirasida joylashtirishi.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari nimalardan iborat?

Tadqiqotning eng muhim cheklovi shundaki, metod va natijalar haqidagi hisobot pilot qo‘llashning ilmiy kuchini batafsil baholash uchun yetarli emas. Manbada quyidagi ma’lumotlar berilmagan:

• o‘quvchilarning umumiy soni,
• o‘quvchilarning sinf darajasi, yoshi yoki demografik taqsimoti,
• maktab yoki maktablar soni,
• namuna olish usuli,
• nazorat yoki taqqoslash guruhi mavjud yoki mavjud emasligi,
• aralashuv qancha davom etgani,
• sun’iy intellekt tizimida qo‘llangan model/arxitektura nomi,
• model qanday o‘qitilgani yoki kalibrlangani,
• mutaxassis belgilagan konseptual modellar qanday yaratilgani va tasdiqlangani,
• diagnostik aniqlikning sonli ishlash ko‘rsatkichlari,
• pretest va posttest ballari,
• statistik test nomi va ahamiyatlilik chegarasi,
• p qiymati, ishonch oralig‘i yoki ta’sir kattaligi.

Bu kamchiliklar tadqiqot taklif etgan yondashuvning pedagogik jihatdan qiziqarli bo‘lishini yo‘qqa chiqarmaydi; biroq natijalarning takrorlanuvchanligi, umumlashtirilishi va ta’sir kattaligi haqida aniq xulosa chiqarishni cheklaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Tadqiqotchilar sun’iy intellekt yordamidagi tizim o‘quvchilarning yozuvlari, izohlari va masala yechish bosqichlarini tahlil qilish uchun ishlab chiqilganini bildiradi.
• Tizim stexiometriya, kimyoviy muvozanat va reaksiya mexanizmlari bilan bog‘liq konseptual noto‘g‘ri tushuncha naqshlarini aniqlash uchun qo‘llangani aytiladi.
• Aniqlangan noto‘g‘ri tushunchalarga mos maqsadli topshiriqlar, konseptual tushuntirish va reflektiv savollar yaratilishi bayon qilinadi.
• Mualliflar pilot qo‘llashdan so‘ng konseptual tushunish, masala yechish va metakognitiv xabardorlikda ijobiy o‘zgarishlar haqida xabar beradi.
• 1-rasm yondashuv uzluksiz shakllantiruvchi baholashga asoslangan siklik model sifatida ishlab chiqilganini ko‘rsatadi.

Tadqiqot isbotlamagan yoki yetarli darajada hisobot bermagan natijalar

• Manba sun’iy intellekt tizimining haqiqiy diagnostik aniqligini sonli ishlash ko‘rsatkichlari bilan ko‘rsatmaydi.
• Sun’iy intellekt yondashuvi an’anaviy ta’limdan qanchalik samaraliroq ekanini miqdoriy hisoblash imkonini beradigan taqqoslovchi natijalar taqdim etilmagan.
• Tadqiqot natijalaridan barcha o‘rta ta’lim o‘quvchilariga umumlashtiriladigan aniq ta’sir kattaligini chiqarib bo‘lmaydi.
• Muayyan sun’iy intellekt modeli yoki dasturiy mahsulot boshqalardan ustun ekani ko‘rsatilmagan.
• Uzoq muddatli o‘rganishning saqlanib qolishi baholanmagan yoki manbada xabar qilinmagan.
• Turkiyadagi o‘quvchilar uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri muvaffaqiyat yoki samaradorlik natijasi ishlab chiqilmagan.

Tadqiqotning Metodi va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Ma’lumot yig‘ish va tahlil

Bildirilgan asosiy natijalar

Bu jadval tadqiqotning muhim xususiyatini ko‘rsatadi: tadqiqotchilar bir nechta ijobiy natijalarni bildiradi, biroq bu natijalar kattaligini qayta hisoblash uchun zarur miqdoriy ma’lumotlar to‘plamini maqolada taqdim etmaydi.

1-rasmning metodologik roli

Manbaning yagona vizuali bo‘lgan 1-rasm o‘quvchi ma’lumotlari, sun’iy intellekt tahlili, konseptual noto‘g‘ri tushunchani aniqlash, tuzatuvchi aralashuv va yaxshilangan konseptual tushunish o‘rtasidagi aloqani sxematik ko‘rsatadi. Bu rasm natija grafigi emas; u o‘lchangan foizlar yoki tajriba guruhlarini o‘z ichiga olmaydi. Shu sababli rasmning ilmiy qiymati tizim qanday ishlashi ko‘zda tutilganini tushuntirishidadir; aralashuvning ta’sir kattaligini isbotlashida emas.

Manba va Metod Izohi

To‘liq asl ish nomi: Detection and remediation of students’ chemical misconceptions through artificial intelligence-based corrective instructional interventions

Mualliflar: Pashayeva Arzu Abulfat; Suleymanli Fatima Elshan.

Mualliflar tartibi: Pashayeva Arzu Abulfat birinchi muallif, Suleymanli Fatima Elshan ikkinchi muallifdir. Manbada teng birinchi mualliflik/teng hissa bayonoti mavjud emas.

Muassasalar: Pashayeva Arzu Abulfat — Faculty of Chemistry, Chemistry teaching methodology department, Baku State University, Republic of Azerbaijan. Suleymanli Fatima Elshan — Baku State University, Republic of Azerbaijan.

Mas’ul muallif: Manbada aniq mas’ul muallif yoki yozishmalar uchun elektron pochta manzili ko‘rsatilmagan.

Manba turi: Konferensiya materiallari ichida nashr etilgan tadqiqot maqolasi / aralash usulli pilot ta’lim tadqiqoti.

Taqriz holati: Scientific Collection «InterConf+»ning rasmiy tahririy siyosati taqdim etilgan maqolalar uchun ichki ko‘rib chiqish va ikki tomonlama ko‘r tashqi taqrizni qo‘llashini bildiradi.

Nashr: Scientific Collection «InterConf+», No. 66(283), Proceedings of the 11th International Scientific and Practical Conference “International Scientific Discussion: Problems, Tasks and Prospects”.

Konferensiya: 19–20 fevral 2026, Brighton, Birlashgan Qirollik.

Sahifalar: 55–61.

ISSN: 2709-4685.

DOI:10.51582/interconf.19-20.02.2026.005

Rasmiy maqola qaydi:Scientific Collection «InterConf+» maqola sahifasi

Nashriyot/tegishli tashkilot: Scientific Publishing Center «InterConf».

Nashr sanasi izohi: Rasmiy maqola sahifasi 23 fevral 2026 sanasini “Published” sifatida ko‘rsatadi, tegishli son sahifasida esa 19 fevral 2026 nashr sanasi berilgan. Konferensiya sanasi 19–20 fevral 2026. Manbaga sodiqlik uchun ushbu rasmiy qayd farqi saqlab qolingan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-SA 4.0).

Moliyalashtirish: Manba matnida alohida moliyalashtirish bayonoti mavjud emas.

Ma’lumotlar mavjudligi: Manba matnida alohida ma’lumotlar mavjudligi bayonoti mavjud emas.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manba matnida alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti mavjud emas.

CRediT/muallif hissalari: Manbada alohida CRediT yoki batafsil muallif hissasi bayonoti berilmagan.

Ushbu Verianla maqolasidagi ilmiy mazmun Pashayeva va Suleymanlining nashr etilgan tadqiqotiga asoslanadi. Tashqi manbalardan faqat DOI, rasmiy nashr qaydi, son ma’lumoti, nashriyot/tegishli tashkilot va taqriz siyosatini bibliografik tekshirish uchun foydalanilgan; tashqaridan yangi eksperimental natija yoki pedagogik ta’sir natijasi qo‘shilmagan.

Tadqiqotning eng muhim metodologik cheklovi batafsil miqdoriy natijalar hisobotining yo‘qligidir. Ishtirokchilar soni, o‘quvchi xususiyatlari, nazorat guruhi, aralashuv davomiyligi, sun’iy intellekt model arxitekturasi, diagnostik ishlash ko‘rsatkichlari, pretest/posttest ballari, qo‘llangan taqqoslovchi testlar, p qiymatlari, ishonch oraliqlari va ta’sir kattaliklari berilmagani sababli tadqiqot bildirgan ijobiy natijalarning kattaligi va umumlashtirilishi ushbu nashr orqali mustaqil ravishda tasdiqlab bo‘lmaydi.